১৫. ভূতগামৰিনিচ্ছযকথা
৭৫. ভূতগামোতি পঞ্চহি বীজেহি জাতানং রুক্খলতাদীনমেতং অধিৰচনং. তত্রিমানি পঞ্চ বীজানি – মূলবীজং খন্ধবীজং ফল়ুবীজং অগ্গবীজং বীজবীজন্তি. তত্থ মূলবীজং নাম হলিদ্দি সিঙ্গিৰেরং ৰচা ৰচত্তং অতিৰিসং কটুকরোহিণী উসীরং ভদ্দমুত্তকং, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি মূলে জাযন্তি মূলে সঞ্জাযন্তি, এতং মূলবীজং নাম. খন্ধবীজং নাম অস্সত্থো নিগ্রোধো পিলক্খো উদুম্বরো কচ্ছকো কপিত্থনো, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি খন্ধে জাযন্তি খন্ধে সঞ্জাযন্তি, এতং খন্ধবীজং নাম. ফল়ুবীজং নাম উচ্ছু ৰেল়ু নল়ো, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি পব্বে জাযন্তি পব্বে সঞ্জাযন্তি, এতং ফল়ুবীজং নাম. অগ্গবীজং নাম অজ্জুকং ফণিজ্জকং হিরিৰেরং, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি অগ্গে জাযন্তি অগ্গে সঞ্জাযন্তি, এতং অগ্গবীজং নাম. বীজবীজং নাম পুব্বণ্ণং অপরণ্ণং, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি বীজে জাযন্তি বীজে সঞ্জাযন্তি, এতং বীজবীজং নাম (পাচি. ৯১). তত্থ ভূতগামে ভূতগামসঞ্ঞী ছিন্দতি ৰা ছিন্দাপেতি ৰা ভিন্দতি ৰা ভিন্দাপেতি ৰা পচতি ৰা পচাপেতি ৰা, পাচিত্তিযং. ভূতগামঞ্হি ৰিকোপেন্তস্স পাচিত্তিযং, ভূতগামপরিমোচিতং পঞ্চৰিধম্পি বীজগামং ৰিকোপেন্তস্স দুক্কটং.
৭৬. বীজগামভূতগামো (পাচি. অট্ঠ. ৯২২) নামেস অত্থি উদকট্ঠো, অত্থি থলট্ঠো. তত্থ উদকট্ঠো সাসপমত্তিকতিলবীজকাদিভেদা সপণ্ণিকা চ অপণ্ণিকা চ সব্বা সেৰালজাতি, অন্তমসো উদকপপ্পটকং উপাদায ‘‘ভূতগামো’’তি ৰেদিতব্বো. উদকপপ্পটকো নাম উপরি থদ্ধো ফরুসৰণ্ণো হেট্ঠা মুদু নীলৰণ্ণো হোতি. তত্থ যস্স সেৰালস্স মূলং ওরুহিত্ৰা পথৰিযং পতিট্ঠিতং, তস্স পথৰী ঠানং. যো উদকে সঞ্চরতি, তস্স উদকং. পথৰিযং পতিট্ঠিতং যত্থ কত্থচি ৰিকোপেন্তস্স, উদ্ধরিত্ৰা ৰা ঠানন্তরং সঙ্কামেন্তস্স পাচিত্তিযং, উদকে সঞ্চরন্তং ৰিকোপেন্তস্সেৰ পাচিত্তিযং. হত্থেহি পন ইতো চিতো চৰিযূহিত্ৰা নহাযিতুং ৰট্টতি. সকলঞ্হি উদকং তস্স ঠানং, তস্মা ন সো এত্তাৰতা ঠানন্তরং সঙ্কামিতো হোতি. উদকতো পন উদকেন ৰিনা সঞ্চিচ্চ উক্খিপিতুং ন ৰট্টতি, উদকেন সদ্ধিং উক্খিপিত্ৰা পুন উদকে পক্খিপিতুং ৰট্টতি. উপ্পলিনিপদুমিনিআদীনি জলজৰল্লিতিণানি উদকতো উদ্ধরন্তস্স ৰা তত্থেৰ ৰিকোপেন্তস্স ৰা পাচিত্তিযং, পরেহি উপ্পাটিতানি ৰিকোপেন্তস্স দুক্কটং. তানি হি বীজগামে সঙ্গহং গচ্ছন্তি, তিলবীজকসাসপমত্তিকসেৰালোপি উদকতো উদ্ধটো অমিলাতো অগ্গবীজসঙ্গহং গচ্ছতি. মহাপচ্চরিযাদীসু ‘‘অনন্তকতিলবীজকউদকপপ্পটকাদীনি দুক্কটৰত্থূনী’’তি ৰুত্তং, তত্থ কারণং ন দিস্সতি. অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘সম্পুণ্ণভূতগামং ন হোতি, তস্মা দুক্কট’’ন্তি ৰুত্তং, তম্পি ন সমেতি. ভূতগামে হি পাচিত্তিযং বীজগামে দুক্কটং ৰুত্তং. অসম্পুণ্ণভূতগামো নাম ততিযো কোট্ঠাসো নেৰ পাল়িযং, ন অট্ঠকথাসু আগতো, অথেতং বীজগামসঙ্গহং গমিস্সতীতি, তম্পি ন যুত্তং অভূতগামমূলত্তা তাদিসস্স বীজগামস্সাতি. অপিচ ‘‘গরুকলহুকেসু গরুকে ঠাতব্ব’’ন্তি এতং ৰিনযলক্খণং.
থলট্ঠে ছিন্নরুক্খানং অৰসিট্ঠো হরিতখাণু নাম হোতি, তত্থ ককুধকরঞ্জপিযঙ্গুপনসাদীনং খাণু উদ্ধং ৰড্ঢতি, সো ভূতগামেন সঙ্গহিতো. তালনাল়িকেরাদীনং খাণু উদ্ধং ন ৰড্ঢতি, সো বীজগামেন সঙ্গহিতো. কদলিযা পন অফলিতায খাণু ভূতগামেন সঙ্গহিতো, ফলিতায বীজগামেন. কদলী পন ফলিতা যাৰ নীলপণ্ণা, তাৰ ভূতগামেনেৰ সঙ্গহিতা, তথা ফলিতো ৰেল়ু. যদা পন অগ্গতো পট্ঠায সুস্সতি, তদা বীজগামেন সঙ্গহং গচ্ছতি. কতরবীজগামেন? ফল়ুবীজগামেন. কিং ততো নিব্বত্ততি? ন কিঞ্চি. যদি হি নিব্বত্তেয্য, ভূতগামেন সঙ্গহং গচ্ছেয্য. ইন্দসালাদিরুক্খে ছিন্দিত্ৰা রাসিং করোন্তি, কিঞ্চাপি রাসিকতদণ্ডকেহি রতনপ্পমাণাপি সাখা নিক্খমন্তি, বীজগামেনেৰ পন সঙ্গহং গচ্ছন্তি. মণ্ডপত্থায ৰা ৰতিঅত্থায ৰা ৰল্লিআরোপনত্থায ৰা ভূমিযং নিখণন্তি, মূলেসু চেৰ পণ্ণেসু চ নিগ্গতেসু পুন ভূতগামসঙ্খ্যং গচ্ছন্তি, মূলমত্তেসু পন পণ্ণমত্তেসু ৰা নিগ্গতেসুপি বীজগামেন সঙ্গহিতা এৰ.
যানি কানিচি বীজানি পথৰিযং ৰা উদকেন সিঞ্চিত্ৰা ঠপিতানি, কপালাদীসু ৰা অল্লপংসুং পক্খিপিত্ৰা নিক্খিত্তানি হোন্তি, সব্বানি মূলমত্তে ৰা পণ্ণমত্তে ৰা নিগ্গতেপি বীজানিযেৰ. সচেপি মূলানি চ উপরি অঙ্কুরো চ নিগ্গচ্ছতি, যাৰ অঙ্কুরো হরিতো ন হোতি, তাৰ বীজানিযেৰ. মুগ্গাদীনং পন পণ্ণেসু উট্ঠিতেসু, ৰীহিআদীনং ৰা অঙ্কুরে হরিতে নীলৰণ্ণে জাতে ভূতগামসঙ্গহং গচ্ছন্তি. তালট্ঠীনং পঠমং সূকরদাঠা ৰিয মূলং নিগ্গচ্ছতি, নিগ্গতেপি যাৰ উপরি পত্তৰট্টি ন নিগ্গচ্ছতি, তাৰ বীজগামো নামযেৰ. নাল়িকেরস্স তচং ভিন্দিত্ৰা দন্তসূচি ৰিয অঙ্কুরো নিগ্গচ্ছতি, যাৰ মিগসিঙ্গসদিসা নীলপত্তৰট্টি ন হোতি, তাৰ বীজগামোযেৰ. মূলে অনিগ্গতেপি তাদিসায পত্তৰট্টিযা জাতায অমূলকভূতগামে সঙ্গহং গচ্ছতি.
অম্বট্ঠিআদীনি ৰীহিআদীহি ৰিনিচ্ছিনিতব্বানি. ৰন্দাকা ৰা অঞ্ঞা ৰা যা কাচি রুক্খে জাযিত্ৰা রুক্খং ওত্থরতি, রুক্খোৰ তস্সা ঠানং, তং ৰিকোপেন্তস্স ৰা ততো উদ্ধরন্তস্স ৰা পাচিত্তিযং. একা অমূলিকা লতা হোতি, অঙ্গুলিৰেঠকো ৰিয ৰনপ্পগুম্বদণ্ডকে ৰেঠেতি, তস্সাপি অযমেৰ ৰিনিচ্ছযো. গেহপমুখপাকারৰেদিকা চেতিযাদীসু নীলৰণ্ণো সেৰালো হোতি, যাৰ দ্ৰে তীণি পত্তানি ন সঞ্জাযন্তি, তাৰ অগ্গবীজসঙ্গহং গচ্ছতি. পত্তেসু জাতেসু পাচিত্তিযৰত্থু, তস্মা তাদিসেসু ঠানেসু সুধালেপম্পি দাতুং ন ৰট্টতি, অনুপসম্পন্নেন লিত্তস্স উপরি সিনেহলেপো দাতুং ৰট্টতি. সচে নিদাঘসমযে সুক্খসেৰালো তিট্ঠতি, তং সম্মুঞ্জনীআদীহি ঘংসিত্ৰা অপনেতুং ৰট্টতি. পানীযঘটাদীনং বহি সেৰালো দুক্কটৰত্থু, অন্তো অব্বোহারিকো, দন্তকট্ঠপূৰাদীসু কণ্ণকম্পি অব্বোহারিকমেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘সচে গেরুকপরিকম্মকতা ভিত্তি কণ্ণকিতা হোতি, চোল়কং তেমেত্ৰা পীল়েত্ৰা পমজ্জিতব্বা’’তি (মহাৰ. ৬৬).
৭৭. পাসাণজাতি পাসাণদদ্দুসেৰালসেলেয্যকাদীনি অহরিতৰণ্ণানি অপত্তকানি চ দুক্কটৰত্থুকানি. অহিচ্ছত্তকং যাৰ মকুটং হোতি, তাৰ দুক্কটৰত্থু, পুপ্ফিতকালতো পট্ঠায অব্বোহারিকং, অল্লরুক্খতো পন অহিচ্ছত্তকং গণ্হন্তো রুক্খতচং ৰিকোপেতি, তস্মা তত্থ পাচিত্তিযং. রুক্খপপটিকাযপি এসেৰ নযো. যা পন ইন্দসালককুধাদীনং পপটিকা রুক্খতো মুচ্চিত্ৰা তিট্ঠতি, তং গণ্হন্তস্স অনাপত্তি. নিয্যাসম্পি রুক্খতো মুচ্চিত্ৰা ঠিতং সুক্খরুক্খে ৰা লগ্গং গণ্হিতুং ৰট্টতি, অল্লরুক্খতো ন ৰট্টতি. লাখাযপি এসেৰ নযো. রুক্খং চালেত্ৰা পণ্ডুপলাসং ৰা পরিণতকণিকারাদিপুপ্ফং ৰা পাতেন্তস্স পাচিত্তিযমেৰ. হত্থকুক্কুচ্চেন মুদুকেসু ইন্দসালনুহীখন্ধাদীসু ৰা তত্থজাতকতালপণ্ণাদীসু ৰা অক্খরং ছিন্দন্তস্সপি এসেৰ নযো. সামণেরানং পুপ্ফং ওচিনন্তানং সাখং ওনামেত্ৰা দাতুং ৰট্টতি. তেহি পন পুপ্ফেহি পানীযং ন ৰাসেতব্বং, পানীযৰাসত্থিকেন সামণেরং উক্খিপিত্ৰা ওচিনাপেতব্বানি. ফলসাখাপি অত্তনা খাদিতুকামেন ন ওনামেতব্বা, সামণেরং উক্খিপিত্ৰা ফলং গাহাপেতব্বং. কিঞ্চি গচ্ছং ৰালতং ৰা উপ্পাটেন্তেহি সামণেরেহি সদ্ধিং গহেত্ৰা আকড্ঢিতুং ন ৰট্টতি, তেসং পন উস্সাহজননত্থং অনাকড্ঢন্তেন কড্ঢনাকারং দস্সেন্তেন ৰিয অগ্গে গহেতুং ৰট্টতি. যেসং রুক্খানং সাখা রুহতি, তেসং সাখং মক্খিকবীজনাদীনং অত্থায কপ্পিযং অকারাপেত্ৰা গহিতং, তচে ৰা পত্তে ৰা অন্তমসো নখেনপি ৰিলেখন্তস্স দুক্কটং. অল্লসিঙ্গিৰেরাদীসুপি এসেৰ নযো. সচে পন কপ্পিযং কারাপেত্ৰা সীতলে পদেসে ঠপিতস্স মূলং সঞ্জাযতি, উপরিভাগে ছিন্দিতুং ৰট্টতি. সচে অঙ্কুরো জাযতি, হেট্ঠাভাগে ছিন্দিতুং ৰট্টতি, মূলে চ অঙ্কুরে চ জাতে ন ৰট্টতি.
‘‘সম্মুঞ্জনীসলাকাযপি তিণানি ছিন্দিস্সামী’’তি ভূমিযং সম্মজ্জন্তো সযং ৰা ছিন্দতি, অঞ্ঞেন ৰা ছেদাপেতি, ন ৰট্টতি. চঙ্কমন্তোপি ‘‘ছিজ্জনকং ছিজ্জতু, ভিজ্জনকং ভিজ্জতু, চঙ্কমিতট্ঠানং দস্সেস্সামী’’তি সঞ্চিচ্চ পাদেহি অক্কমন্তো তিণৰল্লিআদীনি সযং ৰা ছিন্দতি, অঞ্ঞেন ৰা ছেদাপেতি, ন ৰট্টতি. সচেপি হি তিণং ৰা লতং ৰা গন্থিং করোন্তস্স ভিজ্জতি, গন্থিম্পি কাতুং ন ৰট্টতি. তালরুক্খাদীসু পন চোরানং অনারুহণত্থায দারুমক্কটকং আকোটেন্তি, কণ্টকে বন্ধন্তি, ভিক্খুস্স এৰং কাতুং ন ৰট্টতি. সচে দারুমক্কটকো রুক্খে অল্লীনমত্তোৰ হোতি, রুক্খং ন পীল়েতি, ৰট্টতি. ‘‘রুক্খং ছিন্দ, লতং ছিন্দ, কন্দং ৰা মূলং ৰা উপ্পাটেহী’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি অনিযমিতত্তা. নিযমেত্ৰা পন ‘‘ইমং রুক্খং ছিন্দা’’তিআদি ৰত্তুং ন ৰট্টতি. নামং গহেত্ৰাপি ‘‘অম্বরুক্খং চতুরংসৰল্লিং আলুৰকন্দং মুঞ্জতিণং অসুকরুক্খচ্ছল্লিং ছিন্দ ভিন্দ উপ্পাটেহী’’তিআদিৰচনম্পি অনিযমিতমেৰ হোতি. ‘‘ইমং অম্বরুক্খ’’ন্তিআদিৰচনমেৰ হি নিযমিতং নাম, তং ন ৰট্টতি. পত্তম্পি পচিতুকামো তিণাদীনং উপরি সঞ্চিচ্চ অগ্গিং করোন্তো সযং ৰা পচতি, অঞ্ঞেন ৰা পচাপেতি, ন ৰট্টতি. অনিযমেত্ৰা পন ‘‘মুগ্গে পচ, মাসে পচা’’তিআদি ৰত্তুং ৰট্টতি, ‘‘ইমে মুগ্গে পচা’’তি এৰং ৰত্তুং ন ৰট্টতি. ‘‘ইমং মূলভেসজ্জং জান, ইমং মূলং ৰা পণ্ণং ৰা দেহি, ইমং রুক্খং ৰা লতং ৰা আহর, ইমিনা পুপ্ফেন ফলেন ৰা অত্থো, ইমং রুক্খং ৰা লতং ৰা ফলং ৰা কপ্পিযং করোহী’’তি এৰং পন ৰত্তুং ৰট্টতি. এত্তাৰতা ভূতগামপরিমোচিতং কতং হোতি.
৭৮. পরিভুঞ্জন্তেন পন বীজগামপরিমোচনত্থং পুন কপ্পিযং কারাপেতব্বং. কপ্পিযকরণঞ্চেত্থ ইমিনা সুত্তানুসারেন ৰেদিতব্বং –
‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পরিভুঞ্জিতুং অগ্গিপরিজিতং সত্থপরিজিতং নখপরিজিতং অবীজং নিব্বট্টবীজঞ্ঞেৰ পঞ্চম’’ন্তি (চূল়ৰ. ২৫০).
তত্থ অগ্গিপরিজিতন্তি অগ্গিনা পরিজিতং অধিভূতং দড্ঢং ফুট্ঠন্তি অত্থো. সত্থপরিজিতন্তি সত্থেন পরিজিতং অধিভূতং ছিন্নং ৰিদ্ধং ৰাতি অত্থো. এস নযো নখপরিজিতে. অবীজনিব্বট্টবীজানি সযমেৰ কপ্পিযানি. অগ্গিনা কপ্পিযং করোন্তেন কট্ঠগ্গিগোমযগ্গিআদীসু যেন কেনচি অন্তমসো লোহখণ্ডেনপি আদিত্তেন কপ্পিযং কাতব্বং, তঞ্চ খো একদেসে ফুসন্তেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্বং. সত্থেন করোন্তেন যস্স কস্সচি লোহমযসত্থস্স অন্তমসো সূচিনখচ্ছেদনানম্পি তুণ্ডেন ৰা ধারায ৰা ছেদং ৰা ৰেধং ৰা দস্সেন্তেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্বং. নখেন কপ্পিযং করোন্তেন পূতিনখেন ন কাতব্বং, মনুস্সানং পন সীহব্যগ্ঘদীপিমক্কটানং সকুন্তানঞ্চ নখা তিখিণা হোন্তি, তেহি কাতব্বং. অস্সমহিংসসূকরমিগগোরূপাদীনং খুরা অতিখিণা, তেহি ন কাতব্বং, কতম্পি অকতং হোতি. হত্থিনখা পন খুরা ন হোন্তি, তেহি চ ৰট্টতি. যেহি পন কাতুং ৰট্টতি, তেহি তত্থজাতকেহিপি উদ্ধরিত্ৰা গহিতকেপি ছেদং ৰা ৰেধং ৰা দস্সেন্তেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্বং.
তত্থ সচেপি বীজানং পব্বতমত্তো রাসি, রুক্খসহস্সং ৰা ছিন্দিত্ৰা একাবদ্ধং কত্ৰা উচ্ছূনং ৰা মহাভারো বন্ধিত্ৰা ঠপিতো হোতি, একস্মিং বীজে ৰা রুক্খসাখায ৰা উচ্ছুম্হি ৰা কপ্পিযে কতে সব্বং কতং হোতি. উচ্ছূ চ দারূনি চ একতো বদ্ধানি হোন্তি, ‘‘উচ্ছুং কপ্পিযং করিস্সামী’’তি দারুং ৰিজ্ঝতি, ৰট্টতিযেৰ. সচে পন যায রজ্জুযা ৰা ৰল্লিযা ৰা বদ্ধানি, তং ৰিজ্ঝতি, ন ৰট্টতি. উচ্ছুখণ্ডানং পচ্ছিং পূরেত্ৰা আহরন্তি, একস্মিং খণ্ডে কপ্পিযে কতে সব্বং কতমেৰ. মরীচপক্কাদীহি চ মিস্সেত্ৰা ভত্তং আহরন্তি, ‘‘কপ্পিযং করোহী’’তি ৰুত্তে সচেপি ভত্তসিত্থে ৰিজ্ঝতি, ৰট্টতিযেৰ. তিলতণ্ডুলাদীসুপি এসেৰ নযো. যাগুযা পক্খিত্তানি পন একাবদ্ধানি হুত্ৰা ন সন্তিট্ঠন্তি, তত্থ একমেকং ৰিজ্ঝিত্ৰা কপ্পিযং কাতব্বমেৰ. কপিত্থফলাদীনং অন্তো মিঞ্জং কটাহং মুঞ্চিত্ৰা সঞ্চরতি, ভিন্দাপেত্ৰা কপ্পিযং কারাপেতব্বং, একাবদ্ধং হোতি, কটাহেপি কাতুং ৰট্টতি.
ইতি পাল়িমুত্তকৰিনযৰিনিচ্ছযসঙ্গহে
ভূতগামৰিনিচ্ছযকথা সমত্তা.