১. নকুলপিতুৰগ্গো
১. নকুলপিতুসুত্তৰণ্ণনা
১. ভগ্গা নাম জানপদিনো রাজকুমারা. তেসং নিৰাসো একোপি জনপদো রুল়্হীৰসেন ‘‘ভগ্গা’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘এৰংনামকে জনপদে’’তি, এৰং বহুৰচনৰসেন লদ্ধনামে’’তি অত্থো. তস্মিং ৰনসণ্ডেতি যো পন ৰনসণ্ডো পুব্বে মিগানং অভযত্থায দিন্নো, তস্মিং ৰনসণ্ডে. যস্মা সো গহপতি তস্মিং নগরে ‘‘নকুলপিতা’’তি পুত্তস্স ৰসেন পঞ্ঞাযিত্থ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘নকুলপিতা’’তি নকুলস্স নাম দারকস্স পিতাতি অত্থো. ভরিযাপিস্স ‘‘নকুলমাতা’’তি পঞ্ঞাযিত্থ.
জরাজিণ্ণোতি জরাৰসেন জিণ্ণো, ন ব্যাধিআদীনং ৰসেন জিণ্ণো. ৰযোৰুড্ঢোতি জিণ্ণত্তা এৰ ৰযোৰুড্ঢিপ্পত্তিযা ৰুড্ঢো, ন সীলাদিৰুড্ঢিযা. জাতিযা মহন্ততায চিররত্ততায জাতিমহল্লকো. তিযদ্ধগতোতি পঠমো মজ্ঝিমো পচ্ছিমোতি তযো অদ্ধে গতো. তত্থ পঠমং দুতিযঞ্চ অতিক্কন্তত্তা পচ্ছিমং উপগতত্তা ৰযোঅনুপ্পত্তো. আতুরকাযোতি দুক্খৰেদনাপৰিসতায অনস্সাদকাযো. গেলঞ্ঞং পন দুক্খগতিকন্তি ‘‘গিলানকাযো’’তি ৰুত্তং. তথা হি সচ্চৰিভঙ্গে (ৰিভ. ১৯০ আদযো) দুক্খসচ্চনিদ্দেসে দুক্খগ্গহণেনেৰ গহিতত্তা ব্যাধি ন নিদ্দিট্ঠো. নিচ্চপগ্ঘরণট্ঠেনাতি সব্বদা অসুচিপগ্ঘরণভাৰেন. সো পনস্স আতুরভাৰেনাতি আহ – ‘‘আতুরংযেৰ নামা’’তি. ৰিসেসেনাতি অধিকভাৰেন. আতুরতীতি আতুরো. সঙ্গামপ্পত্তো সন্তত্তকাযো. জরায আতুরতা জরাতুরতা. কুসলপক্খৰড্ঢনেন মনো ভাৰেন্তীতি মনোভাৰনীযা. মনসা ৰা ভাৰনীযা সম্ভাৰনীযাতি মনোভাৰনীযা. অনুসাসতূতি অনু অনু সাসতূতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ – ‘‘পুনপ্পুনং সাসতূ’’তি. অপরাপরং পৰত্তিতং হিতৰচনং. অনোতিণ্ণে ৰত্থুস্মিং যো এৰং করোতি, তস্স অযং গুণো দোসোতি ৰচনং. তন্তিৰসেনাতি তন্তিসন্নিস্সযেন অযং অনুসাসনী নাম. পৰেণীতি তন্তিযা এৰ ৰেৰচনং.
অণ্ডং ৰিয ভূতোতি অধিকোপমা কাযস্স অণ্ডকোসতো অবলদুব্বলভাৰতো. তেনাহ ‘‘অণ্ডং হী’’তিআদি. বালোযেৰ তাদিসত্তভাৰসমঙ্গী মুহুত্তম্পি আরোগ্যং পটিজানন্তো.
ৰিপ্পসন্নানীতি পকতিমাকারং অতিক্কমিত্ৰা ৰিসেসেন পসন্নানি. তেনাহ – ‘‘সুউ পসন্নানী’’তি. পসন্নচিত্তসমুট্ঠিতরূপসম্পদাহি তাহি তস্স মুখৰণ্ণস্স পারিসুদ্ধীতি আহ – ‘‘পরিসুদ্ধোতি নিদ্দোসো’’তি. তেনেৰাহ ‘‘নিরুপক্কিলেসতাযা’’তিআদি. এতেনেৰস্সিন্দ্রিযৰিপ্পসন্নতাকারণম্পি সংৰণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. এস মুখৰণ্ণো. নযগ্গাহপঞ্ঞা কিরেসাতি ইদং অনাৰজ্জনৰসেনেৰ ৰুত্তভাৰং সন্ধাযাহ.
যং নেৰ পুত্তস্সাতিআদি ‘‘ওৰদতু নো, ভন্তে, ভগৰা যথা মযং পরলোকেপি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমাগচ্ছেয্যামা’’তি ৰুত্তৰচনং সন্ধায ৰুত্তমেৰ. মধুরধম্মদেসনাযেৰ সত্থু সম্মুখা পটিলদ্ধা, তস্স অত্তনো পেমগারৰগহিতত্তা ‘‘অমতাভিসেকো’’তি ৰেদিতব্বো.
ইদং পদদ্ৰযং. আরকত্তা কিলেসেহি মগ্গেন সমুচ্ছিন্নত্তা. অনযেতি অৰড্ঢিযং, অনত্থেতি অত্থো. অনযে ৰা অনুপাযে. ন ইরিযনতো অৰত্তনতো. অযেতি ৰড্ঢিযং অত্থে উপাযে চ. অরণীযতোতি পযিরুপাসিতব্বতো. নিরুত্তিনযেন পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা পুরিমেসু অত্থৰিকপ্পেসু, পচ্ছিমে পন সদ্দসত্থৰসেনপি. যদিপি অরিযসদ্দো ‘‘যে হি ৰো অরিযা পরিসুদ্ধকাযকম্মন্তা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৫) ৰিসুদ্ধাসযপযোগেসু পুথুজ্জনেসুপি ৰট্টতি, ইধ পন অরিযমগ্গাধিগমেন সব্বলোকুত্তরভাৰেন চ অরিযভাৰো অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘বুদ্ধা চা’’তিআদি. তত্থ পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৰকা চ সপ্পুরিসাতি ইদং ‘‘অরিযা সপ্পুরিসা’’তি ইধ ৰুত্তপদানং অত্থং অসঙ্করতো দস্সেতুং ৰুত্তং. যস্মা পন নিপ্পরিযাযতো অরিযসপ্পুরিসভাৰা অভিন্নসভাৰা, তস্মা ‘‘সব্বেৰ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং.
এত্তাৰতা হি বুদ্ধসাৰকো ৰুত্তো, তস্স হি একন্তেন কল্যাণমিত্তো ইচ্ছিতব্বো পরতো ঘোসমন্তরেন পঠমমগ্গস্স অনুপ্পজ্জনতো. ৰিসেসতো চস্স ভগৰাৰ ‘‘কল্যাণমিত্তো’’তি অধিপ্পেতো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘মমঞ্হি, আনন্দ, কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা পরিমুচ্চন্তী’’তিআদি (সং. নি. ১.১২৯; ৫.২). সো এৰ চ অৰেচ্চপসাদাধিগমেন দল়্হভত্তি নাম. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘যং মযা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৰকা জীৰিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’’তি (উদা. ৪৫; চূল়ৰ. ৩৮৫). কতঞ্ঞুতাদীহি পচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধাতি এত্থ কতং জানাতীতি কতঞ্ঞূ. কতং ৰিদিতং পাকটং করোতীতি কতৰেদী. পচ্চেকবুদ্ধা হি অনেকেসুপি কপ্পসতসহস্সেসু কতং উপকারং জানন্তি, কতঞ্চ পাকটং করোন্তি সতিজননআমিসপটিগ্গহণাদিনা. তথা সংসারদুক্খদুক্খিতস্স সক্কচ্চং করোন্তি কিচ্চং, যং অত্তনা কাতুং সক্কা. সম্মাসম্বুদ্ধো পন কপ্পানং অসঙ্খ্যেয্যসহস্সেসুপি কতং উপকারং মগ্গফলানং উপনিস্সযঞ্চ জানন্তি, পাকটঞ্চ করোন্তি. সীহো ৰিয চ এৰং সব্বত্থ সক্কচ্চমেৰ ধম্মদেসনং করোন্তেন বুদ্ধকিচ্চং করোন্তি. যায পটিপত্তিযা অরিযা দিট্ঠা নাম হোন্তি, তস্সা অপ্পটিপজ্জনং, তত্থ চ আদরাভাৰো অরিযানং অদস্সনসীলতা, ন চ দস্সনে সাধুকারিতাতি ৰেদিতব্বা. চক্খুনা অদস্সাৰীতি এত্থ চক্খু নাম ন মংসচক্খু এৰ, অথ খো দিব্বচক্খুপীতি আহ ‘‘দিব্বচক্খুনা ৰা’’তি. অরিযভাৰোতি যেহি যোগতো ‘‘অরিযা’’তি ৰুচ্চন্তি, তে মগ্গফলধম্মা দট্ঠব্বা.
তত্রাতি ঞাণদস্সনস্সেৰ দস্সনভাৰে. ৰত্থূতি অধিপ্পেতত্থঞাপনকারণং. এৰং ৰুত্তেপীতি এৰং অঞ্ঞাপদেসেন অত্তুপনাযিকং কত্ৰা ৰুত্তেপি. ধম্মন্তি লোকুত্তরধম্মং, চতুসচ্চধম্মং ৰা. অরিযকরধম্মা অনিচ্চানুপস্সনাদযো, ৰিপস্সিযমানা ৰা অনিচ্চাদযো, চত্তারি ৰা অরিযসচ্চানি.
অৰিনীতোতি ন ৰিনীতো অধিসীলসিক্খাদীনং ৰসেন ন সিক্খিতো. যেসং সংৰরৰিনযাদীনং অভাৰেন অযং ‘‘অৰিনীতো’’তি ৰুচ্চতি, তে তাৰ দস্সেতুং ‘‘দুৰিধো ৰিনযো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ সীলসংৰরোতি পাতিমোক্খসংৰরো ৰেদিতব্বো, সো চ অত্থতো কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো. সতিসংৰরোতি ইন্দ্রিযারক্খা, সা চ তথাপৰত্তা সতিযেৰ. ঞাণসংৰরোতি ‘‘সোতানং সংৰরং ব্রূমী’’তি (সু. নি. ১০৪১) ৰত্ৰা ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি (সু. নি. ১০৪১) ৰচনতো সোতসঙ্খাতানং তণ্হাদিট্ঠিদুচ্চরিতঅৰিজ্জাঅৰসিট্ঠকিলেসানং সংৰরো পিদহনং সমুচ্ছেদঞাণন্তি ৰেদিতব্বং. খন্তিসংৰরোতি অধিৰাসনা, সা চ তথাপৰত্তা খন্ধা, অদোসো ৰা, ‘‘পঞ্ঞা’’তি কেচি ৰদন্তি. ৰীরিযসংৰরো কামৰিতক্কাদীনং ৰিনোদনৰসেন পৰত্তং ৰীরিযমেৰ. তেন তেন অঙ্গেন তস্স তস্স অঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানং. ৰিক্খম্ভনৰসেন পহানং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং. সেসপদত্তযেপি এসেৰ নযো.
ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেনাতিআদি সীলসংৰরাদীনং ৰিৰরণং. তত্থ সমুপেতোতি ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন ‘‘উপগতো’’তিআদিনা ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৫১১) আগতং সংৰরৰিভঙ্গং দস্সেতি. কাযদুচ্চরিতাদীনন্তি দুস্সীল্যসঙ্খাতানং কাযৰচীদুচ্চরিতাদীনং মুট্ঠসচ্চসঙ্খাতস্স পমাদস্স, অভিজ্ঝাদীনং ৰা অক্খন্তিঅঞ্ঞাণকোসজ্জানঞ্চ. সংৰরণতোতি পিদহনতো, ৰিনযনতোতি কাযৰাচাচিত্তানং ৰিরূপপৰত্তিযা ৰিনযনতো, কাযদুচ্চরিতাদীনং ৰা অপনযনতো, কাযাদীনং ৰা জিম্হপৰত্তিং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা উজুকনযনতোতি অত্থো. পচ্চযসমৰাযে উপ্পজ্জনারহানং কাযদুচ্চরিতাদীনং তথা তথা অনুপ্পাদনমেৰ সংৰরণং ৰিনযনঞ্চ ৰেদিতব্বং.
যং পহানন্তি সম্বন্ধো. ‘‘নামরূপপরিচ্ছেদাদীসু ৰিপস্সনাঞাণেসূ’’তি কস্মা ৰুত্তং? ননু নামরূপপরিচ্ছেদপচ্চযপরিগ্গহকঙ্খাৰিতরণানি ন ৰিপস্সনাঞাণানি সম্মসনাকারেন অপ্পৰত্তনতো? সচ্চমেতং, ৰিপস্সনাঞাণস্স পন অধিট্ঠানভাৰতো এৰং ৰুত্তং. নামরূপমত্তমিদং, ‘‘নত্থি এত্থ অত্তা ৰা অত্তনিযং ৰা’’তি এৰং পৰত্তঞাণং নামরূপৰৰত্থানং. সতি ৰিজ্জমানে খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতে কাযে, সযং ৰা সতী তস্মিং কাযে দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি, সা চ ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি এৰং পৰত্তা অত্তদিট্ঠি. তস্স নামরূপস্স কম্মাৰিজ্জাদিপচ্চযপরিগ্গণ্হনঞাণং পচ্চযপরিগ্গহো. ‘‘নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তিআদিনযপ্পৰত্তা অহেতুদিট্ঠি. ‘‘ইস্সরপুরিসপজাপতিপকতিঅণুকালাদীহি লোকো পৰত্ততি নিৰত্ততি চা’’তি তথা তথা পৰত্তা দিট্ঠি ৰিসমহেতুদিট্ঠি. তস্সেৰাতি পচ্চযপরিগ্গহস্সেৰ. কঙ্খাৰিতরণেনাতি যথা এতরহি নামরূপস্স কম্মাদিপচ্চযতো উপ্পত্তি, এৰং অতীতে অনাগতেপীতি তীসু কালেসু ৰিচিকিচ্ছাপনযনঞাণেন. কথংকথীভাৰস্সাতি ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিনযপৰত্তায (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) সংসযপ্পৰত্তিযা. কলাপসম্মসনেনাতি ‘‘যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৩.৪৮-৪৯) খন্ধপঞ্চকং একাদসসু ওকাসেসু পক্খিপিত্ৰা সম্মসনৰসেন পৰত্তেন ৰিপস্সনাঞাণেন. অহং মমাতি গাহস্সাতি ‘‘অত্তা অত্তনিয’’ন্তি গহণস্স. মগ্গামগ্গৰৰত্থানেনাতি মগ্গামগ্গঞাণৰিসুদ্ধিযা. অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞাযাতি অমগ্গে ওভাসাদিকে ‘‘মগ্গো’’তি উপ্পন্নসঞ্ঞায. যস্মা সম্মদেৰ সঙ্খারানং উদযং পস্সন্তো ‘‘এৰমেতে সঙ্খারা অনুরূপকারণতো উপ্পজ্জন্তি, ন পন উচ্ছিজ্জন্তী’’তি গণ্হাতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা’’তি. যস্মা পন সঙ্খারানং ৰযং ‘‘যদিপিমে সঙ্খারা অৰিচ্ছিন্না ৰত্তন্তি, উপ্পন্নুপ্পন্না পন অপ্পটিসন্ধিকা নিরুজ্ঝন্তেৰা’’তি পস্সতো কুতো সস্সতগ্গাহো. তস্মা ৰুত্তং ‘‘ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা’’তি. ভযদস্সনেনাতি ভযতূপট্ঠানঞাণেন. সভযেতি সব্বভযানং আকরভাৰতো সকলদুক্খৰূপসমসঙ্খাতস্স পরমস্সাসস্স পটিপক্খভাৰতো চ সভযে খন্ধপঞ্চকে. অভযসঞ্ঞাযাতি ‘‘অভযং খেম’’ন্তি উপ্পন্নসঞ্ঞায. অস্সাদসঞ্ঞা নাম পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু অস্সাদনৰসেন পৰত্তসঞ্ঞা, যো ‘‘আলযাভিনিৰেসো’’তিপি ৰুচ্চতি. অভিরতিসঞ্ঞা তত্থেৰ অভিরমণৰসেন পৰত্তসঞ্ঞা, যা ‘‘নন্দী’’তিপি ৰুচ্চতি. অমুচ্চিতুকামতা আদানং. অনুপেক্খা সঙ্খারেহি অনিব্বিন্দনং, সালযতাতি অত্থো. ধম্মট্ঠিতিযং পটিচ্চসমুপ্পাদে. পটিলোমভাৰো সস্সতুচ্ছেদগ্গাহো, পচ্চযাকারপটিচ্ছাদকমোহো ৰা. নিব্বানে চ পটিলোমভাৰো সঙ্খারেসু নতি, নিব্বানপটিচ্ছাদকমোহো ৰা. সঙ্খারনিমিত্তগ্গাহোতি যাদিসস্স কিলেসস্স অপ্পহীনতা ৰিপস্সনা সঙ্খারনিমিত্তং ন মুঞ্চতি, সো কিলেসো, যো ‘‘সংযোগাভিনিৰেসো’’তিপি ৰুচ্চতি, সঙ্খারনিমিত্তগ্গাহস্স, অতিক্কমনমেৰ ৰা পহানং.
পৰত্তি এৰ পৰত্তিভাৰো, পরিযুট্ঠানন্তি অত্থো. নীৰরণাদিধম্মানন্তি আদি-সদ্দেন নীৰরণপক্খিযা কিলেসা ৰিতক্কৰিচারাদযো চ গয্হন্তি. চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা অচ্চন্তং অপ্পৰত্তিভাৰেন যং পহানন্তি সম্বন্ধো. কেন পন পহানন্তি? ‘‘অরিযমগ্গেহেৰা’’তি ৰিঞ্ঞাযমানোযমত্থো তেসং ভাৰিতত্তা অপ্পৰত্তিৰচনতো. ‘‘সমুদযপক্খিকস্সা’’তি এত্থ চত্তারোপি মগ্গা চতুসচ্চাভিসমযাতি কত্ৰা তেহি পহাতব্বেন তেন তেন সমুদযসঙ্খাতেন লোভেন সহ পহাতব্বত্তা সমুদযসভাৰত্তা চ. সচ্চৰিভঙ্গে চ সব্বকিলেসানং সমুদযভাৰস্স ৰুত্তত্তা ‘‘সমুদযপক্খিকা’’তি দিট্ঠিআদযো ৰুচ্চন্তি. পটিপস্সদ্ধত্তং ৰূপসন্ততা.
সঙ্খতনিস্সটতা সঙ্খারসভাৰাভাৰো. পহীনসব্বসঙ্খতন্তি ৰিরহিতসব্বসঙ্খতং, ৰিসঙ্খারন্তি অত্থো. পহানঞ্চ তং ৰিনযো চাতি পহানৰিনযো পুরিমেন অত্থেন. দুতিযেন পন পহীযতীতি পহানং, তস্স ৰিনযোতি যোজেতব্বো.
ভিন্নসংৰরত্তাতি নট্ঠসংৰরত্তা, সংৰরাভাৰতোতি অত্থো. তেন অসমাদিন্নসংৰরোপি সঙ্গহিতোৰ হোতি. সমাদানেন হি সম্পাদেতব্বো সংৰরো, তদভাৰে ন হোতীতি. অরিযেতি অরিযো. পচ্চত্তৰচনঞ্হেতং. এসেসেতি এসো এসো, অত্থতো অনঞ্ঞোতি অত্থো. তজ্জাতেতি অত্থতো তংসভাৰো, সপ্পুরিসো অরিযসভাৰো, অরিযো চ সপ্পুরিসভাৰোতি অত্থো.
সো অহন্তি অত্তনা পরিকপ্পিতং অত্তানং দিট্ঠিগতিকো ৰদতি. ‘‘অহংবুদ্ধিনিবন্ধনো অত্তা’’তি হি অত্তৰাদিনো লদ্ধি. অদ্ৰযন্তি দ্ৰযতারহিতং. অভিন্নং ৰণ্ণমেৰ ‘‘অচ্চী’’তি গহেত্ৰা ‘‘অচ্চীতি ৰণ্ণো এৰা’’তি তেসং একত্তং পস্সন্তো ৰিয যথাপরিকপ্পিতং অত্তানং ‘‘রূপ’’ন্তি, যথাদিট্ঠং ৰা রূপং, ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তেসং একত্তং পস্সন্তো দট্ঠব্বো. এত্থ চ ‘‘রূপং অত্তা’’তি ইমিস্সা পৰত্তিযা অভাৰেপি রূপে অত্তগ্গহণং পৰত্তমানং অচ্চিযং ৰণ্ণগ্গহণং ৰিয ‘‘অদ্ৰযদস্সন’’ন্তি ৰুত্তং. উপমাযো চ অনঞ্ঞত্তাদিগহণনিদস্সনৰসেনেৰ ৰুত্তা, ন ৰণ্ণাদীনং ৰিয অত্তনো ৰিজ্জমানদস্সনত্থং. ন হি অত্তনি সামিভাৰেন রূপঞ্চ সকিঞ্চনভাৰেন সমনুপস্সতি. অত্তনি ৰা রূপন্তি অত্তানং রূপস্স সভাৰতো আধারণভাৰেন. রূপস্মিং ৰা অত্তানন্তি রূপস্স অত্তনো আধারণভাৰেন দিট্ঠিপস্সনায পস্সতি. পরিযুট্ঠট্ঠাযীতি পরিযুট্ঠানপ্পত্তাহি দিট্ঠিতণ্হাহি ‘‘রূপং অত্তা, রূপৰা অত্তা’’তিআদিনা খন্ধপঞ্চকং মিচ্ছা গহেত্ৰা তিট্ঠনতো. তেনাহ ‘‘পরিযুট্ঠানাকারেনা’’তিআদি. এসেৰ নযোতি যো ‘‘ইধেকচ্চো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা রূপক্খন্ধে ৰুত্তো সংৰণ্ণনানযো, ৰেদনাক্খন্ধাদীসুপি এসো এৰ নযো ৰেদিতব্বো.
সুদ্ধরূপমেৰাতি অরূপেন অমিস্সিতং কেৰলং রূপমেৰ. অরূপন্তি সুদ্ধঅরূপং রূপস্স অগ্গহিতত্তা. চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৰসেনাতি চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং গহণৰসেন রূপারূপমিস্সকো অত্তা কথিতো তস্মিং তস্মিং গহণে ৰেদনাদিৰিনিমুত্তঅরূপধম্মে কসিণরূপেন সদ্ধিং সব্বরূপধম্মে চ একজ্ঝং গহণসিদ্ধিতো. পঞ্চসু ঠানেসু উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা, তে তে এৰ ধম্মে ‘‘অত্তা’’তি গহণতো তেসঞ্চ উচ্ছেদভাৰতো. অৰসেসেসু পন পন্নরসসু ঠানেসু রূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰাপি দিট্ঠিগতিকো তত্থ নিচ্চসঞ্ঞং ন ৰিস্সজ্জেতি কসিণরূপেন তং মিস্সেত্ৰা তস্স চ উপ্পাদাদীনং অদস্সনতো, তস্মাস্স তত্থপি হোতিযেৰ সস্সতদিট্ঠি একচ্চসস্সতগাহৰসেনপি. মগ্গাৰরণা ৰিপরীতদস্সনতো. ন সগ্গাৰরণা অকম্মপথপ্পত্ততায. অকিরিযাহেতুকনত্থিকদিট্ঠিযো এৰ হি কম্মপথদিট্ঠিযো.
কাযোতি রূপকাযো. সো আতুরোযেৰ অসৰসভাৰতো. রাগদোসমোহানুগতন্তি অপ্পহীনরাগদোসমোহসন্তানে পৰত্তং. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. দস্সিতং আতুরভাৰেন. নিক্কিলেসতাযাতি সযং পহীনকিলেসসন্তানগততায. সেখা নেৰ আতুরচিত্তা পহীনকিলেসে উপাদায, অপ্পহীনে পন উপাদায আতুরচিত্তা. অনাতুরচিত্ততংযেৰ ভজন্তি ৰট্টানুসারিমহাজনস্স ৰিয তেসং চিত্তস্স কিলেসৰসেন আতুরত্তাভাৰতো.
নকুলপিতুসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দেৰদহসুত্তৰণ্ণনা
২. দেৰা ৰুচ্চন্তি রাজানো ‘‘দিব্বন্তি কামগুণেহি কীল়ন্তি লল়ন্তি, অত্তনো ৰা পুঞ্ঞানুভাৰেন জোতন্তী’’তি কত্ৰা. তেসং দহোতি দেৰদহো. সযংজাতো ৰা সো হোতি, তস্মাপি ‘‘দেৰদহো’’তি ৰুত্তো. তস্স অৰিদূরে নিগমো ‘‘দেৰদহ’’ন্ত্ৰেৰ সঙ্খং গতো যথা ‘‘ৰরণানগরং, গোধাগামো’’তি. পচ্ছাভূমিযং অপরদিসাযং নিৰিট্ঠজনপদো পচ্ছাভূমং, তং গন্তুকামা পচ্ছাভূমগমিকা. তে সভারেতি তে ভিক্খূ থেরস্স ৰসেন সভারে কাতুকামতায. যদি থেরো তেসং ভারো, থেরস্সপি তে ভারা এৰাতি ‘‘তে সভারে কাতুকামতাযা’’তি ৰুত্তং. এৰঞ্হি থেরো তে ওৰদিতব্বে অনুসাসিতব্বে মঞ্ঞতীতি. ইদানি তমত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘যো হী’’তিআদিমাহ. অযং নিব্ভারো নাম কঞ্চি পুগ্গলং অত্তনো ভারং কত্ৰা অৰত্তনতো.
চতুব্বিধেনাতি ধাতুকোসল্লং আযতনকোসল্লং পটিচ্চসমুপ্পাদকোসল্লং ঠানাট্ঠানকোসল্লন্তি এৰং চতুব্বিধেন.
তে মহল্লকাবাধিকাতিদহরপুগ্গলে গণ্হিত্ৰাৰ গচ্ছতি. তে হি দিৰসদ্ৰযেন ৰূপসন্তপরিস্সমা এৰ. হত্থিৰানরতিত্তিরপটিবদ্ধং ৰত্থুং কথেত্ৰা. ‘‘এল়কাল়গুম্বেতি কাল়তিণগচ্ছমণ্ডপে’’তিপি ৰদন্তি.
ৰিৰিধং নানাভূতং রজ্জং ৰিরজ্জং, ৰিরজ্জমেৰ ৰেরজ্জং, তত্থ গতং, পরদেসগতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘একস্সা’’তিআদি. চিত্তসুদত্তাদযোতি চিত্তগহপতিঅনাথপিণ্ডিকাদযো. ৰীমংসকাতি ধম্মৰিচারকা. কিন্তি কীদিসং. দস্সনন্তি সিদ্ধন্তং. আচিক্খতি কীদিসন্তি অধিপ্পাযো. ধম্মস্সাতি ভগৰতা ৰুত্তধম্মস্স. অনুধম্মন্তি অনুকূলং অৰিরুজ্ঝনধম্মং. সো পন ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরূপদেসনাৰিত্থারোতি আহ – ‘‘ৰুত্তব্যাকরণস্স অনুব্যাকরণ’’ন্তি. ধারেতি অত্তনো ফলন্তি ধম্মো, কারণন্তি আহ – ‘‘সহধম্মিকোতি সকারণো’’তি. ইমিনাপি পাঠন্তরেন ৰাদো এৰ দীপিতো, ন তেন পকাসিতা কিরিযা.
তণ্হাৰসেনেৰ ছন্নম্পি পদানং অত্থো ৰেদিতব্বো. যস্মা রাগাদযো তণ্হায এৰ অৰত্থাৰিসেসাতি. তেনাহ ‘‘তণ্হা হী’’তিআদি. ৰিহনন্তি কাযং চিত্তঞ্চাতি ৰিঘাতো, দুক্খন্তি আহ – ‘‘অৰিঘাতোতি নিদুক্খো’’তি. উপাযাসেতি উপতাপেতীতি উপাযাসো, উপতাপো. তপ্পটিপক্খো পন অনুপাযাসো নিরূপতাপো দট্ঠব্বো. সব্বত্থাতি সব্বৰারেসু.
দেৰদহসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. হালিদ্দিকানিসুত্তৰণ্ণনা
৩. ‘‘অৰন্তিদক্খিণাপথে’’তি অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু আগতত্তা আহ ‘‘অৰন্তিদক্খিণাপথসঙ্খাতে’’তি. মজ্ঝিমদেসতো হি দক্খিণদিসায অৰন্তিরট্ঠং. পৰত্তযিত্থ এত্থ লদ্ধীতি পৰত্তং, পৰত্তিতব্বট্ঠানন্তি আহ ‘‘লদ্ধিপৰত্তট্ঠানে’’তি. রুপ্পনসভাৰো ধম্মোতি কত্ৰা রূপধাতূতি রূপক্খন্ধো ৰুত্তো. রূপধাতুম্হি আরম্মণপচ্চযভূতেন রাগেন সহজাতেনপি অসহজাতেনপি উপনিস্সযভূতেন অপ্পহীনভাৰেনেৰ ৰিনিবদ্ধং পটিবদ্ধং কম্মৰিঞ্ঞাণং. ওকসারীতি ৰুচ্চতি – ‘‘তস্মিং রূপধাতুসঞ্ঞিতে ওকে সরতি পৰত্ততী’’তি কত্ৰা. অৰতি এত্থ গচ্ছতি পৰত্ততীতি ওকং, পৰত্তিট্ঠানং. তেনাহ – ‘‘গেহসারী আলযসারী’’তি.
উগচ্ছতি ৰা এত্থ ৰেদনাদীহি সদ্ধিং সমৰেতীতি ওকো, চক্খুরূপাদি. পচ্চযোতি আরম্মণাদিৰসেন পচ্চযো. পচ্চযো হোতীতি অনন্তরসমনন্তরাদিনা চেৰ কম্মূপনিস্সযআরম্মণাদিনা চ. ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতু খো, গহপতী’’তি এৰং ৰুত্তে ‘‘কম্মৰিঞ্ঞাণৰিপাকৰিঞ্ঞাণেসু কতরং নু খো’’তি সম্মোহো ভৰেয্য. তস্স সম্মোহস্স ৰিঘাতত্থং অপগমনত্থং. অসম্ভিন্নাৰাতি অসংকিণ্ণাৰ দেসনা কতা. আরম্মণৰসেন চতস্সো অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো ৰুত্তা – ‘‘রূপুপযং ৰা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য, রূপারম্মণ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৩.৫৩). তা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো দস্সেতুম্পি.
দল়্হং অভিনিৰেসৰসেন আরম্মণং উপেন্তীতি উপযা, তণ্হাদিট্ঠিযো. অধিট্ঠানভূতাতি পতিট্ঠানভূতা. অভিনিৰেসভূতাতি তং তং আরম্মণং অভিনিৰিস্স অজ্ঝোসায পৰত্তিযা কারণভূতা. অনুসযভূতাতি রাগানুসযদিট্ঠানুসযভূতা. উপরিমকোটিযাতি পহানস্স উপরিমকোটিযা. বুদ্ধানঞ্ঞেৰ হি তে সৰাসনা পহীনা. পুব্বে অগ্গহিতং ৰিঞ্ঞাণং অগ্গহিতমেৰাতি কত্ৰা কস্মা ইধ দেসনা কতাতি চোদেতি – ‘‘ইধ ৰিঞ্ঞাণং কস্মা গহিত’’ন্তি. পুব্বে ‘‘ৰিঞ্ঞাণধাতুরাগৰিনিবন্ধঞ্চ ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰুচ্চমানে যথা যথা সম্মোহো সিযা পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৰিভাগস্স দুক্করত্তা, ইধ পন সম্মোহস্স ওকাসোৰ নত্থি অৰিসেসেন পঞ্চসু খন্ধেসু কিলেসপ্পহানৰসেনাতি. তেনাহ ‘‘কিলেসপ্পহানদস্সনত্থ’’ন্তিআদি. কম্মৰিঞ্ঞাণেন ওকং অসরন্তেনা’’তি ইত্থম্ভূতলক্খণে করণৰচনং. অসরন্তেনাতি অনুপগচ্ছন্তেন.
পচ্চযট্ঠেনাতি আরম্মণাদিপচ্চযভাৰেন. নিমিত্তং উপ্পত্তিকং. আরম্মণ…পে… নিকেতন্তি আরম্মণকরণসঙ্খাতেন নিৰাসট্ঠানভূতেন রূপমেৰ নিকেতন্তি রূপনিমিত্তনিকেতং.
ছন্দরাগস্স বলৰদুব্বলতাযাতি অজ্ঝত্তখন্ধপঞ্চকে ছন্দরাগস্স বলৰভাৰেন তং ‘‘ওকো’’তি, বহিদ্ধা ছসু আরম্মণেসু তস্স দুব্বলতায তানি ‘‘নিকেত’’ন্তি ৰুত্তানি. ইদানি যথাৰুত্তমত্থং পাকটং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সমানেপি হী’’তিআদি ৰুত্তং. ওকোতি ৰুচ্চতি গেহমেৰ রত্তিট্ঠানভাৰতো. নিকেতন্তি ৰুচ্চতি উয্যানাদি দিৰাট্ঠানভাৰতো. ততো দুব্বলতরো হোতি ছন্দরাগো.
গেহস্সিতসুখেনাতি গেহনিস্সিতেন চিত্তস্স সুখেন সুখিতো সুখপ্পত্তো হোতি. কিচ্চকরণীযেসূতি খুদ্দকেসু চেৰ মহন্তেসু চ কত্তব্বত্থেসু. সযন্তি অত্তনা. অন্তোতি চিত্তজ্ঝাসযে.
এৰংরূপোতি ঈদিসরূপো. ৰণ্ণসদ্দো ৰিয রূপসদ্দো রূপাযতনস্স ৰিয সণ্ঠানস্সপি ৰাচকোতি অধিপ্পাযেন ‘‘দীঘরস্স কাল়োদাতাদীসু রূপেসূ’’তি ৰুত্তং. সুখাদীসূতি সোমনস্সাদীসু. তত্থ হি ‘‘অভিণ্হং সোমনস্সিতো ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনা সিযা. এৰংসঞ্ঞো নামাতি ৰিসযৰসেন সঞ্ঞাৰিসেসপত্থনমাহ. এৰংৰিঞ্ঞাণোতি পন ইধ ৰিসযমুখেন ৰিঞ্ঞাণৰিসেসপত্থনং ৰদতি – ‘‘এৰংনিপুণরূপদস্সনসমত্থং, এৰংপঞ্চপসাদপটিমণ্ডিতনিস্সযঞ্চ মে ৰিঞ্ঞাণং ভৰেয্যা’’তি.
ৰট্টং পুরতো অকুরূমানোতি লোকে চিত্তং অপত্থেন্তো. অসিলিট্ঠং পুব্বেনাপরং অসম্বদ্ধং. ৰদন্তি এতেনাতি ৰাদো, দোসোতি আহ – ‘‘তুয্হং দোসো’’তিআদি. ইধেৰ ইমস্মিংযেৰ সমাগমে. নিব্বেঠেহি দোসতো অত্তানং মোচেহি.
হালিদ্দিকানিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. দুতিযহালিদ্দিকানিসুত্তৰণ্ণনা
৪. চূল়ছক্কপঞ্হেতি মূলপণ্ণাসে চূল়তণ্হাসঙ্খযসুত্তে (ম. নি. ১.৩৯০ আদযো). মহাসক্কপঞ্হেপীতি মহাতণ্হাসঙ্খযসুত্তেপি (ম. নি. ১.৩৯৬ আদযো). এতন্তি ‘‘যে তে সমণব্রাহ্মণা’’তিআদিসুত্তপদং. তণ্হা সম্মদেৰ খীযতি এত্থাতি তণ্হাসঙ্খযো, অসঙ্খতা ধাতূতি আহ ‘‘তণ্হাসঙ্খযে নিব্বানে’’তি. অন্তং অতিক্কন্তনিট্ঠাতি অন্তরহিতনিট্ঠা. তেনাহ ‘‘সততনিট্ঠা’’তি. সেসপদেসূতি ‘‘অচ্চন্তযোগক্খেমিনো’’তিআদীসু.
দুতিযহালিদ্দিকানিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সমাধিসুত্তৰণ্ণনা
৫. সমাধীতি অপ্পনাসমাধি, উপচারসমাধি ৰা. কম্মট্ঠানন্তি সমাধিপাদকং ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানং. ‘‘ফাতিং গমিস্সতী’’তি পাঠো. পত্থেতীতি ‘‘অহো ৰত মে ঈদিসং রূপং ভৰেয্যা’’তি. অভিৰদতীতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন অভিনিৰেসং ৰদতি. তেনাহ ‘‘তায অভিনন্দনাযা’’তিআদি. ‘‘অহো পিযং ইট্ঠ’’ন্তি ৰচীভেদে অসতিপি তথা লোভুপ্পাদে সতি অভিৰদতিযেৰ নাম. তেনাহ ‘‘ৰাচং অভিন্দন্তো’’তি. ‘‘মম ইদ’’ন্তি অত্তনো পরিণামেত্ৰা অনঞ্ঞগোচরং ৰিয কত্ৰা গণ্হন্তো অজ্ঝোসায তিট্ঠতি নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘গিলিত্ৰাতি পরিনিট্ঠপেত্ৰা গণ্হাতী’’তি. ‘‘অভিনন্দতী’’তিআদযো পুব্বভাগৰসেন ৰুত্তা, ‘‘উপ্পজ্জতি নন্দী’’তি দ্ৰারপ্পত্তৰসেন. পঠমেহি পদেহি অনুসযো, পচ্ছিমেন পরিযুট্ঠানন্তি কেচি ‘‘গহণট্ঠেন উপাদান’’ন্তি কত্ৰা. নাভিনন্দতি নাভিৰদতীতি এত্থ হেট্ঠা ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ন ‘‘ইট্ঠং কন্ত’’ন্তি ৰদতীতি ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি ন ৰদতি, ‘‘কন্ত’’ন্তি ন ৰদতি. নাভিৰদতিযেৰ তণ্হায অনুপাদিযত্তা.
সমাধিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. পটিসল্লাণসুত্তৰণ্ণনা
৬. ঞত্ৰা আহাতি ‘‘সতি কাযৰিৰেকে চিত্তৰিৰেকো, তস্মিং সতি উপধিৰিৰেকো চ ইমেসং লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি ঞত্ৰা আহ.
পটিসল্লাণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. উপাদাপরিতস্সনাসুত্তৰণ্ণনা
৭. গহণেন উপ্পন্নং পরিতস্সনন্তি খন্ধপঞ্চকে ‘‘অহং মমা’’তি গহণেন উপ্পন্নং তণ্হাপরিতস্সনং দিট্ঠিপরিতস্সনঞ্চ. অপরিতস্সনন্তি পরিতস্সনাভাৰং, পরিতস্সনপটিপক্খং ৰা. অহু ৰত মেতং বলযোব্বনাদি. কম্মৰিঞ্ঞাণন্তি ৰিপরিণামারম্মণং তণ্হাদিট্ঠিসহগতং ৰিঞ্ঞাণং তদনুৰত্তি চ. অনুপরিৰত্তি নাম তং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তি. তেনাহ ‘‘ৰিপরিণামারম্মণচিত্ততো’’তি. অকুসলধম্মসমুপ্পাদাতি তণ্হায অঞ্ঞাকুসলধম্মসমুপ্পাদা. পরিযাদিযিত্ৰাতি খেপেত্ৰা, তস্স পৰত্তিতুং ওকাসং অদত্ৰা. সউত্তাসোতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন সউত্তাসো. গণ্হিত্ৰাতি তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহেহি গহেত্ৰা তেসঞ্চেৰ ৰসেন পরিতস্সকো. রূপভেদানুপরিৰত্তি চিত্তং ন হোতি. ৰট্টতীতি সব্বাকারেন ৰত্তুং যুত্তন্তি অত্থো.
উপাদাপরিতস্সনাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. দুতিযউপাদাপরিতস্সনাসুত্তৰণ্ণনা
৮. তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন দেসনা কতা ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি দেসনায আগতত্তা. চতূসু সুত্তেসূতি পঞ্চমাদীসু চতূসু সুত্তেসু. চতুত্থে পন ৰিৰট্টমেৰ কথিতং.
দুতিযউপাদাপরিতস্সনাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. কালত্তযঅনিচ্চসুত্তৰণ্ণনা
৯. যদি অতীতানাগতং এতরহি নত্থিভাৰতো অনিচ্চং, পচ্চুপ্পন্নম্পি তদা নত্থীতি কো পন ৰাদো তস্স অনিচ্চতায, পচ্চুপ্পন্নম্হি কথাৰ কা উদযব্বযপরিচ্ছিন্নত্তা তস্স. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘নিব্বত্তা যে চ তিট্ঠন্তি, আরগ্গে সাসপূপমা’’তি (মহানি. ১০).
কালত্তযঅনিচ্চসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০-১১. কালত্তযদুক্খসুত্তাদিৰণ্ণনা
১০-১১. তথারূপেনেৰাতি যথারূপেনেৰ পুগ্গলজ্ঝাসযেন নৰমং সুত্তং কথিতং, তথারূপেনেৰাতি. তে কির ভিক্খূ অতীতানাগতং ‘‘দুক্খ’’ন্তি সল্লক্খেত্ৰা, তথা ‘‘অনত্তা’’তি সল্লক্খেত্ৰা পচ্চুপ্পন্নে কিলমিংসু. ‘‘অথ নেস’’ন্তিআদি সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ৰত্তব্বং.
কালত্তযদুক্খসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নকুলপিতুৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.