১. সল়াযতনসংযুত্তং

১. অনিচ্চৰগ্গো

১. অজ্ঝত্তানিচ্চসুত্তৰণ্ণনা

১. চক্খতীতি চক্খু, ঞাণং, যথাসভাৰতো আরম্মণস্স জাননেন সমৰিসমং আচিক্খন্তং ৰিয পৰত্ততীতি অত্থো. তথা মংসচক্খু. তম্পি হি রূপদস্সনে চক্খতীতি চক্খু. বুদ্ধানংযেৰ চক্খূতি বুদ্ধচক্খু, অসাধারণতো হি সত্তসন্তানেসু সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠি অনুলোমিকঞাণযথাভূতঞাণানঞ্চেৰ কামরাগানুসযাদীনঞ্চ যাথাৰতো ৰিভাৰিতঞাণং আসযানুসযঞাণং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণঞ্চ. হেট্ঠিমা তযো মগ্গা চতুসচ্চধম্মেসু ৰুত্তাকারেন পৰত্তিযা ধম্মে চক্খূতি ধম্মচক্খু, তথা তেসং ফলানি তংতংপটিপক্খেসু পটিপ্পস্সদ্ধিপহানৰসেন পৰত্তনতো. সমন্ততো সব্বধম্মেসু চক্খুকিচ্চসাধনতো সমন্তচক্খু, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. দিব্বৰিহারসন্নিস্সযেন লদ্ধব্বতো দেৰানং দিব্বচক্খু ৰিযাতি তং দিব্বচক্খু, অভিঞ্ঞাৰিসেসো. আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা রূপদস্সনতো ‘‘আলোকফরণেনা’’তি ৰুত্তং. ‘‘ইদং দুক্খং অরিযসচ্চন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৫) নযেন আগতত্তা চতুসচ্চপরিচ্ছেদকঞাণং ‘‘পঞ্ঞাচক্খূ’’তি ৰুত্তং. তদিদং ‘‘ৰিপস্সনাঞাণ’’ন্তি ৰদন্তি, ‘‘ৰিপস্সনামগ্গফলপচ্চৰেক্খণঞাণানী’’তি অপরে.

পচ্চযভূতেহি এতেহি অভিসম্ভরীযন্তীতি সম্ভারা, উপত্থম্ভভূতা চতুসমুট্ঠানিকরূপা. সহ সম্ভারেহীতি সসম্ভারং. মহাভূতানং উপাদায পসীদতীতি পসাদো. অক্খিকূপকে অক্খিপটলেহীতি উভোহি অক্খিদলেহি. সম্ভৰোতি আপোধাতুমেৰ সম্ভৰভূতমাহ. ইধ ‘‘তেরস সম্ভারা’’তি ৰুত্তং. অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. ৫৯৬) পন সণ্ঠানেন সদ্ধিং ‘‘চুদ্দস সম্ভারা’’তি আগতং. তত্থ সণ্ঠানন্তি ৰণ্ণাযতনমেৰ পরিমণ্ডলাদিসণ্ঠানভূতং. ৰিসুং ৰচনং পন নেসং তথাভূতানং অতথাভূতানঞ্চ আপোধাতুৰণ্ণাযতনানং যথাৰুত্তে মংসপিণ্ডে ৰিজ্জমানত্তা. সম্ভৰস্স চতুধাতুনিস্সিতেহি সহ ৰুত্তস্স ধাতুত্তযনিস্সিততা যোজেতব্বা. দিট্ঠিমণ্ডলেতি অভিমুখং ঠিতানং পটিবিম্বপঞ্ঞাযনট্ঠানভূতে চক্খুসঞ্ঞিতায দিট্ঠিযা পৰত্তিট্ঠানভূতে মণ্ডলে. সন্নিৰিট্ঠন্তি এতেন চক্খুপসাদস্স অনেককলাপগতভাৰো দস্সিতো. তথা হি সো সত্ত অক্খিপটলানি অভিব্যাপেত্ৰা ৰত্ততি. যস্মা সো সত্ত অক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৰা ঠিতেহি অত্তনো নিস্সযভূতেহি কতূপকারং তংনিস্সিতেহেৰ আযুৰণ্ণাদীহি অনুপালিতপরিৰারিতং তিসন্ততিরূপসমুট্ঠাপকেহি উতুচিত্তাহারেহি উপত্থম্ভিযমানং হুত্ৰা তিট্ঠতি. রূপদস্সনসমত্থন্তি অত্তানং নিস্সায পৰত্তৰিঞ্ঞাণস্স ৰসেন রূপাযতনদস্সনসমত্থং. ৰিত্থারকথাতি তস্স চক্খুনো সোতাদীনঞ্চ হেতুপচ্চযাদিৰসেন চেৰ লক্খণাদিৰসেন চ ৰিত্থারকথা.

সম্মসনচারচিত্তন্তি ৰিপস্সনায পৰত্তিট্ঠানভূতং ৰিপস্সিতব্বং চিত্তং. কেচি ‘‘ৰিপস্সনুপগতকিরিযমযচিত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং. তীণি লক্খণানি দস্সেত্ৰা ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তস্স পাপনৰসেন দেসনায পৰত্তত্তা.

অজ্ঝত্তানিচ্চসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২-৩. অজ্ঝত্তদুক্খসুত্তাদিৰণ্ণনা

২-৩. দ্ৰে লক্খণানীতি দুক্খানত্তলক্খণানি. একং লক্খণন্তি অনত্তলক্খণং. সেসানীতি ৰুত্তাৰসেসানি লক্খণানি. তেহীতি যেহি দুতিযততিযানি সুত্তানি দেসিতানি, তেহি. সল্লক্খিতানীতি সম্মদেৰ উপধারিতানি. এত্তকেনাতি দ্ৰিন্নং একস্সেৰ ৰা লক্খণস্স কথনেন.

অজ্ঝত্তদুক্খসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪-৬. বাহিরানিচ্চসুত্তাদিৰণ্ণনা

৪-৬. ৰুত্তসদিসোৰাতি ‘‘দ্ৰে লক্খণানী’’তিআদিনা ৰুত্তসদিসো এৰ. নযোতি অতিদেসনযো.

বাহিরানিচ্চসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭-১২. অজ্ঝত্তানিচ্চাতীতানাগতসুত্তাদিৰণ্ণনা

৭-১২. সল্লক্খেত্ৰাতি অতীতানাগতানং অৰিজ্জমানত্তা গাহস্স দল়্হতায সল্লক্খেত্ৰা. পচ্চুপ্পন্নেসু ৰিজ্জমানত্তা বলৰতা তণ্হাদিগাহেন ৰিপস্সনাৰীথিং পটিপাদেতুং কিলমন্তানং ৰিনেয্যানং ৰসেন.

অজ্ঝত্তানিচ্চাতীতানাগতসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অনিচ্চৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. যমকৰগ্গো

১-৪. পঠমপুব্বেসম্বোধসুত্তাদিৰণ্ণনা

১৩-১৬. দ্ৰীসুপি সুত্তেসু আযতনানং ৰসেন দেসনা একরসাৰাতি ‘‘পঠমদুতিযেসূ’’তি একজ্ঝং পদুদ্ধারো কতো. আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা, অত্তভাৰো. অত্তানমধি অজ্ঝত্তং, তপ্পরিযাপন্নত্তা তত্থ ভৰানি অজ্ঝত্তিকানি, তেসং অজ্ঝত্তিকানং. অজ্ঝত্তঞ্চ নাম অজ্ঝত্তজ্ঝত্তং, নিযকজ্ঝত্তং, গোচরজ্ঝত্তং, ৰিসযজ্ঝত্তন্তি চতুব্বিধং. তত্থ অজ্ঝত্তজ্ঝত্তং অজ্ঝত্তে ভৰন্তি অজ্ঝত্তিকন্তি আহ ‘‘অজ্ঝত্তজ্ঝত্তৰসেন অজ্ঝত্তিকান’’ন্তি. তেসং চক্খাদীনং অজ্ঝত্তেসুপি অজ্ঝত্তিকভাৰো অধিকসিনেহৰত্থুতাযাতি আহ ‘‘ছন্দরাগস্স অধিমত্তবলৰতাযা’’তি. ইদানি তত্থ তমত্থং পটিযোগিনা সদ্ধিং উদাহরণৰসেন দস্সেন্তো ‘‘মনুস্সানং হী’’তিআদিমাহ. তং উত্তানমেৰ. বাহিরানীতি অজ্ঝত্তিকতো বহি ভৰানি.

পঠমপুব্বেসম্বোধসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫-৬. পঠমনোচেঅস্সাদসুত্তাদিৰণ্ণনা

১৭-১৮. নিক্খন্তাতি লোকতো নিক্খন্তা. ৰিসংযুত্তা সংযোগহেতূনং কিলেসানং পহীনত্তা নো সংযুত্তা. নো অধিমুত্তাতি ন উস্সুক্কজাতা. ৰিমরিযাদী…পে… চেতসাতি ৰিগতকিলেসৰট্টমরিযাদতায নিম্মরিযাদীকতেন চিত্তেন. চতুসচ্চমেৰ কথিতং চক্খাদীনং অস্সাদাদিনো কথিতত্তা.

পঠমনোচেঅস্সাদসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭-১০. পঠমাভিনন্দসুত্তাদিৰণ্ণনা

১৯-২২. ৰট্টৰিৰট্টমেৰ কথিতং অভিনন্দনানং উপ্পাদনিরোধানঞ্চ ৰসেন দেসনায পৰত্তত্তা. অনুপুব্বকথাতি আদিতো পট্ঠায পদত্থৰণ্ণনা. নেসন্তি সুত্তানং.

পঠমাভিনন্দসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

যমকৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সব্বৰগ্গো

১. সব্বসুত্তৰণ্ণনা

২৩. সব্ব-সদ্দো পকরণৰসেন কত্থচি সপ্পদেসেপি পৰত্ততীতি ততো নিৰত্তনত্থং অনৰসেসৰিসযেন সব্ব-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘সব্বসব্ব’’ন্তি, সব্বমেৰ হুত্ৰা সব্বন্তি অত্থো. আযতনভাৰং সব্বং আযতনসব্বং, সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.

তস্স অৰিসযাভাৰতো ন অদ্দিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চীতি. ইধাতি নিপাতমত্তং, ইধ ৰা সদেৰকে লোকে, দস্সনভূতেন ঞাণেন অদিট্ঠং নাম কিঞ্চি নত্থীতি অত্থো. যদি এৰং অনুমানৰিসযং নু খো কথন্তি আহ ‘‘অথো অৰিঞ্ঞাত’’ন্তি. অঞ্ঞেসং অপচ্চক্খম্পি অৰিঞ্ঞাতং তস্স কিঞ্চি নত্থীতি অদিট্ঠং অৰিঞ্ঞাতং নত্থি. পচ্চুপ্পন্নং অতীতমেৰ ঞেয্যং গহিতং, অনাগতং নু খো কথন্তি আহ – ‘‘অজানিতব্ব’’ন্তি, তস্স কিঞ্চি নত্থীতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. জানিতুং ঞাতুং অসক্কুণেয্যং নাম তস্স কিঞ্চি নত্থীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সব্বং অভিঞ্ঞাসী’’তিআদি.

সকলস্স সক্কাযধম্মস্স পরিগ্গহিতত্তা সক্কাযসব্বং. সব্বধম্মেসূতি পঞ্চন্নং দ্ৰারানং আরম্মণভূতেসু সব্বেসু ধম্মেসু. যস্মা ছসুপি আরম্মণেসু গহিতেসু পদেসসব্বং নাম ন হোতি, তস্মা ‘‘পঞ্চারম্মণমত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. পদেসসব্বং সক্কাযসব্বং ন পাপুণাতি তস্স তেভূমকধম্মেসু একদেসস্স অসঙ্গণ্হনতো. সক্কাযসব্বং আযতনসব্বং ন পাপুণাতি লোকুত্তরধম্মানং অসঙ্গণ্হনতো. আযতনসব্বং সব্বসব্বং ন পাপুণাতি. যস্মা আযতনসব্বেন চতুভূমকধম্মাৰ পরিগ্গহিতা, ন লক্খণপঞ্ঞত্তিযো, যস্মা সব্বসব্বং দস্সেন্তেন বুদ্ধঞাণৰিসযো দস্সিতো, তস্মা ‘‘সব্বসব্বং ন পাপুণাতী’’তি এত্থাপি ‘‘কস্মা…পে… নত্থিতাযা’’তি সব্বং ঞাতারম্মণেনেৰ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনং কতং. ‘‘আযতনসব্বেপি ইধ ৰিপস্সনুপগধম্মাৰ গহেতব্বা অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসৰসেনপি সম্মসনচারস্সেৰ ইচ্ছিতত্তা’’তি ৰদন্তি.

পটিক্খিপিত্ৰাতি ‘‘ইদং সব্বং নাম ন হোতী’’তি এৰং পটিক্খিপিত্ৰা. তস্সাতি ‘‘অঞ্ঞং সব্বং পঞ্ঞাপেস্সামী’’তি ৰদন্তস্স. ৰাচায ৰত্তব্বৰত্থুমত্তকমেৰাতি ৰঞ্ঝাপুত্তগগনকুসুমাদিৰাচা ৰিয এতস্স ৰাচায কেৰলং ৰত্তব্বৰত্থুকমেৰ ভৰেয্য, ন অত্থো, ৰচনমত্তকমেৰাতি অত্থো. অতিক্কমিত্ৰাতি অনামসিত্ৰা অগ্গহেত্ৰা. তং কিস্স হেতূতি ৰিঘাতাপজ্জনং কেন হেতুনা. যথা তং অৰিসযস্মিন্তি যথা অঞ্ঞোপি কোচি অৰিসযে ৰাযমন্তো, এৰন্তি অত্থো. অট্ঠকথাযং পন যস্মা পাল়িযং ‘‘তং কিস্স হেতূ’’তি ৰুত্তকারণমেৰ উপনযনৰসেন দস্সেতুং ‘‘যথা ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. কারণোপনযনঞ্চ কারণমেৰাতি ‘‘যথাতি কারণৰচন’’ন্তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৰাহ ‘‘এৰং ইমস্মিম্পি অৰিসযে’’তিআদি.

সব্বসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পহানসুত্তৰণ্ণনা

২৪. সব্বস্সাতি দ্ৰারারম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৰারপ্পৰত্তস্স. পহানাযাতি তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগপহানৰসেন পজহনায. চক্খুসম্ফস্সন্তি চক্খুসন্নিস্সিতফস্সং. মূলপচ্চযন্তি মূলভূতং পচ্চযং কত্ৰা, সহজাতৰেদনায চক্খুসম্ফস্সপচ্চযভাৰে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. এসেৰ নযোতি অপদেসেন ‘‘সোতসম্ফস্সং মূলপচ্চযং কত্ৰা’’তিআদিনা ৰত্তব্বন্তি দস্সেতি. মনোতি ভৰঙ্গচিত্তং মনোদ্ৰারস্স অধিপ্পেতত্তা. আরম্মণন্তি ধম্মারম্মণং. সহাৰজ্জনকজৰনন্তি সহমনোদ্ৰারাৰজ্জনকং জৰনং. তংপুব্বকত্তা মনোৰিঞ্ঞাণফস্সৰেদনানং মূলপচ্চযভূতা সব্বেস্ৰেৰ চক্খুদ্ৰারাদীসু ৰুত্তিত্তা তদনুরূপতো ‘‘ভৰঙ্গসহজাতো সম্ফস্সো’’তি ৰুত্তং. সহাৰজ্জনৰেদনায জৰনৰেদনা ‘‘ৰেদযিত’’ন্তি অধিপ্পেতা, ভৰঙ্গসম্পযুত্তায পন ৰেদনায গহণে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. ভৰঙ্গতো অমোচেত্ৰা ভৰঙ্গচিত্তেন সদ্ধিংযেৰ আৰজ্জনং গহেত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনং ভৰঙ্গং দট্ঠব্বং. যা পনেত্থ দেসনাতি যা এত্থ ‘‘পহানাযা’’তিআদিনা পৰত্তদেসনা সত্থু অনসিট্ঠি আণা. অযং পণ্ণত্তি নাম তস্স তস্স অত্থস্স পকারতো ঞাপনতো. এত্থ সব্বগ্গহণেন সব্বে সভাৰধম্মা গহিতা, পঞ্ঞত্তি পন কতমাতি ৰিচারণায তং দস্সেতুং ‘‘যা পনেত্থা’’তিআদি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

পহানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অভিঞ্ঞাপরিঞ্ঞাপহানসুত্তৰণ্ণনা

২৫. অভিঞ্ঞাতি অভিঞ্ঞায. য-কারলোপৰসেনাযং নিদ্দেসো ‘‘সযং অভিঞ্ঞা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮, ৪০৫; ম. নি. ১.১৫৪) ৰিয, তথা ‘‘পরিঞ্ঞা’’তি এত্থাপি. সব্বন্তি আযতনসব্বং. তঞ্হি অভিঞ্ঞেয্যং. অভিজানিত্ৰাতি অভিঞ্ঞায জানিত্ৰা. পরিজানিত্ৰাতি তীরণপরিঞ্ঞায অনিচ্চাদিতো পরিজানিত্ৰা. পজহনত্থাযাতি পহানপরিঞ্ঞায অনৰসেসতো পজহনায.

অভিঞ্ঞাপরিঞ্ঞাপহানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পঠমঅপরিজাননসুত্তৰণ্ণনা

২৬. ‘‘অভিজান’’ন্তিআদিনা এত্থ ভগৰা পঠমং কণ্হপক্খং দস্সেত্ৰা সুক্কপক্খং দস্সেতি ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন. তেনেত্থ ৰট্টৰিৰট্টং কথিতং.

পঠমঅপরিজাননসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. দুতিযঅপরিজাননসুত্তৰণ্ণনা

২৭. চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বধম্মো নাম রূপাযতনমেৰাতি আহ ‘‘হেট্ঠা গহিতরূপমেৰা’’তি. ইধ অনাপাথগতং ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বা ধম্মা’’তি ৰুত্তত্তা. হেট্ঠা আপাথগতম্পি অনাপাথগতম্পি গহিতমেৰ ‘‘যে চ রূপা’’তি অনৰসেসতো ৰুত্তত্তা. তে হি ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধা সহ চক্খুৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতব্বত্তা. তথা হি চক্খুৰিঞ্ঞাণং তেহি একুপ্পাদং একৰত্থুকং একনিরোধং একারম্মণমেৰ. সেসপদেসূতি সেসেসু ‘‘যঞ্চ সোতং যে চ সদ্দা’’তিআদিনা আগতেসু কণ্হপক্খে পঞ্চসু, সুক্কপক্খে ছসুপি পদেসু. এসেৰ নযোতি য্ৰাযং ‘‘হেট্ঠা গহিতরূপমেৰ গণ্হিত্ৰা’’তি অত্থো ৰুত্তো. এসো এৰ তত্থপি অত্থৰণ্ণনানযো.

দুতিযঅপরিজাননসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. আদিত্তসুত্তৰণ্ণনা

২৮. গযানামিকায নদিযা অৰিদূরে পৰত্তো গামো গযা নাম, তস্সং গযাযং ৰিহরতীতি সমীপত্থে চেতং ভুম্মৰচনং. গযাগামস্স হি আসন্নে গযাসীসনামকে পিট্ঠিপাসাণে ভগৰা তদা ৰিহাসি. তেনাহ ‘‘ভগৰা তত্থ ৰিহরতী’’তি.

তত্রাতি ‘‘ভিক্খূ আমন্তেসী’’তি যে ভিক্খূ আমন্তেসি, যথা চাযং দেসনা তেসং সপ্পাযা জাতা, তত্র তস্মিং অত্থদ্ৰযে ৰিভাৰেতব্বে অযং অনুপুব্বিকথা সমুদাগমতো পট্ঠায অনুপটিপাটিকথা. ইতোতি ইমস্মা কপ্পতো. কিরাতি অনুস্সৰনত্থে নিপাতো. পারমিতাপরিভাৰনায পরিপাকগতে. ঞাণেতি বোধিঞাণে. কনিট্ঠপুত্তো ৰেমাতিকভাতা ভগৰতো. ৰেল়ুভিত্তিকুটিকাহি পরিক্খিপিত্ৰা বহিদ্ধা, অন্তো পন পটসাণীহি.

সব্বেসং সত্তানং. পুঞ্ঞচেতনং অন্তো অব্ভন্তরে পৰেসেতি. ভগৰাপি তস্স পুত্তোতি কত্ৰা ‘‘অঞ্ঞে তযো পুত্তা’’তি ৰুত্তং. অৰিপ্পকিরিত্ৰাতি পরাজযেন অৰিপ্পকিরিয অপলাযিত্ৰা. পিদহীতি দাতুং ন সক্কোমীতি তথা অকাসি. সচ্চৰাদিতায গণ্হিংসূতি রাজকুলস্স সচ্চৰাদিতায অত্তনো ৰরং গণ্হিংসু.

ৰিনিৰত্তিতুন্তি পটিঞ্ঞায নিৰত্তিতুং. অন্তরাতি তুম্হেহি পরিচ্ছিন্নকালস্স অন্তরা এৰ মতা. অট্ঠৰীসতিহত্থট্ঠানং উসভং নাম. উসভে অট্ঠৰীসতিহত্থপ্পমাণে ঠানে. দানগ্গে ব্যাৰটোতি পসুতো.

সোতি ভগৰা. তথারূপঞ্হি বুদ্ধানং দেসনাপাটিহারিযং, যথা দেসনায গহিতো অত্থো পচ্চক্খতো ৰিভূতো হুত্ৰা উপট্ঠাতি. তেনাহ ‘‘ইমেসং…পে… দেসেস্সামী’’তি. সন্নিট্ঠানন্তি চিরকালপরিচিতাদিত্তঅগ্গিকানং আদিত্তপরিযাযদেসনাৰ সপ্পাযাতি নিচ্ছযমকাসি. পদিত্তন্তি পদীপিতং একাদসহি অগ্গীহি একজালীভূতং. তেনাহ ‘‘সম্পজ্জলিত’’ন্তি. দুক্খলক্খণং কথিতং চক্খাদীনং একাদসহি অগ্গীহি আদিত্তভাৰেন দুক্খমতায দুক্খস্স কথিতত্তা.

আদিত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অদ্ধভূতসুত্তৰণ্ণনা

২৯. অধিসদ্দেন সমানত্থো অদ্ধসদ্দোতি আহ ‘‘অদ্ধভূতন্তি অধিভূত’’ন্তিআদি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

অদ্ধভূতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. সমুগ্ঘাতসারুপ্পসুত্তৰণ্ণনা

৩০. মঞ্ঞিতং নাম তণ্হামানদিট্ঠীহি গহেতব্বং মঞ্ঞিতং. সব্বস্মিং মঞ্ঞিতন্তি সব্বমঞ্ঞিতং, তস্স সমুগ্ঘাতো সেতুঘাতো, তদাৰহং সব্বমঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসারুপ্পং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘মঞ্ঞিতং নাম চক্খাদীসু এৰ উপ্পজ্জতি, নাঞ্ঞস্মি’’ন্তি দুতিযনযো ৰুত্তো. অনুচ্ছৰিকন্তি অনুরূপং অৰিলোমং. ইধাতি ইধেৰ সাসনে অঞ্ঞত্থ তদভাৰতো. ‘‘তণ্হা-মানদিট্ঠিমঞ্ঞিতান’’ন্তি ৰুত্তং মঞ্ঞিতত্তযং সপরসন্তানেসু পটিপক্খৰসেন যোজেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘চক্খুং অহন্তি ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘চক্খুং অহ’’ন্তি ইমিনা অজ্ঝত্তৰিসযং দিট্ঠিমঞ্ঞিতঞ্চ দস্সেতি অত্তাভিনিৰেসাহংকারদীপনতো. ‘‘মম’’ন্তি ইমিনা তণ্হামঞ্ঞিতং মানমঞ্ঞিতম্পি ৰা, পরিগ্গহমুখেনপি সেয্যাদিতো মানুপ্পজ্জনতো. সেসপদদ্ৰযেপি ইমিনা নযেন মঞ্ঞিতৰিভাগো ৰেদিতব্বো. অহন্তি অত্তাৰ, সো চ চক্খুস্মিং তদধীনৰুত্তিত্তা ‘‘পরো’’তি ন মঞ্ঞতি. মম কিঞ্চনপলিবোধো চক্খুস্মিং সতি লব্ভনতো, অসতি ন মঞ্ঞতি তথামঞ্ঞিতস্স পচ্চযঘাততো. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.

অহং চক্খুতো নিগ্গতোতি ‘‘অহ’’ন্তি ৰত্তব্বো অযং সত্তো চক্খুতো নিগ্গতো তত্থ সুখুমাকারেন উপলব্ভনতো. মম কিঞ্চনপলিবোধো চক্খুতো নিগ্গতো তস্মিং সতি এৰ উপলব্ভনতো. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. তত্থ পরোতি পরো সত্তো. মম চক্খূতি ন মঞ্ঞতি যস্স তং চক্খু, তস্স ‘‘অহ’’ন্তি ৰত্তব্বস্সেৰ অভাৰতো. মমত্তভূতন্তি মম কারণং. সেসং উত্তানমেৰ. এৰমেতস্মিং সুত্তে চক্খুরূপ-চক্খুৰিঞ্ঞাণ-চক্খুসম্ফস্স-সুখদুক্খাদুক্খমসুখৰসেন সত্ত ৰারা চক্খুদ্ৰারে, তথা সোতদ্ৰারাদীসূতি ছ সত্তকা দ্ৰেচত্তালীস. পুন সক্কাযৰসেন ‘‘সব্বং ন মঞ্ঞতী’’তিআদিনা ৰুত্তং, তেন তেচত্তালীস. পুন তেভূমকৰট্টং ‘‘লোকো’’তি গহেত্ৰা ‘‘ন কিঞ্চি লোকে উপাদিযতী’’তি ৰুত্তং, তেন চতুচত্তালীস হোন্তি. এৰং সব্বথাপি চতুচত্তালীসায ঠানেসু অরহত্তং পাপেত্ৰা ৰিপস্সনা কথিতাতি ৰেদিতব্বা. ‘‘চতুচত্তালীসাধিকসতেসূ’’তি কেসুচি পোত্থকেসু লিখন্তি, সা চ পমাদলেখা.

সমুগ্ঘাতসারুপ্পসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. পঠমসমুগ্ঘাতসপ্পাযসুত্তৰণ্ণনা

৩১. উপকারভূতা তদাৰহত্তা. ততোতি মঞ্ঞিতাকারতো. তন্তি মঞ্ঞনাৰত্থুং. অঞ্ঞেনাকারেনাতি যথা মঞ্ঞতি অনিচ্চাদিআকারতো, অঞ্ঞেন অনিচ্চাদিনা আকারেন হোতি. অঞ্ঞথাভাৰং ৰিপরিণামন্তি উপ্পাদৰযতায অঞ্ঞথাভাৰং জরায মরণেন চ দ্ৰেধা ৰিপরিণামেতব্বং. তং উপগমনেন অঞ্ঞথাভাৰী, এৰংভূতো হুত্ৰাপি জীরণভিজ্জনসভাৰেসু. ভৰেসু সত্তো লোকো উপরিপি ভৰংযেৰ অভিনন্দতি. হেট্ঠা গহিতমেৰ সঙ্কড্ঢিত্ৰাতি ‘‘চক্খুং ন মঞ্ঞতী’’তিআদিনা হেট্ঠা গহিতমেৰ খন্ধধাতুআযতনাতি খন্ধাদিপরিযাযেন একতো গহেত্ৰা পুনপি মঞ্ঞনাৰত্থুং দস্সেতি. অৰসানে ‘‘ততো তং হোতী’’তি ৰুত্তপদেন সদ্ধিং সব্বৰারেসু অট্ঠ অট্ঠ হোন্তীতি ‘‘অট্ঠচত্তালীসায ঠানেসূ’’তি ৰুত্তং.

পঠমসমুগ্ঘাতসপ্পাযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. দুতিযসমুগ্ঘাতসপ্পাযসুত্তৰণ্ণনা

৩২. দস্সেত্ৰাতি এত্থ লক্খণে অযং ত্ৰা-সদ্দো, হেতুম্হি ৰা. অনাদিসত্তসন্তানগতগাহত্তযলক্খিতা হি সত্থু, তিপরিৰট্টদেসনা তংনিমিত্তং যাৰদেৰ তপ্পহানায পৰত্তিতভাৰতো. অরহত্তং পাপেত্ৰা ৰিপস্সনা কথিতাতি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং ‘‘সহ ৰিপস্সনায চত্তারোপি মগ্গা কথিতা’’তি.

দুতিযসমুগ্ঘাতসপ্পাযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সব্বৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. জাতিধম্মৰগ্গৰণ্ণনা

৩৩-৪২. নিব্বত্তনসভাৰন্তি হেতুপচ্চযেহি উপ্পজ্জনসভাৰং. উপ্পাদানন্তরং বুদ্ধিপ্পত্তিযা জীরণসভাৰং. যত্থ চক্খাদযো, তত্থেৰ ৰিসভাগসমুট্ঠানলক্খণেন ব্যাধিনো উপ্পত্তিপচ্চযভাৰেন ব্যাধিসভাৰং. মরণসভাৰন্তি ৰিনাসসভাৰং. সোকসভাৰন্তি ঞাতিব্যসনাদিনা ডয্হমানদুক্খসভাৰং. সংকিলেসিকসভাৰন্তি তণ্হাদিৰসেন সংকিলিস্সনসভাৰং.

জাতিধম্মৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সব্বঅনিচ্চৰগ্গৰণ্ণনা

৪৩-৫২. ঞাতপরিঞ্ঞা আগতা ৰিসযৰসেন তব্বিসযস্স ধম্মস্স জোতিতত্তা. ইতরা দ্ৰে তীরণপহানপরিঞ্ঞাপি আগতা এৰাতি ৰেদিতব্বা, তাসং অভিঞ্ঞেয্যধম্মৰিসযত্তা ঞাণস্স চ তীরণপহানপরিঞ্ঞাসম্ভৰতো. পরিঞ্ঞেয্যপদে তীরণপরিঞ্ঞাৰ আগতা, পহাতব্বপদে পহানপরিঞ্ঞাৰ আগতাতি যোজনা. ইতরাপি দ্ৰে গহিতাযেৰ তাহি ৰিনা অত্থসিদ্ধিযা অভাৰতো. পচ্চক্খং কাতব্বং আরম্মণতো অসম্মোহতো পটিৰিজ্ঝনেন. অৰুত্তাপি গহিতাযেৰ পরিজাননস্স যাৰদেৰ পহানত্থত্তা. একসভাৰেন ৰিনাভাৰো অনেকগ্গট্ঠো. উপসট্ঠরোগেন ৰিয অন্তো এৰ অভিহতসব্বতা উপহতট্ঠো.

সব্বঅনিচ্চৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঠমো পণ্ণাসকো.

৬. অৰিজ্জাৰগ্গৰণ্ণনা

৫৩-৬২. চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণং তপ্পটিচ্ছাদকসম্মোহো. অৰিন্দিযং ৰিন্দতি, ৰিন্দিযং ন ৰিন্দতীতি কত্ৰা ৰিজ্জায পটিপক্খোৰ অৰিজ্জা. ৰিজ্জায উপ্পন্নায অনৰসেসতো অৰিজ্জা পহীযতি, তং দস্সেন্তো ‘‘ৰিজ্জাতি অরহত্তমগ্গৰিজ্জা’’তি আহ. ন কেৰলং অনিচ্চানুপস্সনাৰসেনেৰ মগ্গৰুট্ঠানং, অথ খো ইতরানুপস্সনাৰসেনপীতি দস্সেন্তো ‘‘দুক্খা…পে… পহীযতিযেৰা’’তি আহ. সব্বত্থাতি উপরিসুত্তন্তে সন্ধাযাহ. ততো অপরেপি তংঅত্থলক্খণৰসেন কথিতসুত্তন্তেপি. তানিপি হি তথা বুজ্ঝনকপুগ্গলানমজ্ঝাসযেন ৰুত্তানীতি.

অৰিজ্জাৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. মিগজালৰগ্গো

১. পঠমমিগজালসুত্তৰণ্ণনা

৬৩. চক্খুৰিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চন্তি ৰুত্তচক্খুৰিঞ্ঞাণেন পস্সিতব্বন্তি আহ ‘‘ইট্ঠারম্মণভূতা’’তি. কমনীযাতি কামেতব্বা. মনং অপ্পাযন্তীতি মনাপাতি আহ ‘‘মনৰড্ঢনকা’’তি. পিযাযিতব্বসভাৰা পিযরূপা. কামূপসংহিতাতি কামপটিসংযুত্তা. আলম্বিতব্বতা এৰ চেত্থ উপসংহিততাতি ‘‘আরম্মণং কত্ৰা’’তিআদিমাহ. তণ্হাসঙ্খাতা নন্দী তণ্হানন্দী, ন তুট্ঠিনন্দীযেৰ ‘‘নন্দিং চরতী’’তিআদীসু ৰিয. গামন্তন্তি গামসমীপং. ‘‘অনুপচারট্ঠান’’ন্তি ৰত্ৰা তং দস্সেতি ‘‘যত্থা’’তিআদিনা.

এত্থাতি যথানীহতে পাঠে. ‘‘ইমং একং পরিযাযং ঠপেত্ৰা’’তি ৰুত্তং তস্স ‘‘পন্তানী’’তিপদেন সঙ্গহিতত্তা. অপ্পসদ্দানি অপ্পনিগ্ঘোসানীতি এত্থ অপ্প-সদ্দো অভাৰত্থো.

পঠমমিগজালসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সমিদ্ধিলোকপঞ্হাসুত্তৰণ্ণনা

৬৮. আযাচনসুত্ততো পট্ঠাযাতি মিগজালৰগ্গে দুতিযসুত্ততো পট্ঠায. পঠমসুত্তে পন দুতিযকৰিহারাদিভাৰো ৰুত্তোতি.

সমিদ্ধিলোকপঞ্হাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. উপসেনআসীৰিসসুত্তৰণ্ণনা

৬৯. গহেত্ৰাতি পারুপনস্স সিথিলকরণেন ৰীমংসতো মোচেত্ৰা. লেণচ্ছাযাযাতি পুরিমদিসায লেণচ্ছাযাযং. পতিত্ৰাতি লেণচ্ছদনতো ভস্সিত্ৰা. ফুট্ঠৰিসোতি চতূসু আসীৰিসেসু সো ফুট্ঠৰিসো. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. পরিযাদিযমানমেৰাতি খেপেন্তমেৰ, ৰিনাসেন্তমেৰাতি অত্থো. যথাপরিচ্ছেদেনাতি অত্তনো ৰিসপরিচ্ছেদানুরূপং. অঞ্ঞথাভাৰন্তি ৰড্ঢভাৰাদিপকতিজহনং. সভাৰৰিগমোতি ৰিনাসো.

উপসেনআসীৰিসসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. উপৰাণসন্দিট্ঠিকসুত্তৰণ্ণনা

৭০. রূপং পটিসংৰিদিতং করোতি ঞাতপরিঞ্ঞাৰসেন. রূপরাগন্তি নীলাদিভেদে রূপধম্মে রাগং. পটিসংৰিদিতং করোতি ‘‘অযং মে রাগো অপ্পহীনো’’তি. এতেন সেক্খানং পচ্চৰেক্খণা কথিতা. তেন ৰুত্তং ‘‘এৰম্পি খো, উপৰাণ, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতী’’তিআদি. রূপরাগং পটিসংৰিদিতং করোতি ‘‘নত্থি মে অজ্ঝত্তং রূপেসু রাগো’’তি পজানাতি. অসেক্খানং হাযং পচ্চৰেক্খণা.

উপৰাণসন্দিট্ঠিকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. পঠমছফস্সাযতনসুত্তৰণ্ণনা

৭১. ফস্সাকরানন্তি ছন্নং ফস্সানং আকরানং উপ্পত্তিট্ঠানানং, চক্খাদীনন্তি অত্থো. নট্ঠো নাম অহন্তি ৰদতি, যো ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযাদিং যথাভূতং পজানাতি, সো ৰুসিতৰা, ইতরো অৰুসিতৰা অহঞ্চ তাদিসোতি. অযমেৰাতি অযং চক্খুস্মিং ‘‘নেতং মমা’’তিআদিনা তিণ্ণং গাহানং অভাৰো এৰ.

পঠমছফস্সাযতনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. দুতিযছফস্সাযতনসুত্তৰণ্ণনা

৭২. অপুনব্ভৰোতি পুনব্ভৰাভাৰো.

১১. ততিযছফস্সাযতনসুত্তৰণ্ণনা

৭৩. পনস্সসন্তি একংসেন নট্ঠোতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘অতিনট্ঠো’’তি, ধুরতো এৰ নট্ঠোতি অত্থো.

ততিযছফস্সাযতনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মিগজালৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. গিলানৰগ্গো

১-৫. পঠমগিলানসুত্তাদিৰণ্ণনা

৭৪-৭৮. অপ্পঞ্ঞাতোতি নামগোত্ততো চেৰ সীলাদিগুণেহি চ অপ্পঞ্ঞাতো অৰিস্সুতো. থেরমজ্ঝিমভাৰং অপ্পত্ততায নৰো.

পঠমগিলানসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. দুতিযঅৰিজ্জাপহানসুত্তৰণ্ণনা

৮০. অনিচ্চাদিৰসেন অভিনিৰিসনং অভিনিৰেসো, সো এৰ ধম্মসভাৰং অতিক্কমিত্ৰা পরতো আমসনতো পরামাসো, সো এৰ গাহো. তেন অভিনিৰেসপরামাসগ্গাহেন গণ্হিতুং ন যুত্তা অনিচ্চাদিসভাৰত্তা. সঙ্খারা এৰ পৰত্তিযা কারণভাৰতো সঙ্খারনিমিত্তানি. যো সঙ্খারেসু অপরিঞ্ঞাতাভিনিৰেসেন পস্সিতব্বো অত্তাকারো, সো ন হোতীতি অঞ্ঞো অনত্তাকারো, ততো অঞ্ঞতো পস্সতি. পরিঞ্ঞাতাভিনিৰেসোতি তীরণপরিঞ্ঞায পরিচ্ছিজ্জ ঞাতমিচ্ছাভিনিৰেসো. পরিঞ্ঞাতাভিনিৰেসোতি ৰা পরিঞ্ঞাতৰিপস্সনাভিনিৰেসো. ৰিপস্সনাতি অরূপসত্তকৰসেন ৰিপস্সনায পরিজানিতব্বা.

দুতিযঅৰিজ্জাপহানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. সম্বহুলভিক্খুসুত্তৰণ্ণনা

৮১. কেৰলন্তি ইতরলক্খণেহি অৰোমিস্সং.

১০. ফগ্গুনপঞ্হাসুত্তৰণ্ণনা

৮৩. তণ্হায পহীনায দিট্ঠিমানাপি পহীনা এৰাতি ‘‘তণ্হাপপঞ্চস্স ছিন্নত্তা ছিন্নপপঞ্চে’’তি ৰুত্তং. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. ইধ সত্তৰোহারো চক্খাদীসু ৰিজ্জমানেসু এৰ হোতি, তস্মা পরিনিব্বুতানঞ্চ ৰোহারো চক্খাদীসু সন্নিস্সযেনেৰ, নাঞ্ঞথাতি অতিক্কন্তবুদ্ধেহি পরিহরিতানি চক্খুসোতাদীনি পুচ্ছামীতি পুচ্ছতি ‘‘অত্থি নু খো ভন্তে’’তিআদিনা. চক্খুসোতাদিৰট্টং ৰট্টে পৰত্তেয্য.

ফগ্গুনপঞ্হাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

গিলানৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. ছন্নৰগ্গো

১. পলোকধম্মসুত্তৰণ্ণনা

৮৪. অনিচ্চলক্খণমেৰ কথিতং, তঞ্চ পরিযাযেন, অনিচ্চলক্খণে কথিতে ইতরলক্খণানি কথিতানেৰ হোন্তি ব্যভিচারভাৰতো.

২. সুঞ্ঞতলোকসুত্তৰণ্ণনা

৮৫. অত্তনো ইদন্তি অত্তনিযন্তি আহ ‘‘অত্তনো সন্তকেনা’’তি.

৩. সংখিত্তধম্মসুত্তৰণ্ণনা

৮৬. ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি খন্ধিযৰগ্গে খন্ধৰসেন আগতং, ইধ আযতনৰসেনাতি অযমেৰ ৰিসেসো.

৪. ছন্নসুত্তৰণ্ণনা

৮৭. সব্বনিমিত্তেহি পটিসল্লীযতি এতেনাতি পটিসল্লানং, ফলসমাপত্তি. জীৰিতহারকসত্থং জীৰিতস্স হরণতো, সত্তানঞ্চ সসনতো হিংসনতো. পরিচরিতোতি পযিরুপাসিতো. তেন যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জিন্তি দীপেতি.

অনুপৰজ্জন্তি পরেহি ন উপৰদিতব্বং. তং পনেত্থ আযতিং অপ্পটিসন্ধিভাৰতো হোতীতি আহ ‘‘অপ্পৰত্তিক’’ন্তি. ‘‘নেতং মমা’’তিআদীনি ৰদন্তো অরহত্তে পক্খিপিত্ৰা কথেসি. পুথুজ্জনভাৰমেৰ দীপেন্তো ৰদতি অকতকিচ্চভাৰদীপনেন. কিঞ্চাপি থেরো পুচ্ছিতং পঞ্হং অরহত্তে পক্খিপিত্ৰা কথেসি, ‘‘ন সমনুপস্সামী’’তি পন ৰদন্তো কিঞ্চি নিপ্ফত্তিং ন কথেসি, তস্মা ‘‘ইদম্পি মনসি কাতব্ব’’ন্তি ইদং আনেত্ৰা সম্বন্ধো.

কিলেসপস্সদ্ধীতি কিলেসপরিল়াহৰূপসমো. ভৰত্থায পুন ভৰত্থায. আলযনিকন্তি পরিযুট্ঠানেতি ভৰন্তরে অপেক্খাসঞ্ঞিতে আলযে নিকন্তিযা চ পরিযুট্ঠানপ্পত্তিযা. অসতি অৰিজ্জমানায. পটিসন্ধিৰসেন অঞ্ঞভৰতো ইধাগমনং আগতি নাম. চুতিৰসেন গমনন্তি চৰনৰসেন ইতো গতি. অনুরূপগমনং গতি নাম তদুভযং ন হোতি. চুতূপপাতো অপরাপরভৰনৰসেন চুতি, উপপজ্জনৰসেন উপপাতো, তদুভযম্পি ন হোতি. এৰং পন চুতূপপাতে অসতি নেৰিধ ন ইধ লোকে. ন হুরং ন পরলোকে হোতি. ততো এৰ ন উভযত্থ হোতি. অযমেৰ অন্তো অযং ইধলোকে পরলোকে চ অভাৰোযেৰ দুক্খস্স পরিযোসানং. অযমেৰাতি যথাৰুত্তো এৰ – এত্থ এতস্মিং পাঠে পরম্পরাগতো পমাণভূতো অত্থো.

যে পনাতি সম্মৰাদিনো সন্ধায ৰদতি. অন্তরাভৰং ইচ্ছন্তি ‘‘এৰং ভৰেন ভৰন্তরসম্বন্ধো যুজ্জেয্যা’’তি. নিরত্থকং অন্তরাভৰস্স নাম কস্সচি অভাৰতো. চুতিক্খন্ধানন্তরঞ্হি পটিসন্ধিক্খন্ধানংযেৰ পাতুভাৰো. তেনাহ ‘‘অন্তরাভৰস্স…পে… পটিক্খিত্তোযেৰা’’তি. তত্থ ভাৰোতি অত্থিতা. অভিধম্মে কথাৰত্থুপ্পকরণে (কথা. ৫০৫-৫০৭) পটিক্খিত্তোযেৰ. যদি এৰং ‘‘অন্তরেনা’’তি ইদং কথন্তি আহ ‘‘অন্তরেনা’’তিআদি. ৰিকপ্পতো অঞ্ঞং ৰিকপ্পন্তরং, তস্স দীপনং ‘‘অন্তরেনা’’তি ৰচনং. ন অন্তরাভৰদীপনং তাদিসস্স অনুপলব্ভনতো পযোজনাভাৰতো চ. যত্থ হি ৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো, তত্থস্স নিস্সযভূতস্স ৰত্থুস্স সহভাৰীনঞ্চ খন্ধানং সম্ভৰোতি সদ্ধিং অত্তনো নিস্সযেন ৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতেৰাতি নাস্স উপ্পত্তিযা দেসদূরতা ৰেদিতব্বা. ‘‘নেৰ ইধ ন হুর’’ন্তি ৰুত্তদ্ৰযতো অপরং ৰিকপ্পেন ‘‘ন উভয’’ন্তি, তত্থপি ন হোতিযেৰাতি অধিপ্পাযো. ‘‘অন্তরেনা’’তি ৰা ‘‘ৰিনা’’তি ইমিনা সমানত্থো নিপাতো, তস্মা নেৰিধ, ন হুরং, উভযং ৰিনাপি নেৰাতি অত্থো.

আহরীতি ছিন্নৰসেন গণ্হি. তেনাহ ‘‘কণ্ঠনাল়ং ছিন্দী’’তি. পরিগ্গণ্হন্তোতি সম্মসন্তো. পরিনিব্বুতো দীঘরত্তং ৰিপস্সনাযং যুত্তপযুত্তভাৰতো. ‘‘অনুপৰজ্জং ছন্নেন ভিক্খুনা সত্থং আহরিত’’ন্তি, কথেসীতি অসেক্খকালে ব্যাকরণং ৰিয কত্ৰা কথেসি.

ইমিনাতি ‘‘উপৰজ্জকুলানী’’তি ইমিনা ৰচনেন. থেরোতি সারিপুত্তত্থেরো. এৰন্তি এৰং পুব্বকালেসু সংসট্ঠৰিহারী হুত্ৰা ঠিতো পচ্ছা অরহত্তং পাপুণিস্সতীতি আসঙ্কন্তো পুচ্ছতি. সেসং উত্তানমেৰ.

ছন্নসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫-৬. পুণ্ণসুত্তাদিৰণ্ণনা

৮৮-৮৯. তন্তি চক্খুরূপদ্ৰযং. তেনাহ ‘‘চক্খুঞ্চেৰ রূপঞ্চা’’তি. নন্দিসমুদযাতি নন্দিযা সমুদযতণ্হায সেসকারণেহি নন্দিযা সমুদিতি সমোধানং নন্দিসমুদযো, তস্মা নন্দিসমুদযা. তেনাহ ‘‘তণ্হায সমোধানেনা’’তি. পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতস্স দুক্খস্স সমোধানেন সমুদিতি পৰত্তিযেৰাতি সহ সমুদযেন দুক্খস্স দস্সিতত্তা ‘‘ৰট্টং মত্থকং পাপেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. নিরোধূপাযেন সদ্ধিং নিরোধস্স দস্সিতত্তা ‘‘ৰিৰট্টং মত্থকং পাপেত্ৰা’’তি. পুচ্ছানুসন্ধিআদীসু অঞ্ঞতরো ন হোতীতি আহ – ‘‘পাটিযেক্কো অনুসন্ধী’’তি.

চণ্ডাতি কোধনা. দুট্ঠাতি দোসৰন্তোতি অত্থো. কিব্বিসাতি পাপা. কক্খল়াতি দারুণা. ঘটিকমুগ্গরেনাতি একস্মিং পক্খে ঘটিকং দস্সেত্ৰা কতেন রস্সদণ্ডেন. সত্তানং সসনতো সত্থং, ততো এৰ জীৰিতস্স হরণতো হারকঞ্চাতি সত্থহারকং. ইন্দ্রিযসংৰরো ‘‘দমো’’তি ৰুত্তো মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্রিযানং দমনতো. পঞ্ঞা ‘‘দমো’’তি ৰুত্তা কিলেসৰিসেৰিতানং দমনতো ৰূপসমনতো. উপোসথকম্মং ‘‘দমো’’তি ৰুত্তং কাযদ্ৰারাদীহি উপ্পজ্জনকঅসমস্স দমনতো. খন্তি ‘‘দমো’’তি ৰেদিতব্বা অক্খন্তিযা দমনতো ৰূপসমনতো. তেনাহ ‘‘উপসমোতি তস্সেৰ ৰেৰচন’’ন্তি.

এত্থাতি সুনাপরন্তজনপদে. এতে দ্ৰেতি অযং পুণ্ণত্থেরো তস্স কনিট্ঠোতি এতে দ্ৰে ভাতরো. আহচ্চ অট্ঠাসি উল়ারং বুদ্ধারম্মণং পীতিং উপ্পাদেত্ৰা. সত্ত সীহনাদে নদিত্ৰাতি মম্মচ্ছেদকানম্পি অক্কোসপরিভাসানং খমনে সন্তোসাভাৰদীপনং, পাণিপ্পহারস্স, লেড্ডুপ্পহারস্স, দণ্ডপ্পহারস্স, সত্থপ্পহারস্স, জীৰিতৰোরোপনস্স, খমনে সন্তোসাভাৰদীপনঞ্চাতি এৰং সত্ত সীহনাদে নদিত্ৰা. চতূসু ঠানেসু ৰসিতত্তা পাল়িযং ৰসনট্ঠানং অনুদ্দেসিকং কত্ৰা ‘‘সুনাপরন্তস্মিং জনপদে ৰিহরতি’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং.

চতূসু ঠানেসূতি অব্বুহত্থপব্বতে, সমুদ্দগিরিৰিহারে, মাতুলগিরিম্হি, মকুল়কারামৰিহারেতি ইমেসু চতূসু ঠানেসু. তন্তি চঙ্কমং আরুয্হ কোচি ভিক্খু চঙ্কমিতুং সমত্থো নত্থি মহতা সমুদ্দপরিস্সযেন ভাৰনামনসিকারস্স অনভিসম্ভুণনতো. উপ্পাতিকন্তি উপ্পাতকরং মহাসঙ্খোভং উট্ঠপেত্ৰা. সম্মুখেতি অনিলপদেসে. পটিৰেদেসুন্তি পৰেদেসুং.

আরদ্ধকালতো পট্ঠাযাতি মণ্ডলমাল়স্স কাতুং পথৰীমিতকালতো পভুতি. সচ্চবন্ধেন পঞ্চসতানি পরিপূরেতুং ‘‘একূনপঞ্চসতান’’ন্তি ৰুত্তং. গন্ধকুটিন্তি জেতৰনমহাৰিহারে মহাগন্ধকুটিং.

সচ্চবন্ধনামোতি সচ্চবন্ধে পব্বতে চিরনিৰাসিতায ‘‘সচ্চবন্ধো’’ত্ৰেৰ লদ্ধনামো. অরহত্তং পাপুণীতি পঞ্চাভিঞ্ঞাপরিৰারং অরহত্তং অধিগচ্ছি. তেনাহ ‘‘মগ্গেনেৰস্স অভিঞ্ঞা আগতা’’তি.

তস্মিং সন্নিপতিতা মহাজনা কেচি সোতাপন্না, কেচি সকদাগামিনো, কেচি অনাগামিনো, কেচি অরহন্তো অহেসুং. তত্থাপি কেচি তেৰিজ্জা, কেচি ছল়ভিঞ্ঞা, কেচি পটিসম্ভিদপ্পত্তা অহেসুং. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘মহাজনস্স বন্ধনমোক্খো জাতো’’তি. যে পন তত্থ সরণগমনপঞ্চসীলদসসীলসমাদানেন লদ্ধানুগ্গহা, তেসং দেৰতানঞ্চ ৰসেন ‘‘মহন্তং বুদ্ধকোলাহলং অহোসী’’তি ৰুত্তং.

অরুণং পন মহাগন্ধকুটিযংযেৰ উট্ঠপেসি দেৰতানুগ্গহত্থঞ্চেৰ কুলানুদযায চ. অপাযমগ্গে ওতারিতো ‘‘কোচি লোকস্স সজিতা অত্থি, তস্স ৰসেন পৰত্তিসংহারা হোন্তি, তেনেৰাযং পজা সনাথা হোতি, তং যুঞ্জতি চ তস্মিং তস্মিং কম্মে’’তি মিচ্ছাগাহেহি. পরিচরিতব্বং যাচি ‘‘এত্থ মযা চিরং ৰসিতব্ব’’ন্তি.

ছট্ঠন্তি বাহিযসুত্তং. তং উত্তানমেৰ হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা.

পুণ্ণসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭-৮. পঠমএজাসুত্তাদিৰণ্ণনা

৯০-৯১. এজতি ছল়ারম্মণনিমিত্তং কম্পতীতি এজা. তেনাহ ‘‘চলনট্ঠেনা’’তি. আবাধনট্ঠেন পীল়নট্ঠেন. অন্তো দোসনট্ঠেনাতি অন্তোচিত্তে এৰ পদুস্সনট্ঠেন. নিকন্তনট্ঠেনাতি ছিন্দনট্ঠেন. হেট্ঠা গহিতমেৰাতি হেট্ঠা মঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসারুপ্পসুত্তে আগতমেৰ. ৰুত্তনযমেৰ মঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসুত্তে.

পঠমএজাসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯-১০. পঠমদ্ৰযসুত্তাদিৰণ্ণনা

৯২-৯৩. দ্ৰযন্তি দুকং. পাল়িযং আমেডিতলোপেন নিদ্দেসোতি আহ ‘‘দ্ৰে দ্ৰে কোট্ঠাসে’’তি. এৰমেতন্তি এৰং অনিচ্চাদিভাৰেন এতং চক্খুরূপঞ্চাতি দ্ৰযং. চলতীতি অনৰট্ঠানেন পচলতি. ব্যথতীতি জরায মরণেন চ পৰেধতি. হেতু চেৰ উপ্পত্তিনিমিত্তত্তা. সহগতীতি সহপ্পৰত্তি, তায গহেতব্বত্তা ‘‘সঙ্গতী’’তি ফস্সো ৰুত্তো. এস নযো সেসপদদ্ৰযেপি. যস্মা চ সংগচ্ছমানধম্মৰিমুত্তা সঙ্গতি নাম নত্থি, তথা সন্নিপাতসমৰাযা, তেসং ৰসেন নিব্বত্তো ফস্সো তথা ৰুচ্চতীতি. তেনাহ ‘‘ইমিনা’’তিআদি.

ৰত্থূতি চক্খু নিস্সযপচ্চযাদিভাৰেন. আরম্মণন্তি রূপং আরম্মণপচ্চযাদিভাৰেন. সহজাতা তযো খন্ধা ৰেদনাদযো, তে সহজাতাদিপচ্চযভাৰেন. অযং হেতূতি অযং তিৰিধো হেতূ. ফস্সেনাতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – যস্মা রূপারম্মণে ফস্সে অত্তনো ফুসনকিচ্চং করোন্তে এৰং ৰেদনা অনুভৰনকিচ্চং, সঞ্ঞা সঞ্জাননকিচ্চং করোতি, তস্মা ‘‘ফস্সেন ফুট্ঠমেৰা’’তিআদিৰুত্তমেৰ অত্থং ইদানি পুগ্গলাধিট্ঠানেন দস্সেতুং ‘‘ফুট্ঠো’’তিআদি ৰুত্তং. পঞ্চেৰ খন্ধা ভগৰতা সমতিংসায আকারেহি ৰুত্তা. কস্মাতি আহ ‘‘কথ’’ন্তিআদি. রুক্খসাখাসু রুক্খৰোহারো ৰিয একেকধম্মেপি খন্ধৰোহারো হোতিযেৰ. তেনাহ ভগৰা – ‘‘ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি (যম. খন্ধযমক ২).

পঠমদ্ৰযসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ছন্নৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. সল়ৰগ্গো

১. অদন্তঅগুত্তসুত্তৰণ্ণনা