২. ভূতগামৰগ্গো

১. ভূতগামসিক্খাপদৰণ্ণনা

৮৯. সেনাসনৰগ্গস্স পঠমে নিগ্গহেতুং অসক্কোন্তোতি সন্ধারেতুং অসক্কোন্তো. ইমিনা পন ৰচনেন দারকস্স তত্থ উপনীতভাৰো তেন চ দিট্ঠভাৰো ৰুত্তোযেৰাতি দট্ঠব্বং. তেন হি ভিক্খুনা তং রুক্খং ছিন্দিতুং আরদ্ধে তত্থ নিব্বত্তা একা তরুণপুত্তা দেৰধীতা পুত্তং অঙ্কেনাদায ঠিতা তং যাচি ‘‘মা মে সামি ৰিমানং ছিন্দি, ন সক্খিস্সামি পুত্তকং আদায অনাৰাসা ৰিচরিতু’’ন্তি. সো ‘‘অহং অঞ্ঞত্থ ঈদিসং রুক্খং ন লভিস্সামী’’তি তস্সা ৰচনং নাদিযি. সা ‘‘ইমম্পি তাৰ দারকং ওলোকেত্ৰা ওরমিস্সতী’’তি পুত্তং রুক্খসাখায ঠপেসি. সো ভিক্খু উক্খিত্তং ফরসুং সন্ধারেতুং অসক্কোন্তো দারকস্স বাহং ছিন্দি. এৰঞ্চ সযিতো ৰিমানে সযিতো নাম হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘রুক্খট্ঠকদিব্বৰিমানে নিপন্নস্সা’’তি.

রুক্খট্ঠকদিব্বৰিমানেতি চ সাখট্ঠকৰিমানং সন্ধায ৰুত্তং. রুক্খস্স উপরি নিব্বত্তঞ্হি ৰিমানং রুক্খপটিবদ্ধত্তা ‘‘রুক্খট্ঠকৰিমান’’ন্তি ৰুচ্চতি. সাখট্ঠকৰিমানং পন সব্বসাখাসন্নিস্সিতং হুত্ৰা তিট্ঠতি. তত্থ যং রুক্খট্ঠকৰিমানং হোতি, তং যাৰ রুক্খস্স মূলমত্তম্পি তিট্ঠতি, তাৰ ন নস্সতি. সাখট্ঠকৰিমানং পন সাখাসু ভিজ্জমানাসু তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জিত্ৰা সব্বসাখাসু ভিন্নাসু সব্বং ভিজ্জতি, ইদম্পি চ ৰিমানং সাখট্ঠকং, তস্মা রুক্খে ছিন্নে তং ৰিমানং সব্বসো ৰিনট্ঠং, তেনেৰ সা দেৰতা ভগৰতো সন্তিকা লদ্ধে অঞ্ঞস্মিং ৰিমানে ৰসি. বাহুং থনমূলেযেৰ ছিন্দীতি অংসেন সদ্ধিং বাহং ছিন্দি. ইমিনা চ রুক্খদেৰতানং গত্তানি ছিজ্জন্তি, ন চাতুমহারাজিকাদীনং ৰিয অচ্ছেজ্জানীতি দট্ঠব্বং. রুক্খধম্মেতি রুক্খপকতিযং, রুক্খসভাৰেতি অত্থো. রুক্খানং ৰিয ছেদনাদীসু অকুপ্পনঞ্হি রুক্খধম্মো নাম.

উপ্পতিতন্তি উপ্পন্নং. ভন্তন্তি ধাৰন্তং. ৰারযেতি নিগ্গণ্হেয্য. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা নাম ছেকো সারথি অতিৰেগেন ধাৰন্তং রথং নিগ্গহেত্ৰা যথিচ্ছকং পেসেতি, এৰং যো পুগ্গলো উপ্পন্নং কোধং ৰারযে নিগ্গণ্হিতুং সক্কোতি, তমহং সারথিং ব্রূমি. ইতরো পন রাজউপরাজাদীনং রথসারথিজনো রস্মিগ্গাহো নাম হোতি, ন উত্তমসারথীতি.

দুতিযগাথায পন অযমত্থো – যোতি (সু. নি. অট্ঠ. ১.১) যো যাদিসো খত্তিযকুলা ৰা পব্বজিতো ব্রাহ্মণকুলা ৰা পব্বজিতো নৰো ৰা মজ্ঝিমো ৰা থেরো ৰা. উপ্পতিতন্তি উদ্ধমুদ্ধং পতিতং, গতং পৰত্তন্তি অত্থো, উপ্পন্নন্তি ৰুত্তং হোতি. কোধন্তি ‘‘অনত্থং মে চরতীতি আঘাতো জাযতী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩৪০; অ. নি. ৯.২৯) নযেন সুত্তে ৰুত্তানং নৰন্নং, ‘‘অত্থং মে ন চরতী’’তিআদীনঞ্চ তপ্পটিপক্খতো সিদ্ধানং নৰন্নমেৰাতি অট্ঠারসন্নং খাণুকণ্টকাদিনা অট্ঠানেন সদ্ধিং একূনৰীসতিযা আঘাতৰত্থূনং অঞ্ঞতরাঘাতৰত্থুসম্ভৰং আঘাতং. ৰিসটন্তি ৰিত্থতং. সপ্পৰিসন্তি সপ্পস্স ৰিসং. ইৰাতি ওপম্মৰচনং. ই-কারলোপং কত্ৰা ৰ-ইচ্চেৰ ৰুত্তং. ওসধেহীতি অগদেহি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা ৰিসতিকিচ্ছকো ৰেজ্জো সপ্পেন দট্ঠো সব্বং কাযং ফরিত্ৰা ঠিতং ৰিসটং সপ্পৰিসং মূলখন্ধতচপত্তপুপ্ফাদীনং অঞ্ঞতরেহি, নানাভেসজ্জেহি পযোজেত্ৰা কতেহি ৰা ওসধেহি খিপ্পমেৰ ৰিনেয্য, এৰমেৰ যো যথাৰুত্তেন আঘাতৰত্থুনা উপ্পতিতং চিত্তসন্তানং ব্যাপেত্ৰা ঠিতং কোধং ৰিনযনুপাযেসু তদঙ্গৰিনযাদীসু যেন কেনচি উপাযেন ৰিনেতি নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তিং করোতি, সো ভিক্খু জহাতি ওরপারং. সো এৰং কোধং ৰিনেন্তো ভিক্খু যস্মা কোধো ততিযমগ্গেন সব্বসো পহীযতি, তস্মা ওরপারসঞ্ঞিতানি পঞ্চোরম্ভাগিযসংযোজনানি জহাতীতি. অৰিসেসেন হি পারন্তি তীরস্স নামং, তস্মা ওরানি চ তানি সংসারসাগরস্স পারভূতানি চাতি কত্ৰা ‘‘ওরপার’’ন্তি ৰুচ্চতি.

অথ ৰা যো উপ্পতিতং ৰিনেতি কোধং ৰিসটং সপ্পৰিসংৰ ওসধেহি, সো ততিযমগ্গেন সব্বসো কোধং ৰিনেত্ৰা অনাগামিফলে ঠিতো ভিক্খু জহাতি ওরপারং. তত্থ ওরন্তি সকত্তভাৰো. পারন্তি পরত্তভাৰো. ওরং ৰা ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, পারং ছ বাহিরাযতনানি. তথা ওরং মনুস্সলোকো, পারং দেৰলোকো. ওরং কামধাতু, পারং রূপারূপধাতু. ওরং কামরূপভৰো, পারং অরূপভৰো. ওরং অত্তভাৰো, পারং অত্তভাৰসুখুপকরণানি. এৰমেতস্মিং ওরপারে চতুত্থমগ্গেন ছন্দরাগং পজহন্তো ‘‘জহাতি ওরপার’’ন্তি ৰুচ্চতি. এত্থ চ কিঞ্চাপি অনাগামিনো কামরাগস্স পহীনত্তা ইধত্তভাৰাদীসু ছন্দরাগো এৰ নত্থি, অপিচ খো পনস্স ৰণ্ণপ্পকাসনত্থং সব্বমেতং ওরপারভেদং সঙ্গহেত্ৰা তত্থ ছন্দরাগপ্পহানেন ‘‘জহাতি ওরপার’’ন্তি ৰুত্তং.

ইদানি তস্সত্থস্স ৰিভাৰনত্থায উপমং আহ ‘‘উরগো জিণ্ণমিৰত্তচং পুরাণ’’ন্তি. তত্থ উরেন গচ্ছতীতি উরগো, সপ্পস্সেতং অধিৰচনং. সো দুৰিধো কামরূপী চ অকামরূপী চ. কামরূপীপি দুৰিধো জলজো থলজো চ. জলজো জলে এৰ কামরূপং লভতি, ন থলে সঙ্খপালজাতকে (জা. ২.১৭.১৪৩ আদযো) সঙ্খপালনাগরাজা ৰিয. থলজো থলে এৰ, ন জলে. সো জজ্জরভাৰেন জিণ্ণং, চিরকালতায পুরাণঞ্চাতি সঙ্খং গতং তচং জহন্তো চতুব্বিধেন জহতি সজাতিযং ঠিতো জিগুচ্ছন্তো নিস্সায থামেনাতি. সজাতি নাম সপ্পজাতি দীঘত্তভাৰো. উরগা হি পঞ্চসু ঠানেসু সজাতিং নাতিৰত্তন্তি উপপত্তিযং চুতিযং ৰিস্সট্ঠনিদ্দোক্কমনে সজাতিযা মেথুনপটিসেৰনে জিণ্ণতচাপনযনে চাতি. তস্মা যদা তচং জহতি, তদা সজাতিযংযেৰ ঠত্ৰা জহতি. সজাতিযং ঠিতোপি চ জিগুচ্ছন্তো জহতি. জিগুচ্ছন্তো নাম যদা উপড্ঢট্ঠানে মুত্তো হোতি, উপড্ঢট্ঠানে অমুত্তো ওলম্বতি, তদা নং অট্টীযন্তো জহতি, এৰং জিগুচ্ছন্তোপি চ দণ্ডন্তরং ৰা মূলন্তরং ৰা পাসাণন্তরং ৰা নিস্সায জহতি. নিস্সায জহন্তোপি চ থামং জনেত্ৰা উস্সাহং করিত্ৰা ৰীরিযেন ৰঙ্কং নঙ্গুট্ঠং কত্ৰা পস্সসন্তোৰ ফণং করিত্ৰা জহতি. এৰং জহিত্ৰা যেনকামং পক্কমতি.

এৰমেৰ অযম্পি ভিক্খু ওরপারং জহিতুকামো চতুব্বিধেন জহতি সজাতিযং ঠিতো জিগুচ্ছন্তো নিস্সায থামেনাতি. সজাতি নাম ভিক্খুনো ‘‘অরিযায জাতিযা জাতো’’তি (ম. নি. ২.৩৫১) ৰচনতো সীলং. তেনেৰাহ ‘‘সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো’’তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২). এৰমেতিস্সং সজাতিযং ঠিতো ভিক্খু তং সকত্তভাৰাদিভেদং ওরপারং জিণ্ণপুরাণত্তচমিৰ তং দুক্খং জনেন্তং তত্থ তত্থ আদীনৰদস্সনেন জিগুচ্ছন্তো কল্যাণমিত্তে নিস্সায অধিমত্তসম্মাৰাযামসঙ্খাতং থামং জনেত্ৰা ‘‘দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতী’’তি (অ. নি. ৩.১৬; ৪.৩৭) ৰুত্তনযেন রত্তিন্দিৰং ছধা ৰিভজিত্ৰা ঘটেন্তো ৰাযমন্তো উরগো ৰিয ৰঙ্কং নঙ্গুট্ঠং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উরগো ৰিয পস্সসন্তো অযম্পি অসিথিলপরক্কমতায ৰাযমন্তো উরগোৰ ফণং করিত্ৰা অযম্পি ঞাণৰিপ্ফারং জনেত্ৰা উরগোৰ তচং ওরপারং জহতি, জহিত্ৰা চ উরগো ৰিয ওহিততচো যেনকামং পক্কমতি, অযম্পি ওহিতভারো অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুদিসং পক্কমতীতি.

৯০. ভৰন্তীতি ইমিনা ৰিরুল়্হমূলে নীলভাৰং আপজ্জিত্ৰা ৰড্ঢমানকে তরুণগচ্ছে দস্সেতি. অহুৰুন্তি ইমিনা পন ৰড্ঢিত্ৰা ঠিতে মহন্তে রুক্খগচ্ছাদিকে দস্সেতি. ভৰন্তীতি ইমস্স ৰিৰরণং ‘‘জাযন্তি ৰড্ঢন্তী’’তি, অহুৰুন্তি ইমস্স ‘‘জাতা ৰড্ঢিতা’’তি. রাসীতি সুদ্ধট্ঠকধম্মসমূহো. ভূতানন্তি তথালদ্ধসমঞ্ঞানং অট্ঠধম্মানং. ‘‘ভূতানং গামো’’তি ৰুত্তেপি অৰযৰৰিনিমুত্তস্স সমুদাযস্স অভাৰতো ভূতসঞ্ঞিতা তেযেৰ তিণরুক্খলতাদযো গয্হন্তি. ‘‘ভূমিযং পতিট্ঠহিত্ৰা হরিতভাৰমাপন্না রুক্খগচ্ছাদযো দেৰতাহি পরিগ্গয্হন্তি, তস্মা ভূতানং নিৰাসট্ঠানতায ভূতানং গামো’’তিপি ৰদন্তি. রুক্খাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ওসধিগচ্ছলতাদযো ৰেদিতব্বা.

ননু চ রুক্খাদযো চিত্তরহিততায ন জীৰা, চিত্তরহিততা চ পরিপ্ফন্দাভাৰতো ছিন্নেপি রুহনতো ৰিসদিসজাতিকভাৰতো চতুযোনিঅপরিযাপন্নতো চ ৰেদিতব্বা, ৰুড্ঢি পন পৰাল়সিলালৰণানম্পি ৰিজ্জতীতি ন তেসং জীৰভাৰে কারণং, ৰিসযগ্গহণঞ্চ নেসং পরিকপ্পনামত্তং সুপনং ৰিয চিঞ্চাদীনং, তথা দোহল়াদযো, তত্থ কস্মা ভূতগামস্স ছেদনাদিপচ্চযা পাচিত্তিযং ৰুত্তন্তি? সমণসারুপ্পতো তংনিৰাসসত্তানুরক্খণতো চ. তেনেৰাহ ‘‘জীৰসঞ্ঞিনো হি মোঘপুরিসা মনুস্সা রুক্খস্মি’’ন্তিআদি.

৯১. ‘‘মূলে জাযন্তী’’তিআদীসু অত্থো উপরি অত্তনা ৰুচ্চমানপ্পকারেন সীহল়ট্ঠকথাযং ৰুত্তোতি আহ ‘‘এৰং সন্তেপি…পে… ন সমেন্তী’’তি. ৰিজাত-সদ্দো ইধ ৰি-সদ্দলোপং কত্ৰা নিদ্দিট্ঠোতি আহ ‘‘ৰিজাতানী’’তি. ৰিজাত-সদ্দো চ ‘‘ৰিজাতা ইত্থী’’তিআদীসু ৰিয পসূতৰচনোতি আহ ‘‘পসূতানী’’তি. পসূতি চ নামেত্থ নিব্বত্তপণ্ণমূলতাতি আহ ‘‘নিব্বত্তপণ্ণমূলানী’’তি. ইমিনা ইমং দীপেতি ‘‘নিব্বত্তপণ্ণমূলানি বীজানি ভূতগামসঙ্খমেৰ গচ্ছন্তি, তেসু চ ৰত্তমানো বীজজাত-সদ্দো রুল়্হীৰসেন রুক্খাদীসুপি ৰত্ততী’’তি. পুরিমস্মিং অত্থৰিকপ্পে পন বীজেহি জাতানং রুক্খলতাদীনংযেৰ ভূতগামতা ৰুত্তা.

তানি দস্সেন্তোতি তানি বীজানি দস্সেন্তো. মূলবীজন্তিআদীসু মূলমেৰ বীজং মূলবীজং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. ফল়ুবীজন্তি পব্ববীজং. পচ্চযন্তরসমৰাযে সদিসফলুপ্পত্তিযা ৰিসেসকারণভাৰতো ৰিরুহনসমত্থে সারফলে নিরুল়্হো বীজ-সদ্দো. তদত্থসংসিদ্ধিযা মূলাদীসুপি কেসুচি পৰত্ততীতি মূলাদিতো নিৰত্তনত্থং একেন বীজসদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘বীজবীজ’’ন্তি ‘‘রূপরূপং, দুক্খদুক্খ’’ন্তি চ যথা. বীজতো নিব্বত্তেন বীজং দস্সিতন্তি কারিযোপচারেন কারণং দস্সিতন্তি দীপেতি.

৯২. বীজে বীজসঞ্ঞীতি এত্থ কারণূপচারেন কারিযং ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ যথা’’তিআদিমাহ. ভূতগামপরিমোচনং কত্ৰাতি ভূতগামতো মোচেত্ৰা, ৰিযোজেত্ৰাতি অত্থো. যং বীজং ভূতগামো নাম হোতীতি বীজানি চ তানি জাতানি চাতি ৰুত্তমত্থং সন্ধায ৰদতি. তত্থ যং বীজন্তি যং নিব্বত্তপণ্ণমূলং বীজং. তস্মিং বীজেতি তস্মিং ভূতগামসঞ্ঞিতে বীজে. এত্থ চ বীজজাত-সদ্দস্স ৰিয রুল়্হীৰসেন রুক্খাদীসু বীজ-সদ্দস্সপি পৰত্তি ৰেদিতব্বা. যথারুতন্তি যথাপাল়ি.

যত্থ কত্থচীতি মূলে অগ্গে মজ্ঝে ৰা. সঞ্চিচ্চ উক্খিপিতুং ন ৰট্টতীতি এত্থ সচেপি সরীরে লগ্গভাৰং জানন্তোৰ উদকতো উট্ঠহতি, ‘‘তং উদ্ধরিস্সামী’’তি সঞ্ঞায অভাৰতো ৰট্টতি. উপ্পাটিতানীতি উদ্ধটানি. বীজগামে সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ভূতগামতো পরিমোচিতত্তা ৰুত্তং. অনন্তক-গ্গহণেন সাসপমত্তিকা গহিতা. নামঞ্হেতং তস্সা সেৰালজাতিযা. মূলপণ্ণানং অসম্পুণ্ণত্তা ‘‘অসম্পুণ্ণভূতগামো নামা’’তি ৰুত্তং. অভূতগামমূলত্তাতি এত্থ ভূতগামো মূলং কারণং এতস্সাতি ভূতগামমূলো, ভূতগামস্স ৰা মূলং কারণন্তি ভূতগামমূলং. বীজগামো হি নাম ভূতগামতো সম্ভৰতি, ভূতগামস্স চ কারণং হোতি, অযং পন তাদিসো ন হোতীতি ‘‘অভূতগামমূলত্তা’’তি ৰুত্তং. তত্রট্ঠকত্তা ৰুত্তং ‘‘সো বীজগামেন সঙ্গহিতো’’তি. ইদঞ্চ ‘‘অভূতগামমূলত্তা’’তি এত্থ পঠমং ৰুত্তঅত্থসম্ভৰতো ৰুত্তং. কিঞ্চাপি হি তালনাল়িকেরাদীনং খাণু উদ্ধং অৰড্ঢনতো ভূতগামস্স কারণং ন হোতি, তথাপি ভূতগামসঙ্খ্যুপগতনিব্বত্তপণ্ণমূলবীজতো সম্ভূতত্তা ভূতগামতো উপ্পন্নো নাম হোতীতি বীজগামেন সঙ্গহং গচ্ছতি.

‘‘অঙ্কুরে হরিতে’’তি ৰত্ৰা তমেৰ ৰিভাৰেতি ‘‘নীলপণ্ণৰণ্ণে জাতে’’তি, নীলপণ্ণস্স ৰণ্ণসদিসে ৰণ্ণে জাতেতি অত্থো. ‘‘নীলৰণ্ণে জাতে’’তি ৰা পাঠো গহেতব্বো. অমূলকভূতগামে সঙ্গহং গচ্ছতীতি নাল়িকেরস্স আৰেণিকং কত্ৰা ৰদতি. ‘‘পানীযঘটাদীনং বহি সেৰালো উদকে অট্ঠিতত্তা বীজগামানুলোমত্তা চ দুক্কটৰত্থূ’’তি ৰদন্তি. কণ্ণকম্পি অব্বোহারিকমেৰাতি নীলৰণ্ণম্পি অব্বোহারিকমেৰ. সেলেয্যকং নাম সিলায সম্ভূতা একা সুগন্ধজাতি. ‘‘রুক্খত্তচং ৰিকোপেতীতি ৰুত্তত্তা রুক্খে জাতং যং কিঞ্চি ছত্তকং রুক্খত্তচং অৰিকোপেত্ৰা মত্থকতো ছিন্দিত্ৰা গহেতুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. রুক্খতো মুচ্চিত্ৰা তিট্ঠতীতি এত্থ ‘‘যদিপি কিঞ্চিমত্তং রুক্খে অল্লীনা হুত্ৰা তিট্ঠতি, রুক্খতো গয্হমানো পন রুক্খচ্ছৰিং ন ৰিকোপেতি, ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. অল্লরুক্খতো ন ৰট্টতীতি এত্থাপি রুক্খত্তচং অৰিকোপেত্ৰা মত্থকতো তচ্ছেত্ৰা গহেতুং ৰট্টতীতি ৰেদিতব্বং. হত্থকুক্কুচ্চেনাতি হত্থানং অসংযতভাৰেন, হত্থচাপল্লেনাতি ৰুত্তং হোতি. পানীযং ন ৰাসেতব্বন্তি ইদং অত্তনো অত্থায নামিতং সন্ধায ৰুত্তং. কেৰলং অনুপসম্পন্নস্স অত্থায নামিতে পন পচ্ছা ততো লভিত্ৰা ন ৰাসেতব্বন্তি নত্থি. ‘‘যেসং রুক্খানং সাখা রুহতীতি ৰুত্তত্তা যেসং সাখা ন রুহতি, তত্থ কপ্পিযকরণকিচ্চং নত্থী’’তি ৰদন্তি.

৯৩. পঞ্চহি সমণকপ্পেহীতি পঞ্চহি সমণৰোহারেহি. কিঞ্চাপি হি বীজানং অগ্গিনা ফুট্ঠমত্তেন নখাদীহি ৰিলিখনমত্তেন চ অৰিরুল়্হীধম্মতা ন হোতি, তথাপি এৰং কতেযেৰ সমণানং কপ্পতীতি অগ্গিপরিজিতাদযো সমণৰোহারা নাম জাতা, তস্মা তেহি সমণৰোহারেহি করণভূতেহি ফলং পরিভুঞ্জিতুং অনুজানামীতি অধিপ্পাযো. অবীজনিব্বট্টবীজানিপি সমণানং কপ্পন্তীতি পঞ্ঞত্তপণ্ণত্তিভাৰতো সমণৰোহারাইচ্চেৰ সঙ্খং গতানি. অথ ৰা অগ্গিপরিজিতাদীনং পঞ্চন্নং কপ্পিযভাৰতোযেৰ পঞ্চহি সমণকপ্পিযভাৰসঙ্খাতেহি কারণেহি ফলং পরিভুঞ্জিতুং অনুজানামীতি এৰমেত্থ অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. অগ্গিপরিজিতন্তিআদীসু ‘‘পরিচিত’’ন্তিপি পঠন্তি. অবীজং নাম তরুণম্বফলাদি. নিব্বট্টবীজং নাম অম্বপনসাদি, যং বীজং নিব্বট্টেত্ৰা ৰিসুং কত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং সক্কা হোতি. ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্বন্তি যো কপ্পিযং করোতি, তেন কত্তব্বাকারস্সেৰ ৰুত্তত্তা ভিক্খুনা অৰুত্তেপি কাতুং ৰট্টতীতি ন গহেতব্বং. পুন ‘‘কপ্পিযং কারেতব্ব’’ন্তি কারাপনস্স পঠমমেৰ কথিতত্তা ভিক্খুনা ‘‘কপ্পিযং করোহী’’তি ৰুত্তেযেৰ অনুপসম্পন্নেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰা অগ্গিপরিজিতাদি কাতব্বন্তি গহেতব্বং. ‘‘কপ্পিযন্তি ৰচনং পন যায কাযচি ভাসায ৰত্তুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘কপ্পিযন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্ব’’ন্তি ৰচনতো পঠমং ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰা পচ্ছা অগ্গিআদিনা ফুসনাদি কাতব্বন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘পঠমং অগ্গিং নিক্খিপিত্ৰা নখাদিনা ৰা ৰিজ্ঝিত্ৰা তং অনুদ্ধরিত্ৰাৰ ‘কপ্পিয’ন্তি ৰত্তুম্পি ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি.

একস্মিং বীজে ৰাতিআদীসু ‘‘একংযেৰ কারেমীতি অধিপ্পাযে সতিপি একাবদ্ধত্তা সব্বং কতমেৰ হোতী’’তি ৰদন্তি. দারুং ৰিজ্ঝতীতি এত্থ ‘‘জানিত্ৰাপি ৰিজ্ঝতি ৰা ৰিজ্ঝাপেতি ৰা, ৰট্টতিযেৰা’’তি ৰদন্তি. ভত্তসিত্থে ৰিজ্ঝতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ‘‘তং ৰিজ্ঝতি, ন ৰট্টতীতি রজ্জুআদীনং ভাজনগতিকত্তা’’তি ৰদন্তি. মরিচপক্কাদীহি মিস্সেত্ৰাতি এত্থ ভত্তসিত্থসম্বন্ধৰসেন একাবদ্ধতা ৰেদিতব্বা, ন ফলানংযেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধৰসেন. ভিন্দাপেত্ৰা কপ্পিযং কারাপেতব্বন্তি বীজতো মুত্তস্স কটাহস্স ভাজনগতিকত্তা ৰুত্তং.

নিক্খামেতুন্তি তং ভিক্খুং নিক্খামেতুং. ‘‘সচে এতস্স অনুলোম’’ন্তি সেনাসনরক্খণত্থায অনুঞ্ঞাতম্পি পটগ্গিদানাদিং অত্তনাপি কাতুং ৰট্টতীতি এত্তকেনেৰ ইদম্পি এতস্স অনুলোমন্তি এৰমধিপ্পাযো সিযা. পটগ্গিদানং পরিত্তকরণঞ্চ অত্তনো পরস্স ৰা সেনাসনরক্খণত্থায ৰট্টতিযেৰ. তস্মা সচে তস্স সুত্তস্স এতং অনুলোমং সিযা, অত্তনো ন ৰট্টতি, অঞ্ঞস্স ৰট্টতীতি অযং ৰিসেসো কুতো লব্ভতীতি আহ ‘‘অত্তনো ন ৰট্টতি…পে… ন সক্কা লদ্ধু’’ন্তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ. ভূতগামো, ভূতগামসঞ্ঞিতা, ৰিকোপনং ৰা ৰিকোপাপনং ৰাতি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.

ভূতগামসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদৰণ্ণনা

৯৪-৯৮. দুতিযে অঞ্ঞং ৰচনন্তি যং চোদকেন চুদিতকস্স দোসৰিভাৰনৰচনং ৰুত্তং, তং ততো অঞ্ঞেনেৰ ৰচনেন পটিচরতি. অথ ৰা অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতীতি অঞ্ঞেন কারণেন অঞ্ঞং কারণং পটিচরতীতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো, যং চোদকেন চুদিতকস্স দোসৰিভাৰনকারণং ৰুত্তং, ততো অঞ্ঞেন চোদনায অমূলকভাৰদীপকেন কারণেন পটিচরতীতি ৰুত্তং হোতি. পটিচরতীতি চ পটিচ্ছাদনৰসেন চরতি, পৰত্ততীতি অত্থো. পটিচ্ছাদনত্থো এৰ ৰা চরতি-সদ্দো অনেকত্থত্তা ধাতূনং. তেনাহ ‘‘পটিচ্ছাদেতী’’তি. কো আপন্নোতিআদিনা পাল়িযং চোদনং অৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিক্খেপাপজ্জনৰসেন অঞ্ঞেন অঞ্ঞং পটিচরণং দস্সিতং. অপরম্পি পন চোদনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা বহিদ্ধা কথাঅপনামৰসেন পৰত্তং পাল়িমুত্তকং অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরণং ৰেদিতব্বং. ‘‘ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘পাটলিপুত্তং গতোম্হী’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘ন তৰ পাটলিপুত্তগমনং পুচ্ছাম, আপত্তিং পুচ্ছামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ততো রাজগহং গতোম্হী’’তি ৰত্ৰা ‘‘রাজগহং ৰা যাহি ব্রাহ্মণগহং ৰা, আপত্তিং আপন্নোসী’’তি ৰুত্তে ‘‘তত্থ মে সূকরমংসং লদ্ধ’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰাৰ কথং বহিদ্ধা ৰিক্খিপন্তোপি হি ‘‘অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতি’’চ্চেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.

যদেতং অঞ্ঞেন অঞ্ঞং পটিচরণৰসেন পৰত্তৰচনং, তদেৰ পুচ্ছিতমত্থং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং ৰদতীতি অঞ্ঞৰাদকন্তি আহ ‘‘অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরণস্সেতং নাম’’ন্তি. তুণ্হীভূতস্সেতং নামন্তি তুণ্হীভাৰস্সেতং নামং, অযমেৰ ৰা পাঠো. অঞ্ঞৰাদকং আরোপেতূতি অঞ্ঞৰাদককম্মং আরোপেতু, অঞ্ঞৰাদকত্তং ৰা ইদানি করিযমানেন কম্মেন আরোপেতূতি অত্থো. ৰিহেসকং আরোপেতূতি এত্থাপি ৰিহেসককম্মং ৰিহেসকভাৰং ৰা আরোপেতূতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.

অনারোপিতে অঞ্ঞৰাদকে ৰুত্তদুক্কটং পাল়িযং আগতঅঞ্ঞেনঞ্ঞংপটিচরণৰসেন যুজ্জতি. অট্ঠকথাযং আগতেন পন পাল়িমুত্তকঅঞ্ঞেনঞ্ঞংপটিচরণৰসেন অনারোপিতে অঞ্ঞৰাদকে মুসাৰাদেন পাচিত্তিযং, আরোপিতে ইমিনাৰ পাচিত্তিযন্তি ৰেদিতব্বং. কেচি পন ‘‘আরোপিতে অঞ্ঞৰাদকে মুসাৰাদেন ইমিনা চ পাচিত্তিযদ্ৰযং হোতী’’তি ৰদন্তি, তং ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং. যা সা আদিকম্মিকস্স অনাপত্তি ৰুত্তা, সাপি পাল়িযং আগতঅঞ্ঞেনঞ্ঞংপটিচরণৰসেন ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা, ইমিনা সিক্খাপদেন অনাপত্তিদস্সনত্থং ৰা. সেসং উত্তানমেৰ. ধম্মকম্মেন আরোপিততা, আপত্তিযা ৰা ৰত্থুনা ৰা অনুযুঞ্জিযমানতা, ছাদেতুকামতায অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরণং ৰা তুণ্হীভাৰো ৰাতি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.

অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৰণ্ণনা

১০৩. ততিযে ধাতুপাঠে ঝে-সদ্দো চিন্তাযং পঠিতোতি আহ ‘‘লামকতো ৰা চিন্তাপেন্তী’’তিআদি. অযমেৰ চ অনেকত্থত্তা ধাতূনং ওলোকনত্থোপি হোতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘অক্খরায ৰাচেতী’’তিআদীসু (পাচি. ৪৬) ৰিয ‘‘ছন্দাযা’’তি লিঙ্গৰিপল্লাসৰসেন ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ছন্দেনা’’তি.

১০৫. যেন ৰচনেনাতি যেন ‘‘ছন্দায ইত্থন্নামো ইদং নাম করোতী’’তিআদিৰচনেন. যেন চ খিয্যন্তীতি যেন ‘‘ছন্দায ইত্থন্নামো’’তিআদিৰচনেন তত্থ তত্থ ভিক্খূনং সৰনূপচারে ঠত্ৰা অৰণ্ণং পকাসেন্তি.

১০৬. অঞ্ঞং অনুপসম্পন্নং উজ্ঝাপেতীতি অঞ্ঞেন অনুপসম্পন্নেন উজ্ঝাপেতি. তস্স ৰা তং সন্তিকে খিয্যতীতি তস্স অনুপসম্পন্নস্স সন্তিকে তং সঙ্ঘেন সম্মতং উপসম্পন্নং খিয্যতি, অৰণ্ণং ৰদন্তো ৰা পকাসেতি. অনুপসম্পন্নং সঙ্ঘেন সম্মতন্তি এত্থ সম্মতপুব্বো সম্মতোতি ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. যস্মা উজ্ঝাপনং খিয্যনঞ্চ মুসাৰাদৰসেনেৰ পৰত্তং, তস্মা আদিকম্মিকস্স অনাপত্তীতি পাচিত্তিযট্ঠানে দুক্কটট্ঠানে চ ইমিনাৰ অনাপত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা উজ্ঝাপেন্তস্স খিয্যন্তস্স চ একক্খণে দ্ৰে দ্ৰে আপত্তিযো হোন্তীতি আপন্নং. অথ ৰা ঈদিসং সিক্খাপদং মুসাৰাদতো পঠমং পঞ্ঞত্তন্তি গহেতব্বং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ. ধম্মকম্মেন সম্মততা, উপসম্পন্নতা, অগতিগমনাভাৰো, তস্স অৰণ্ণকামতা, যস্স সন্তিকে ৰদতি, তস্স উপসম্পন্নতা, উজ্ঝাপনং ৰা খিয্যনং ৰাতি ইমানি পনেত্থ ছ অঙ্গানি.

উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা

১০৮-১১০. চতুত্থে হিমৰস্সেনাতি হিমমেৰ ৰুত্তং. অপঞ্ঞাতেতি অপ্পতীতে, অপ্পসিদ্ধেতি অত্থো. ‘‘মণ্ডপে ৰা রুক্খমূলে ৰাতি ৰচনতো ৰিৰটঙ্গণেপি নিক্খিপিতুং ৰট্টতী’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. গোচরপ্পসুতাতি গোচরট্ঠানং পটিপন্না. ‘‘অট্ঠ মাসে’’তি ইমিনা ৰস্সানং চাতুমাসং চেপি দেৰো ন ৰস্সতি, পটিক্খিত্তমেৰাতি আহ ‘‘অট্ঠ মাসেতি ৰচনতো…পে… নিক্খিপিতুং ন ৰট্টতিযেৰা’’তি. তত্থ চত্তারো মাসেতি ৰস্সানস্স চত্তারো মাসে. অৰস্সিকসঙ্কেতেতি ইমিনা অনুঞ্ঞাতেপি অট্ঠ মাসে যত্থ হেমন্তে দেৰো ৰস্সতি, তত্থ অপরেপি চত্তারো মাসা পটিক্খিত্তাতি আহ ‘‘অৰস্সিকসঙ্কেতেতি ৰচনতো’’তিআদি. ইমিনা ইমং দীপেতি ‘‘যস্মিং দেসে হেমন্তে দেৰো ৰস্সতি, তত্থ অট্ঠ মাসে পটিক্খিপিত্ৰা চত্তারো মাসা অনুঞ্ঞাতা. যত্থ পন ৰস্সানেযেৰ ৰস্সতি, তত্থ চত্তারো মাসে পটিক্খিপিত্ৰা অট্ঠ মাসা অনুঞ্ঞাতা’’তি.

ইমিনাৰ নযেন মজ্ঝিমপদেসে যত্থ হেমন্তে হিমৰস্সং ৰস্সতি, তত্থাপি অট্ঠেৰ মাসা পটিক্খিত্তাতি ৰেদিতব্বা. তস্মা ৰস্সানকালে পকতিঅজ্ঝোকাসে ওৰস্সকমণ্ডপে রুক্খমূলে চ সন্থরিতুং ন ৰট্টতি, হেমন্তকালে পকতিঅজ্ঝোকাসে ওৰস্সকমণ্ডপাদীসুপি ৰট্টতি. তঞ্চ খো যত্থ হিমৰস্সেন সেনাসনং ন তেমতি, গিম্হকালেপি পকতিঅজ্ঝোকাসাদীসু ৰট্টতিযেৰ, তঞ্চ খো অকালমেঘাদস্সনে, কাকাদীনং নিবদ্ধৰাসরুক্খমূলে পন কদাচিপি ন ৰট্টতীতি এৰমেত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

ইমঞ্চ পন অত্থৰিসেসং গহেত্ৰা ভগৰতা পঠমমেৰ সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তন্তি ৰিসুং অনুপঞ্ঞত্তি ন ৰুত্তা. তেনেৰ হি মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ৰুত্তং ‘‘ইতি যত্থ চ যদা চ সন্থরিতুং ন ৰট্টতি, তং সব্বমিধ অজ্ঝোকাসসঙ্খমেৰ গত’’ন্তি. অথ ৰা অৰিসেসেন অজ্ঝোকাসে সন্থরণসন্থরাপনানি পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘ঈদিসে কালে ঈদিসে চ পদেসে ঠপেথা’’তি অনুজাননমত্তেনেৰ অলন্তি ন সিক্খাপদে ৰিসুং অনুপঞ্ঞত্তি উদ্ধটাতি ৰেদিতব্বা. পরিৰারে (পরি. ৬৫-৬৭) পন ইমস্সেৰ সিক্খাপদস্স অনুরূপৰসেন পঞ্ঞত্তত্তা ‘‘একা অনুপঞ্ঞত্তী’’তি ৰুত্তং.

নৰৰাযিমো সীঘং ন নস্সতীতি আহ ‘‘নৰৰাযিমো ৰা’’তি. ওনদ্ধকোতি চম্মেন ওনদ্ধো. উক্কট্ঠঅব্ভোকাসিকোতি ইদং তস্স পরিৰিতক্কদস্সনমত্তং, উক্কট্ঠঅব্ভোকাসিকস্স পন চীৰরকুটি ন ৰট্টতীতি নত্থি. কাযানুগতিকত্তাতি ভিক্খুনো তত্থেৰ সন্নিহিতভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. ইমিনা চ তস্মিংযেৰ কালে অনাপত্তি ৰুত্তা, চীৰরকুটিতো নিক্খমিত্ৰা পন অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তস্স পিণ্ডায পৰিসন্তস্সপি আপত্তিযেৰ. ‘‘যস্মা পন দাযকেহি দানকালেযেৰ সহস্সগ্ঘনকম্পি কম্বলং ‘পাদপুঞ্ছনিং কত্ৰা পরিভুঞ্জথা’তি দিন্নং তথেৰ পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতি, তস্মা ‘ইমং মঞ্চপীঠাদিসেনাসনং অব্ভোকাসেপি যথাসুখং পরিভুঞ্জথা’তি দাযকেহি দিন্নং চে, সব্বস্মিম্পি কালে অব্ভোকাসে নিক্খিপিতুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. পেসেত্ৰা গন্তব্বন্তি এত্থ ‘‘যো ভিক্খু ইমং ঠানং আগন্ত্ৰা ৰসতি, তস্স দেথা’’তি ৰত্ৰা পেসেতব্বং.

ৰলাহকানং অনুট্ঠিতভাৰং সল্লক্খেত্ৰাতি ইমিনা চ গিম্হানেপি মেঘে উট্ঠিতে মঞ্চপীঠাদিং যংকিঞ্চি সেনাসনং অজ্ঝোকাসে নিক্খিপিতুং ন ৰট্টতীতি দীপিতন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘পাদট্ঠানাভিমুখাতি নিসীদন্তানং পাদপতনট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি কেচি. ‘‘সম্মজ্জন্তস্স পাদট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি অপরে. ‘‘বহি ৰালুকায অগমননিমিত্তং পাদট্ঠানাভিমুখা ৰালিকা হরিতব্বাতি ৰুত্ত’’ন্তি একে. কচৰরং হত্থেহি গহেত্ৰা বহি ছট্টেতব্বন্তি ইমিনা কচৰরং ছড্ডেস্সামীতি ৰালিকা ন ছড্ডেতব্বাতি দীপেতি.

১১১. অন্তো সংৰেঠেত্ৰা বদ্ধন্তি এরকপত্তাদীহি ৰেণিং কত্ৰা তায ৰেণিযা উভোসু পস্সেসু ৰিত্থতট্ঠানেসু বহুং ৰেঠেত্ৰা ততো পট্ঠায যাৰ মজ্ঝট্ঠানং, তাৰ অন্তো আকড্ঢনৰসেন ৰেঠেত্ৰা মজ্ঝে সঙ্খিপিত্ৰা তিরিযং তত্থ তত্থ বন্ধিত্ৰা কতং. কপ্পং লভিত্ৰাতি গচ্ছাতি ৰুত্তৰচনেন কপ্পং লভিত্ৰা. থেরস্স হি আণত্তিযা গচ্ছন্তস্স অনাপত্তি. পুরিমনযেনেৰাতি ‘‘নিসীদিত্ৰা সযং গচ্ছন্তো’’তিআদিনা পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ. অঞ্ঞত্থ গচ্ছতীতি তং মগ্গং অতিক্কমিত্ৰা অঞ্ঞত্থ গচ্ছতি. লেড্ডুপাতুপচারতো বহি ঠিতত্তা ‘‘পাদুদ্ধারেন কারেতব্বো’’তি ৰুত্তং, অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তস্স পঠমপাদুদ্ধারে দুক্কটং, দুতিযপাদুদ্ধারে পাচিত্তিযন্তি অত্থো. পাকতিকং অকত্ৰাতি অপ্পটিসামেত্ৰা. অন্তরসন্নিপাতেতি অন্তরন্তরা সন্নিপাতে.

আৰাসিকানংযেৰ পলিবোধোতি এত্থ আগন্তুকেহি আগন্ত্ৰা কিঞ্চি অৰত্ৰা তত্থ নিসিন্নেপি আৰাসিকানংযেৰ পলিবোধোতি অধিপ্পাযো. মহাপচ্চরিৰাদে পন ‘‘অঞ্ঞেসু আগন্ত্ৰা নিসিন্নেসূ’’তি ইদং অম্হাকন্তি ৰত্ৰা ৰা অৰত্ৰা ৰা নিসিন্নেসূতি অধিপ্পাযো. মহাঅট্ঠকথাৰাদে ‘‘আপত্তী’’তি পাচিত্তিযমেৰ ৰুত্তং. মহাপচ্চরিযং পন সন্থরণসন্থরাপনে সতি পাচিত্তিযেন ভৰিতব্বন্তি অনাণত্তিযা পঞ্ঞত্তত্তা দুক্কটং ৰুত্তং. ‘‘ইদং উস্সারকস্স, ইদং ধম্মকথিকস্সা’’তি ৰিসুং পঞ্ঞত্তত্তা অনাণত্তিযা পঞ্ঞত্তেপি পাচিত্তিযেনেৰ ভৰিতব্বন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘তস্মিং আগন্ত্ৰা নিসিন্নে তস্স পলিবোধো’’তি ৰুত্তং. কেচি পন ৰদন্তি ‘‘অনাণত্তিযা পঞ্ঞত্তেপি ধম্মকথিকস্স অনুট্ঠাপনীযত্তা পাচিত্তিযেন ভৰিতব্বং, আগন্তুকস্স পন পচ্ছা আগতেহি ৰুড্ঢতরেহি উট্ঠাপেতব্বত্তা দুক্কটং ৰুত্ত’’ন্তি.

১১২. ভূমিযং অত্থরিতব্বাতি চিমিলিকায সতি তস্সা উপরি, অসতি সুদ্ধভূমিযং অত্থরিতব্বা. সীহচম্মাদীনং পরিহরণেযেৰ পটিক্খেপো ৰেদিতব্বোতি ইমিনা –

‘‘ন, ভিক্খৰে, মহাচম্মানি ধারেতব্বানি সীহচম্মং ব্যগ্ঘচম্মং দীপিচম্মং, যো ধারেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ২৫৫) –

এৰং ৰুত্তায খন্ধকপাল়িযা অধিপ্পাযং ৰিভাৰেতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘অন্তোপি মঞ্চে পঞ্ঞত্তানি হোন্তি, বহিপি মঞ্চে পঞ্ঞত্তানি হোন্তী’’তি ইমস্মিং ৰত্থুস্মিং সিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তত্তা মঞ্চপীঠেসু অত্থরিত্ৰা পরিভোগোযেৰ পটিক্খিত্তো, ভূমত্থরণৰসেন পরিভোগো পন অপ্পটিক্খিত্তোতি. যদি এৰং ‘‘পরিহরণেযেৰ পটিক্খেপো’’তি ইদং কস্মা ৰুত্তন্তি? যথা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সব্বং পাসাদপরিভোগ’’ন্তি (চূল়ৰ. ৩২০) ৰচনতো পুগ্গলিকেপি সেনাসনে সেনাসনপরিভোগৰসেন নিযমিতং সুৰণ্ণঘটাদিকং পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টমানম্পি কেৰলং অত্তনো সন্তকং কত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতি, এৰমিদং ভূমত্থরণৰসেন পরিভুঞ্জিযমানম্পি অত্তনো সন্তকং কত্ৰা তং তং ৰিহারং হরিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতীতি দস্সনত্থং ‘‘পরিহরণেযেৰ পটিক্খেপো ৰেদিতব্বো’’তি ৰুত্তং. দারুমযপীঠন্তি ফলকমযমেৰ পীঠং ৰুত্তং. পাদকথলিকন্তি অধোতপাদট্ঠপনকং. অজ্ঝোকাসে রজনং পচিত্ৰা…পে… পটিসামেতব্বন্তি এত্থ থেৰে অসতি রজনকম্মে নিট্ঠিতে পটিসামেতব্বং.

১১৩. ‘‘ভিক্খু ৰা সামণেরো ৰা আরামিকো ৰা লজ্জী হোতীতি ৰুত্তত্তা অলজ্জিং আপুচ্ছিত্ৰা গন্তুং ন ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. ওতাপেন্তো গচ্ছতীতি এত্থ ‘‘কিঞ্চাপি ‘এত্তকং দূরং গন্তব্ব’ন্তি পরিচ্ছেদো নত্থি, তথাপি লেড্ডুপাতং অতিক্কম্ম নাতিদূরং গন্তব্ব’’ন্তি ৰদন্তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ. মঞ্চাদীনং সঙ্ঘিকতা, ৰুত্তলক্খণে দেসে সন্থরণং ৰা সন্থরাপনং ৰা, অপলিবুদ্ধতা, আপদায অভাৰো, লেড্ডুপাতাতিক্কমোতি ইমানি পনেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি.

মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা) পন অনাপুচ্ছং ৰা গচ্ছেয্যাতি এত্থ ‘‘যো ভিক্খু ৰা সামণেরো ৰা আরামিকো ৰা লজ্জী হোতি, অত্তনো পলিবোধং ৰিয মঞ্ঞতি, তথারূপং অনাপুচ্ছিত্ৰা তং সেনাসনং তস্স অনিয্যাতেত্ৰা নিরপেক্খো গচ্ছতি, থামমজ্ঝিমস্স পুরিসস্স লেড্ডুপাতং অতিক্কমেয্য, একেন পাদেন লেড্ডুপাতাতিক্কমে দুক্কটং, দুতিযপাদাতিক্কমে পাচিত্তিয’’ন্তি ৰত্ৰা অঙ্গেসুপি নিরপেক্খতায সদ্ধিং ছ অঙ্গানি ৰুত্তানি. পাল়িযং পন অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘নিরপেক্খো গচ্ছতী’’তি অযং ৰিসেসো ন দিস্সতি. ‘‘ওতাপেন্তো গচ্ছতী’’তি চ ওতাপনৰিসযে এৰ সাপেক্খগমনে অনাপত্তি ৰুত্তা. যদি অঞ্ঞত্থাপি সাপেক্খগমনে অনাপত্তি সিযা, ‘‘অনাপত্তি সাপেক্খো গচ্ছতী’’তি অৰিসেসেন ৰত্তব্বং ভৰেয্য, তস্মা ৰীমংসিত্ৰা যুত্ততরং গহেতব্বন্তি.

পঠমসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা

১১৬. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদে এত্তকমেৰ ৰুত্তন্তি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. ‘‘ইদঞ্চ অট্ঠকথাসু তথাৰুত্তভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং, অঞ্ঞম্পি তাদিসং মঞ্চপীঠেসু অত্থরিতং পচ্চত্থরণমেৰা’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. মাতিকাট্ঠকথাযং পন ‘‘পচ্চত্থরণং নাম পাৰারো কোজৰোতি এত্তকমেৰা’’তি নিযমেত্ৰা ৰুত্তং, তস্মা গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং ইমিনা ন সমেতি, ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং. সেনাসনতোতি সব্বপচ্ছিমসেনাসনতো. যো কোচীতি তস্স ঞাতকো ৰা অঞ্ঞাতকো ৰা যো কোচি.

১১৭. পরিৰেণন্তি একেকস্স ৰিহারস্স পরিক্খেপব্ভন্তরং. কুরুন্দট্ঠকথাযং ৰুত্তমেৰত্থং সৰিসেসং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘কিঞ্চাপি ৰুত্তো’’তিআদি আরদ্ধং. ‘‘অপরিচ্ছন্নে মণ্ডপে’’তি ৰিসুং যোজেতব্বং. তেনেৰ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘অপরিচ্ছন্নমণ্ডপে ৰা পরিচ্ছন্নে ৰাপি বহূনং সন্নিপাতভূতে’’তি ৰুত্তং. ভোজনসালাযম্পি অযং ৰিসেসো লব্ভতিযেৰ. ৰত্তব্বং নত্থীতি ৰিসেসেত্ৰা কিঞ্চি ৰত্তব্বং নত্থি. পলুজ্জতীতি ৰিনস্সতি. নস্সেয্যাতি চোরাদীহি ৰিনস্সেয্য.

১১৮. যেন মঞ্চং ৰা পীঠং ৰা ৰিনন্তি, তং মঞ্চপীঠকৰানং. সিলুচ্চযলেণন্তি সিলুচ্চযে লেণং, পব্বতগুহাতি অত্থো. ‘‘সেনাসনং উপচিকাহি খাযিত’’ন্তি ইমস্মিং ৰত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তত্তা ৰত্থুঅনুরূপৰসেন অট্ঠকথাযং উপচিকাসঙ্কায অভাৰে অনাপত্তি ৰুত্তা. ৰত্তক্খন্ধকে গমিকৰত্তং পঞ্ঞপেন্তেন ‘‘সেনাসনং আপুচ্ছিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তত্তা কেৰলং ইতিকত্তব্বাকারমত্তদস্সনত্থং ‘‘আপুচ্ছনং পন ৰত্ত’’ন্তি ৰুত্তং, ন পন ৰত্তভেদেন দুক্কটন্তি দস্সনত্থং. তেনেৰ অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘সেনাসনং আপুচ্ছিতব্ব’’ন্তি এত্থ ‘‘যং পাসাণপিট্ঠিযং ৰা পাসাণত্থম্ভেসু ৰা কতসেনাসনং যত্থ উপচিকা নারোহন্তি, তং অনাপুচ্ছন্তস্সপি অনাপত্তী’’তি ৰক্খতি, তস্মা যং ৰুত্তং গণ্ঠিপদে ‘‘তাদিসে সেনাসনে অনাপুচ্ছা গচ্ছন্তস্স পাচিত্তিযং নত্থি, গমিকৰত্তৰসেন পন অনাপুচ্ছা গচ্ছতো ৰত্তভেদো হোতি, তস্মা দুক্কটং আপজ্জতী’’তি, তং ন গহেতব্বং.

পচ্ছিমস্স আভোগেন মুত্তি নত্থীতি তস্স পচ্ছতো গচ্ছন্তস্স অঞ্ঞস্স অভাৰতো ৰুত্তং. একং ৰা পেসেত্ৰা আপুচ্ছিতব্বন্তি এত্থ গমনচিত্তস্স উপ্পন্নট্ঠানতো অনাপুচ্ছিত্ৰা গচ্ছতো দুতিযপাদুদ্ধারে পাচিত্তিযং. কিঞ্চাপি মঞ্চং ৰা পীঠং ৰা অজ্ঝোকাসে নিক্খিপিত্ৰা গচ্ছন্তস্স ইধ ৰিসুং আপত্তি ন ৰুত্তা, তথাপি অকালে অজ্ঝোকাসে মঞ্চপীঠানি পঞ্ঞপেত্ৰা গচ্ছন্তস্স লেড্ডুপাতাতিক্কমে পুরিমসিক্খাপদেন পাচিত্তিযং, পরিক্খেপাতিক্কমে ইমিনা দুক্কটন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘মণ্ডপে ৰা রুক্খমূলে ৰা’’তি ইমিনা অজ্ঝোকাসোপি সঙ্গহিতোযেৰাতি তত্থাপি দুক্কটং ইধ ৰুত্তমেৰাতি দট্ঠব্বং. সেয্যং পন অজ্ঝোকাসে সন্থরিত্ৰা গচ্ছন্তস্স উভযেনপি দুক্কটমেৰ. ‘‘সঙ্ঘিকে ৰিহারে সঙ্ঘিকংযেৰ সেয্যং সন্থরিত্ৰা পক্কমন্তস্স পাচিত্তিযং ৰুত্তন্তি উভোসু একেকস্মিং সঙ্ঘিকে দুক্কট’’ন্তি ৰদন্তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ. ৰুত্তলক্খণসেয্যা, তস্সা সঙ্ঘিকতা, ৰুত্তলক্খণে ৰিহারে সন্থরণং ৰা সন্থরাপনং ৰা, অপলিবুদ্ধতা, আপদায অভাৰো, অনপেক্খস্স দিসাপক্কমনং, উপচারসীমাতিক্কমোতি ইমানি পনেত্থ সত্ত অঙ্গানি.

দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা

১১৯-১২১. ছট্ঠে অনুপৰিসিত্ৰাতি সমীপং পৰিসিত্ৰা. বহূপকারতং গুণৰিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেন্তোতি ভণ্ডাগারিকস্স বহূপকারতং ধম্মকথিকাদীনং গুণৰিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেন্তো. সমন্তা দিযড্ঢো হত্থোতি মজ্ঝে পঞ্ঞত্তমঞ্চপীঠং সন্ধায ৰুত্তং.

১২২. উপচারং ঠপেত্ৰাতি ৰুত্তলক্খণং উপচারং ঠপেত্ৰা. একৰিহারেতি একস্মিং সেনাসনে. একপরিৰেণেতি তস্স ৰিহারস্স পরিক্খেপব্ভন্তরে. ‘‘গিলানো পৰিসতীতিআদীসু অনাপত্তিকারণসব্ভাৰতো গিলানাদিতায পৰিসিস্সামীতি উপচারং পৰিসন্তস্স সতিপি সম্বাধেতুকামতায অনাপত্তি ৰুত্তাযেৰা’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং. এৰঞ্চ সতি অগিলানাদিভাৰোপি ৰিসুং অঙ্গেসু ৰত্তব্বো সিযা, মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা) পন ‘‘সঙ্ঘিকৰিহারতা, অনুট্ঠাপনীযভাৰজাননং, সম্বাধেতুকামতা, উপচারে নিসীদনং ৰা নিপজ্জনং ৰাতি ইমানি পনেত্থ চত্তারি অঙ্গানী’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং, তস্মা ৰীমংসিতব্বং.

অনুপখজ্জসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৰণ্ণনা

১২৬. সত্তমে কোট্ঠকানীতি দ্ৰারকোট্ঠকানি. ‘‘নিক্খমাতি ৰচনং সুত্ৰাপি অত্তনো রুচিযা নিক্খমতি, অনাপত্তী’’তি ৰদন্তি.

১২৮. অলজ্জিং নিক্কড্ঢতীতিআদীসু পঠমং অলজ্জীআদিভাৰেন নিক্কড্ঢিস্সামীতি চিন্তেত্ৰা নিক্কড্ঢন্তস্স চিত্তস্স লহুপরিৰত্তিতায কোপে উপ্পন্নেপি অনাপত্তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ. সঙ্ঘিকৰিহারো, উপসম্পন্নস্স ভণ্ডনকারকভাৰাদিৰিনিমুত্ততা, কোপেন নিক্কড্ঢনং ৰা নিক্কড্ঢাপনং ৰাতি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.

নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. ৰেহাসকুটিসিক্খাপদৰণ্ণনা

১২৯-১৩১. অট্ঠমে উপরিমতলে পদরানং অসন্থরিতত্তা ‘‘উপরিঅচ্ছন্নতলাযা’’তি ৰুত্তং. পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰাতি অনুপখজ্জসিক্খাপদে ৰুত্তনযেনেৰ. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. সঙ্ঘিকো ৰিহারো, অসীসঘট্টা ৰেহাসকুটি, হেট্ঠা সপরিভোগতা, অপটাণিদিন্নে আহচ্চপাদকে নিসীদনং ৰা নিপজ্জনং ৰাতি ইমানি পনেত্থ চত্তারি অঙ্গানি.

ৰেহাসকুটিসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. মহল্লকৰিহারসিক্খাপদৰণ্ণনা

১৩৫. নৰমে ‘‘মহল্লকো নাম ৰিহারো সসামিকো’’তি ৰুত্তত্তা সঞ্ঞাচিকায কুটিযা অনাপত্তি. ‘‘অড্ঢতেয্যহত্থম্পী’’তি উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন ৰুত্তৰচনং পাল়িযা সমেতীতি আহ ‘‘তং সুৰুত্ত’’ন্তি. ‘‘পাল়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন অড্ঢতেয্যহত্থপ্পমাণস্স ওকাসস্স দস্সিতত্তা কৰাটং অড্ঢতেয্যহত্থৰিত্থারতো ঊনকং ৰা হোতু অধিকং ৰা, অড্ঢতেয্যহত্থপ্পমাণংযেৰ ওকাসো’’তি ৰদন্তি.

যস্স ৰেমজ্ঝেতি যস্স ৰিহারস্স ৰেমজ্ঝে. সা অপরিপূরউপচারাপি হোতীতি ৰিৰরিযমানং কৰাটং যং ভিত্তিং আহনতি, সা সমন্তা কৰাটৰিত্থারপ্পমাণউপচাররহিতাপি হোতীতি অত্থো. আলোকং সন্ধেতি পিধেতীতি আলোকসন্ধি. ‘‘পুনপ্পুনং ছাদাপেসি, পুনপ্পুনং লিম্পাপেসীতি ইমস্মিং ৰত্থুস্মিং উপ্পন্নদোসেন সিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তত্তা লেপং অনুজানন্তেন চ দ্ৰারবন্ধস্স সমন্তা অড্ঢতেয্যহত্থপ্পমাণেযেৰ পদেসে পুনপ্পুনং লেপস্স অনুঞ্ঞাতত্তা ততো অঞ্ঞত্থ পুনপ্পুনং লিম্পেন্তস্স ৰা লিম্পাপেন্তস্স ৰা ভিত্তিযং মত্তিকায কত্তব্বকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা পুন চতুত্থলেপে দিন্নে পাচিত্তিযেন ভৰিতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি. গণ্ঠিপদেসু পন তীসুপি ‘‘পুনপ্পুনং লেপদানস্স ৰুত্তপ্পমাণতো অঞ্ঞত্থ পটিক্খিত্তমত্তং ঠপেত্ৰা পাচিত্তিযস্স অৰুত্তত্তা দুক্কটং অনুরূপ’’ন্তি ৰুত্তং.

অধিট্ঠাতব্বন্তি সংৰিধাতব্বং. অপ্পহরিতেতি এত্থ অপ্প-সদ্দো ‘‘অপ্পিচ্ছো’’তিআদীসু ৰিয অভাৰত্থোতি আহ ‘‘অহরিতে’’তি. পতনোকাসোতি পতনোকাসত্তা তত্র ঠিতস্স ভিক্খুনো উপরি পতেয্যাতি অধিপ্পাযো. সচে হরিতে ঠিতো অধিট্ঠেতি, আপত্তি দুক্কটস্সাতি ৰচনেন ইমমত্থং দীপেতি – সচে ৰিহারস্স সমন্তা ৰুত্তপ্পমাণে পরিচ্ছেদে পুব্বণ্ণাদীনি ন সন্তি, তত্থ ৰিহারো কারেতব্বো. যত্থ পন সন্তি, তত্থ কারাপেন্তস্স দুক্কটন্তি.

১৩৬. একেকং মগ্গং উজুকমেৰ উট্ঠপেত্ৰা ছাদনং মগ্গেন ছাদনং নাম হোতীতি দস্সেতুং ‘‘মগ্গেন ছাদেন্তস্সা’’তি ৰুত্তং. ইমিনা পন নযেন সব্বস্মিং ৰিহারে একৰারং ছাদিতে তং ছদনং একমগ্গন্তি গহেত্ৰা ‘‘দ্ৰে মগ্গে’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘পরিযাযেন ছাদনেপি ইমিনাৰ নযেন যোজেতব্ব’’ন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৰুত্তং, তং ‘‘পুনপ্পুনং ছাদাপেসী’’তি ইমায পাল়িযা ‘‘সব্বম্পি চেতং ছদনং ছদনূপরি ৰেদিতব্ব’’ন্তি ইমিনা অট্ঠকথাৰচনেন চ সমেতি, তস্মা দ্ৰে মগ্গে অধিট্ঠহিত্ৰা ততিযায মগ্গং আণাপেত্ৰা পক্কমিতব্বন্তি এত্থ দ্ৰে ছদনানি অধিট্ঠহিত্ৰা ততিযং ছদনং ‘‘এৰং ছাদেহী’’তি আণাপেত্ৰা পক্কমিতব্বন্তি এৰমত্থো গহেতব্বো.

কেচি পন ‘‘পঠমং তাৰ একৰারং অপরিসেসং ছাদেত্ৰা পুন ছদনদণ্ডকে বন্ধিত্ৰা দুতিযৰারং তথেৰ ছাদেতব্বং, ততিযৰারচতুত্থৰারে সম্পত্তে দ্ৰে মগ্গে অধিট্ঠহিত্ৰা আণাপেত্ৰা পক্কমিতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি. অপরে পন ‘‘পঠমৰারেযেৰ তযোপি মগ্গে অধিট্ঠাতুং ৰট্টতি, চতুত্থতো পট্ঠায আপত্তি পাচিত্তিয’’ন্তি ৰদন্তি. তদুভযম্পি পাল়িযা অট্ঠকথায চ ন সমেতি. ততিযায মগ্গন্তি এত্থ ততিযাযাতি উপযোগত্থে সম্পদানৰচনং, ততিযং মগ্গন্তি অত্থো. তিণ্ণং মগ্গানন্তি মগ্গৰসেন ছাদিতানং তিণ্ণং ছদনানং. তিণ্ণং পরিযাযানন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. চতুত্থে মগ্গে ৰা পরিযাযে ৰাতি চ তথা ছাদেন্তানং চতুত্থং ছাদনমেৰ ৰুত্তং. সেসং উত্তানমেৰ. মহল্লকৰিহারতা, অত্তনো ৰাসাগারতা, উত্তরি অধিট্ঠানন্তি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.

মহল্লকৰিহারসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. সপ্পাণকসিক্খাপদৰণ্ণনা

১৪০. দসমে ইমস্স সিক্খাপদস্স ‘‘সিঞ্চেয্য ৰা সিঞ্চাপেয্য ৰা’’তি বাহিরপরিভোগৰসেন পঠমং পঞ্ঞত্তত্তা ‘‘সপ্পাণকং উদকং পরিভুঞ্জেয্যা’’তি সিক্খাপদং অত্তনো নহানপানাদিপরিভোগৰসেন পঞ্ঞত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তস্মিং ৰা পঠমং পঞ্ঞত্তেপি অত্তনো পরিভোগৰসেনেৰ পঞ্ঞত্তত্তা পুন ইমং সিক্খাপদং বাহিরপরিভোগৰসেনেৰ পঞ্ঞত্তন্তি গহেতব্বং.

সপ্পাণকসঞ্ঞিস্স ‘‘পরিভোগেন পাণকা মরিস্সন্তী’’তি পুব্বভাগে জানন্তস্সপি সিঞ্চনসিঞ্চাপনং ‘‘পদীপে নিপতিত্ৰা পটঙ্গাদিপাণকা মরিস্সন্তী’’তি জানন্তস্স পদীপুজ্জলনং ৰিয ৰিনাপি ৰধকচেতনায হোতীতি আহ ‘‘পণ্ণত্তিৰজ্জ’’ন্তি. সেসং উত্তানত্থমেৰ. উদকস্স সপ্পাণকতা, ‘‘সিঞ্চনেন পাণকা মরিস্সন্তী’’তি জাননং, তাদিসমেৰ চ উদকং, ৰিনা ৰধকচেতনায কেনচিদেৰ করণীযেন তিণাদীনং সিঞ্চনন্তি ইমানি পনেত্থ চত্তারি অঙ্গানি.

সপ্পাণকসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতো সেনাসনৰগ্গো দুতিযো.

ভূতগামৰগ্গোতিপি ইমস্সেৰ নামং.