৫. পঠমপৰারণাসিক্খাপদৰণ্ণনা

২৩৬. পঞ্চমে ভুত্তাৰীতি ভুত্তাৰিনো ভুত্তৰন্তো, কতভত্তকিচ্চাতি ৰুত্তং হোতি. পৰারিতাতি এত্থ চতূসু পৰারণাসু যাৰদত্থপৰারণা পটিক্খেপপৰারণা চ লব্ভতীতি আহ ‘‘ব্রাহ্মণেন…পে… পটিক্খেপপৰারণায পৰারিতা’’তি. চতুব্বিধা হি পৰারণা ৰস্সংৰুত্থপৰারণা, পচ্চযপৰারণা, পটিক্খেপপৰারণা, যাৰদত্থপৰারণাতি. তত্থ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, ৰস্সংৰুত্থানং ভিক্খূনং তীহি ঠানেহি পৰারেতু’’ন্তি (মহাৰ. ২০৯) অযং ৰস্সংৰুত্থপৰারণা. পকারেহি দিট্ঠাদীহি ৰারেতি সঙ্ঘাদিকে ভজাপেতি ভত্তে করোতি এতাযাতি পৰারণা, আপত্তিৰিসোধনায অত্তৰোস্সগ্গোকাসদানং. সা পন যস্মা যেভুয্যেন ৰস্সংৰুত্থেহি কাতব্বা ৰুত্তা, তস্মা ‘‘ৰস্সংৰুত্থপৰারণা’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘ইচ্ছামহং, ভন্তে, সঙ্ঘং চাতুমাসং ভেসজ্জেন পৰারেতু’’ন্তি (পাচি. ৩০৩) চ, ‘‘অঞ্ঞত্র পুন পৰারণায অঞ্ঞত্র নিচ্চপৰারণাযা’’তি (পাচি. ৩০৬) চ অযং পচ্চযপৰারণা পৰারেতি পচ্চযে ইচ্ছাপেতি এতাযাতি কত্ৰা, চীৰরাদীহি উপনিমন্তনাযেতং অধিৰচনং. ‘‘পৰারিতো নাম অসনং পঞ্ঞাযতি, ভোজনং পঞ্ঞাযতি, হত্থপাসে ঠিতো অভিহরতি, পটিক্খেপো পঞ্ঞাযতি, এসো পৰারিতো নামা’’তি (পাচি. ২৩৯) অযং পটিক্খেপপৰারণা. ৰিপ্পকতভোজনতাদিপঞ্চঙ্গসহিতো ভোজনপটিক্খেপোযেৰ হেত্থ পকারযুত্তা ৰারণাতি পৰারণা. ‘‘পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৰারেসী’’তি (ম. নি. ১.৩৬৩) অযং যাৰদত্থপৰারণা. যাৰদত্থং ভোজনস্স পৰারণা যাৰদত্থপৰারণা.

২৩৭. তি-কারং অৰত্ৰা…পে… ৰত্তুং ৰট্টতীতি ইদং ৰত্তব্বাকারদস্সনত্থং ৰুত্তং. ‘‘তি-কারে পন ৰুত্তেপি অকতং নাম ন হোতী’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং.

২৩৮-২৩৯. পৰারিতোতি পটিক্খেপিতো. যো হি ভুঞ্জন্তো পরিৰেসকেন উপনীতং ভোজনং অনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি, সো তেন পৰারিতো পটিক্খেপিতো নাম হোতি. ব্যঞ্জনং পন অনাদিযিত্ৰা অত্থমত্তমেৰ দস্সেতুং ‘‘কতপৰারণো কতপটিক্খেপো’’তি ৰুত্তং. যস্মা ‘‘অসন’’ন্তি ইমিনাৰ পদেন ‘‘ভুত্তাৰী’’তি ইমস্স অত্থো ৰুত্তো, তস্মা ন তস্স কিঞ্চি পযোজনং ৰিসুং উপলব্ভতি. যদি হি উপলব্ভেয্য, পৰারণা ছল়ঙ্গসমন্নাগতা আপজ্জেয্যাতি মনসি কত্ৰা পঞ্চসমন্নাগতত্তংযেৰ দস্সেতুং ‘‘ৰুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদিনা পাল়িং আহরতি. কেচি পন ‘‘হত্থপাসে ঠিতো অভিহরতী’’তি একমেৰ অঙ্গং কত্ৰা ‘‘চতুরঙ্গসমন্নাগতা পৰারণা’’তিপি ৰদন্তি.

অম্বিলপাযাসাদীসূতি আদি-সদ্দেন খীরপাযাসাদিং সঙ্গণ্হাতি. তত্থ অম্বিলপাযাসগ্গহণেন তক্কাদিঅম্বিলসংযুত্তা ঘনযাগু ৰুত্তা. খীরপাযাসগ্গহণেন খীরসংযুত্তা যাগু সঙ্গয্হতি. পৰারণং ন জনেতীতি অনতিরিত্তভোজনাপত্তিনিবন্ধনং পটিক্খেপং ন সাধেতি. কতোপি পটিক্খেপো অনতিরিত্তভোজনাপত্তিনিবন্ধনো ন হোতীতি অকতট্ঠানেযেৰ তিট্ঠতীতি আহ ‘‘পৰারণং ন জনেতী’’তি. ‘‘যাগু-সদ্দস্স পৰারণজনকযাগুযাপি সাধারণত্তা ‘যাগুং গণ্হথা’তি ৰুত্তেপি পৰারণা হোতীতি পৰারণং জনেতিযেৰাতি ৰুত্ত’’ন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং, তং পরতো তত্থেৰ ‘‘ভত্তমিস্সকং যাগুং আহরিত্ৰা’’তি এত্থ ৰুত্তকারণেন ন সমেতি. ৰুত্তঞ্হি তত্থ ‘‘হেট্ঠা অযাগুকে নিমন্তনে উদককঞ্জিকখীরাদীহি সদ্ধিং মদ্দিতং ভত্তমেৰ সন্ধায ‘যাগুং গণ্হথা’তি ৰুত্তত্তা পৰারণা হোতি, ‘ভত্তমিস্সকং যাগুং আহরিত্ৰা’তি এত্থ পন ৰিসুং যাগুযা ৰিজ্জমানত্তা পৰারণা ন হোতী’’তি. তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ খীরাদীহি সংমদ্দিতং ভত্তমেৰ সন্ধায ‘‘যাগুং গণ্হথা’’তি ৰুত্তত্তা যাগুযা চ তত্থ অভাৰতো পৰারণা হোতীতি এৰমেত্থ কারণং ৰত্তব্বং. এৰঞ্হি সতি পরতো ‘‘যেনাপুচ্ছিতো, তস্স অত্থিতাযা’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তকারণেনপি সংসন্দতি, অঞ্ঞথা গণ্ঠিপদেসুযেৰ পুব্বাপরৰিরোধো আপজ্জতি. অট্ঠকথাৰচনেন চ ন সমেতি. সচে…পে… পঞ্ঞাযতীতি ইমিনা ৰুত্তপ্পমাণস্স মচ্ছমংসখণ্ডস্স নহারুনো ৰা সব্ভাৰমত্তং দস্সেতি. তাহীতি পুথুকাহি.

সালিৰীহিযৰেহি কতসত্তূতি যেভুয্যনযেন ৰুত্তং, সত্ত ধঞ্ঞানি পন ভজ্জিত্ৰা কতোপি সত্তুযেৰ. তেনেৰাহ ‘‘কঙ্গুৰরক…পে… সত্তুসঙ্গহমেৰ গচ্ছতী’’তি. সত্তুমোদকোতি সত্তুযো পিণ্ডেত্ৰা কতো অপক্কো সত্তুগুল়ো. পঞ্চন্নং ভোজনানং অঞ্ঞতরৰসেন ৰিপ্পকতভোজনভাৰস্স উপচ্ছিন্নত্তা ‘‘মুখে সাসপমত্তম্পি…পে… ন পৰারেতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘অকপ্পিযমংসং পটিক্খিপতি, ন পৰারেতী’’তি ৰচনতো সচে সঙ্ঘিকং লাভং অত্তনো অপাপুণন্তং জানিত্ৰা ৰা অজানিত্ৰা ৰা পটিক্খিপতি, ন পৰারেতি পটিক্খিপিতব্বস্সেৰ পটিক্খিত্তত্তা. অলজ্জিসন্তকং পটিক্খিপন্তোপি ন পৰারেতি. অৰত্থুতাযাতি অনতিরিত্তাপত্তিসাধিকায পৰারণায অৰত্থুভাৰতো. এতেন পটিক্খিপিতব্বস্সেৰ পটিক্খিত্তভাৰং দীপেতি. যঞ্হি পটিক্খিপিতব্বং হোতি, তস্স পটিক্খেপো আপত্তিঅঙ্গং ন হোতীতি তং ‘‘পৰারণায অৰত্থূ’’তি ৰুচ্চতি.

উপনামেতীতি ইমিনা কাযাভিহারং দস্সেতি. হত্থপাসতো বহি ঠিতস্স সতিপি দাতুকামাভিহারে পটিক্খিপন্তস্স দূরভাৰেনেৰ পৰারণায অভাৰতো থেরস্সপি দূরভাৰমত্তং গহেত্ৰা পৰারণায অভাৰং দস্সেন্তো ‘‘থেরস্স দূরভাৰতো’’তি আহ, ন পন থেরস্স অভিহারসব্ভাৰতো. সচেপি গহেত্ৰা গতো হত্থপাসে ঠিতো হোতি, কিঞ্চি পন অৰত্ৰা আধারকট্ঠানে ঠিতত্তা অভিহারো নাম ন হোতীতি ‘‘দূতস্স চ অনভিহরণতো’’তি ৰুত্তং. ‘‘গহেত্ৰা গতেন ‘ভত্তং গণ্হথা’তি ৰুত্তে অভিহারো নাম হোতীতি ‘সচে পন গহেত্ৰা আগতো ভিক্খু…পে… পৰারণা হোতী’তি ৰুত্ত’’ন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘পত্তং কিঞ্চি উপনামেত্ৰা ‘ইমং ভত্তং গণ্হথা’তি ৰুত্তন্তি গহেতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি, তং যুত্তং ৰিয দিস্সতি ৰাচাভিহারস্স ইধ অনধিপ্পেতত্তা.

পরিৰেসনাযাতি ভত্তগ্গে. অভিহটাৰ হোতীতি পরিৰেসকেনেৰ অভিহটা হোতি. ততো দাতুকামতায গণ্হন্তং পটিক্খিপন্তস্স পৰারণা হোতীতি এত্থ অগণ্হন্তম্পি পটিক্খিপতো পৰারণা হোতিযেৰ. কস্মা? দাতুকামতায অভিহটত্তা. ‘‘তস্মা সা অভিহটাৰ হোতী’’তি হি ৰুত্তং. তেনেৰ তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ‘‘দাতুকামাভিহারে সতি কেৰলং ‘দস্সামী’তি গহণমেৰ অভিহারো নাম ন হোতি, ‘দস্সামী’তি গণ্হন্তেপি অগণ্হন্তেপি দাতুকামাভিহারোৰ অভিহারো নাম হোতি, তস্মা গহণসমযে ৰা অগ্গহণসমযে ৰা তং পটিক্খিপতো পৰারণা হোতী’’তি ৰুত্তং. ইদানি অসতি তস্স দাতুকামাভিহারে গহণসমযেপি পটিক্খিপতো পৰারণা ন হোতীতি দস্সেতুং ‘‘সচে পনা’’তিআদি ৰুত্তং.

‘‘রসং গণ্হথা’’তি অপৰারণজনকস্স নামং গহেত্ৰা ৰুত্তত্তা ‘‘তং সুত্ৰা পটিক্খিপতো পৰারণা নত্থী’’তি ৰুত্তং. মচ্ছরসং মংসরসন্তি এত্থ পন ন কেৰলং মচ্ছস্স রসং মচ্ছরসমিচ্চেৰ ৰিঞ্ঞাযতি, অথ খো মচ্ছো চ মচ্ছরসঞ্চ মচ্ছরসন্তি এৰং পৰারণজনকসাধারণনামৰসেনপি ৰিঞ্ঞাযমানত্তা তং পটিক্খিপতো পৰারণাৰ হোতি. পরতো মচ্ছসূপন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. ‘‘ইদং গণ্হথা’’তি ৰুত্তেপীতি এত্থ এৰং অৰত্ৰাপি পৰারণপহোনকং যংকিঞ্চি অভিহটং পটিক্খিপতো পৰারণা হোতিযেৰাতি দট্ঠব্বং. করম্বকোতি মিস্সকাধিৰচনমেতং. যঞ্হি অঞ্ঞেনঞ্ঞেন মিস্সেত্ৰা করোন্তি, সো ‘‘করম্বকো’’তি ৰুচ্চতি. সো সচেপি মংসেন মিস্সেত্ৰা কতোৰ হোতি, ‘‘করম্বকং গণ্হথা’’তি অপৰারণারহস্স নামেন ৰুত্তত্তা পটিক্খিপতো পৰারণা ন হোতি. ‘‘মংসকরম্বকং গণ্হথা’’তি ৰুত্তে পন মংসমিস্সকং গণ্হথাতি ৰুত্তং হোতি, তস্মা পৰারণাৰ হোতি.

‘‘উদ্দিস্সকত’’ন্তি মঞ্ঞমানোতি এত্থ ‘‘ৰত্থুনো কপ্পিযত্তা অকপ্পিযসঞ্ঞায পটিক্খিপতোপি অচিত্তকত্তা ইমস্স সিক্খাপদস্স পৰারণা হোতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘হেট্ঠা অযাগুকে নিমন্তনে উদককঞ্জিকখীরাদীহি সদ্ধিং মদ্দিতং ভত্তমেৰ সন্ধায ‘যাগুং গণ্হথা’তি ৰুত্তত্তা পৰারণা হোতি, ‘ভত্তমিস্সকং যাগুং আহরিত্ৰা’তি এত্থ পন ৰিসুং যাগুযা ৰিজ্জমানত্তা পৰারণা ন হোতী’’তি ৰদন্তি. অযমেত্থ অধিপ্পাযোতি ‘‘যেনাপুচ্ছিতো’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং সন্ধায ৰদতি. কারণং পনেত্থ দুদ্দসন্তি এত্থ একে তাৰ ৰদন্তি ‘‘যস্মা যাগুমিস্সকং নাম ভত্তমেৰ ন হোতি, খীরাদিকম্পি হোতিযেৰ, তস্মা করম্বকে ৰিয পৰারণায ন ভৰিতব্বং. এৰঞ্চ সতি যাগু বহুতরা ৰা হোতি সমসমা ৰা, ন পৰারেতি. ‘যাগু মন্দা, ভত্তং বহুতরং, পৰারেতী’তি এত্থ কারণং দুদ্দস’’ন্তি. কেচি পন ৰদন্তি ‘‘যাগুমিস্সকং নাম ভত্তং, তস্মা তং পটিক্খিপতো পৰারণায এৰ ভৰিতব্বং. এৰঞ্চ সতি ‘ইধ পৰারণা হোতি ন হোতী’তি এত্থ কারণং দুদ্দস’’ন্তি.

যথা চেত্থ কারণং দুদ্দসং, এৰং পরতো ‘‘মিস্সকং গণ্হথা’’তি এত্থাপি কারণং দুদ্দসমেৰাতি ৰেদিতব্বং. ন হি পৰারণপ্পহোনকস্স অপ্পবহুভাৰো পৰারণায ভাৰাভাৰনিমিত্তং, কিঞ্চরহি পৰারণজনকস্স নামগ্গহণমেৰেত্থ পমাণং, তস্মা ‘‘ইদঞ্চ করম্বকেন ন সমানেতব্ব’’ন্তিআদিনা যম্পি কারণং ৰুত্তং, তম্পি পুব্বে ৰুত্তেন সংসন্দিযমানং ন সমেতি. যদি হি ‘‘মিস্সক’’ন্তি ভত্তমিস্সকেযেৰ রুল়্হং সিযা, এৰং সতি যথা ‘‘ভত্তমিস্সকং গণ্হথা’’তি ৰুত্তে ভত্তং বহুতরং ৰা সমং ৰা অপ্পতরং ৰা হোতি, পৰারেতিযেৰ, এৰং ‘‘মিস্সকং গণ্হথা’’তি ৰুত্তেপি অপ্পতরেপি ভত্তে পৰারণায ভৰিতব্বং মিস্সকন্তি ভত্তমিস্সকেযেৰ রুল়্হত্তা. তথা হি ‘‘মিস্সকন্তি ভত্তমিস্সকেযেৰ রুল়্হৰোহারত্তা ইদং পন ‘ভত্তমিস্সকমেৰা’তি ৰুত্ত’’ন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. অথ ‘‘মিস্সক’’ন্তি ভত্তমিস্সকে রুল়্হং ন হোতি, মিস্সকভত্তং পন সন্ধায ‘‘মিস্সকং গণ্হথা’’তি ৰুত্তন্তি. এৰম্পি যথা অযাগুকে নিমন্তনে খীরাদীহি সদ্ধিং মদ্দিতং ভত্তমেৰ সন্ধায ‘‘যাগুং গণ্হথা’’তি ৰুত্তে পৰারণা হোতি, এৰমিধাপি মিস্সকভত্তমেৰ সন্ধায ‘‘মিস্সকং গণ্হথা’’তি ৰুত্তে ভত্তং অপ্পং ৰা হোতু বহু ৰা, পৰারণা এৰ সিযা. তস্মা ‘‘মিস্সক’’ন্তি ভত্তমিস্সকে রুল়্হং ৰা হোতু সন্ধাযভাসিতং ৰা, উভযত্থাপি পুব্বেনাপরং ন সমেতীতি কিমেত্থ কারণচিন্তায, ঈদিসেসু পন ঠানেসু অট্ঠকথাপমাণেনেৰ গন্তব্বন্তি অযং অম্হাকং খন্তি.

‘‘ৰিসুং কত্ৰা দেতীতি ভত্তস্স উপরি ঠিতং রসাদিং ৰিসুং গহেত্ৰা দেতী’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. কেনচি পন ‘‘যথা ভত্তসিত্থং ন পততি, তথা গাল়্হং হত্থেন পীল়েত্ৰা পরিস্সাৰেত্ৰা দেতী’’তি ৰুত্তং. তথাপি কারণং ন দিস্সতি. যথা হি ভত্তমিস্সকং যাগুং আহরিত্ৰা ‘‘যাগুং গণ্হথা’’তি ৰত্ৰা যাগুমিস্সকং ভত্তম্পি দেন্তং পটিক্খিপতো পৰারণা ন হোতি, এৰমিধাপি বহুখীররসাদীসু ভত্তেসু ‘‘খীরং গণ্হথা’’তিআদীনি ৰত্ৰা খীরাদীনি ৰা দেতু খীরাদিমিস্সকভত্তং ৰা, উভযথাপি পৰারণায ন ভৰিতব্বং, তস্মা ‘‘ৰিসুং কত্ৰা দেতী’’তি তেনাকারেন দেন্তং সন্ধায ৰুত্তং, ন পন ভত্তমিস্সকং কত্ৰা দিয্যমানং পটিক্খিপতো পৰারণা হোতীতি দস্সনত্থন্তি গহেতব্বং. যদি পন ভত্তমিস্সকং কত্ৰা দিয্যমানে পৰারণা হোতীতি অধিপ্পাযেন অট্ঠকথাযং ‘‘ৰিসুং কত্ৰা দেতী’’তি ৰুত্তং, এৰং সতি অট্ঠকথাযেৰেত্থ পমাণন্তি গহেতব্বং, ন পন কারণন্তরং গৰেসিতব্বং.

সচে উক্কুটিকং নিসিন্নো পাদে অমুঞ্চিত্ৰাপি ভূমিযং নিসীদতি, ইরিযাপথং ৰিকোপেন্তো নাম হোতীতি উক্কুটিকাসনং অৰিকোপেত্ৰাৰ সুখেন নিসীদিতুং ‘‘তস্স পন হেট্ঠা…পে… নিসীদনকং দাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘আসনং অচালেত্ৰাতি পীঠে ফুট্ঠোকাসতো আনিসদমংসং অমোচেত্ৰা, অনুট্ঠহিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি, অদিন্নাদানে ৰিয ঠানাচাৰনং ন গহেতব্ব’’ন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং.

অকপ্পিযকতন্তি এত্থ অকপ্পিযকতস্সেৰ অনতিরিত্তভাৰতো কপ্পিযং অকারাপেত্ৰা তস্মিং পত্তে পক্খিত্তমূলফলাদিযেৰ অতিরিত্তং ন হোতি, সেসং পন পত্তপরিযাপন্নং অতিরিত্তমেৰ হোতি, পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতি. তং পন মূলফলাদিং পরিভুঞ্জিতুকামেন ততো নীহরিত্ৰা কপ্পিযং কারাপেত্ৰা অঞ্ঞস্মিং ভাজনে ঠপেত্ৰা অতিরিত্তং কারাপেত্ৰা ভুঞ্জিতব্বং.

সো পুন কাতুং ন লভতীতি তস্মিংযেৰ ভাজনে করিযমানং পঠমং কতেন সদ্ধিং কতং হোতীতি পুন সোযেৰ কাতুং ন লভতি, অঞ্ঞো লভতি. অঞ্ঞস্মিং পন ভাজনে তেন ৰা অঞ্ঞেন ৰা কাতুং ৰট্টতি. তেনাহ ‘‘যেন অকতং, তেন কাতব্বং. যঞ্চ অকতং, তং কাতব্ব’’ন্তি. তেনপীতি এত্থ পি-সদ্দো ন কেৰলং অঞ্ঞেন ৰাতি ইমমত্থং দীপেতি. এৰং কতন্তি অঞ্ঞস্মিং ভাজনে কতং. পেসেত্ৰাতি অনুপসম্পন্নস্স হত্থে পেসেত্ৰা. ইমস্স ৰিনযকম্মভাৰতো ‘‘অনুপসম্পন্নস্স হত্থে ঠিতং ন কারেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং.

সচে পন আমিসসংসট্ঠানীতি এত্থ সচে মুখগতেনপি অনতিরিত্তেন আমিসেন সংসট্ঠানি হোন্তি, পাচিত্তিযমেৰাতি ৰেদিতব্বং. তস্মা পৰারিতেন ভোজনং অতিরিত্তং কারাপেত্ৰা ভুঞ্জন্তেনপি যথা অকতেন মিস্সং ন হোতি, এৰং মুখঞ্চ হত্থঞ্চ সুদ্ধং কত্ৰা ভুঞ্জিতব্বং. কিঞ্চাপি অপ্পৰারিতস্স পুরেভত্তং যামকালিকাদীনি আহারত্থায পরিভুঞ্জতোপি অনাপত্তি, পৰারিতস্স পন পৰারণমূলকং দুক্কটং হোতিযেৰাতি ‘‘যামকালিকং…পে… অজ্ঝোহারে আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি পাল়িযং ৰুত্তং.

২৪১. কাযেন ভুঞ্জনতো ৰাচায আণাপেত্ৰা অতিরিত্তং অকারাপনতো চ আপজ্জতীতি ‘‘কাযৰাচতো’’তি ৰুত্তং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ. পৰারিতভাৰো, আমিসস্স অনতিরিত্ততা, কালে অজ্ঝোহরণন্তি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.

পঠমপৰারণাসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.