৭. মহাৰগ্গো

১. অস্সুতৰাসুত্তৰণ্ণনা

৬১. ‘‘অস্সুতৰা’’তি সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিতং, উপধারণং ৰা সুতং অস্স অত্থীতি সুতৰা, তপ্পটিক্খেপেন ন সুতৰাতি অস্সুতৰা. ৰা-সদ্দো চাযং পসংসাযং, অতিসযস্স ৰা বোধনকো, তস্মা যস্স পসংসিতং, অতিসযেন ৰা সুতং অত্থি, সো ‘‘সুতৰা’’তি সংকিলেসৰিদ্ধংসনসমত্থো পরিযত্তিধম্মপরিচযো ‘‘তং সুত্ৰা তথত্তায পটিপত্তি চ সুতৰা’’তি ইমিনা পদেন পকাসিতো. অথ ৰা সোতব্বযুত্তং সুত্ৰা কত্তব্বনিপ্ফত্তিং সুণীতি সুতৰা. তপ্পটিক্খেপেন ন সুতৰাতি অস্সুতৰা. তেনাহু পোরাণা ‘‘আগমাধিগমাভাৰা, ঞেয্যো অস্সুতৰা ইতী’’তি. তথা চাহ ‘‘খন্ধধাতু…পে… ৰিনিচ্ছযরহিতো’’তি. তত্থ ৰাচুগ্গতকরণং উগ্গহো, তত্থ পরিপুচ্ছনং পরিপুচ্ছা, কুসলেহি সহ চোদনাপরিহরণৰসেন ৰিনিচ্ছযস্স কারণং ৰিনিচ্ছযো. পুথূনন্তি বহূনং. কিলেসাদীনং কিলেসাভিসঙ্খারানং ৰিত্থারেতব্বং পটিসম্ভিদামগ্গনিদ্দেসেসু (মহানি. ৫১, ৯৪) আগতনযেন. অন্ধপুথুজ্জনো গহিতো ‘‘নালং নিব্বিন্দিতু’’ন্তিআদিৰচনতো. আসন্নপচ্চক্খৰাচী ইদং-সদ্দোতি আহ ‘‘ইমস্মিন্তি পচ্চুপ্পন্নপচ্চক্খকাযং দস্সেতী’’তি. চতূসু মহাভূতেসু নিযুত্তোতি চাতুমহাভূতিকো. যথা পন মহামত্তিকায নিব্বত্তং মত্তিকামযং, এৰমযং চতূহি মহাভূতেহি নিব্বত্তো ‘‘চতুমহাভূতমযো’’তি ৰুত্তং. নিব্বিন্দেয্যাতি নিব্বিন্দনম্পি আপজ্জেয্য. নিব্বিন্দনা নাম উক্কণ্ঠনা অনভিরতিভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘উক্কণ্ঠেয্যা’’তি. ৰিরজ্জেয্যাতি ৰীতরাগো ভৰেয্য. তেনাহ ‘‘ন রজ্জেয্যা’’তি. ৰিমুচ্চেয্যাতি ইধ পন অচ্চন্তায ৰিমুচ্চনং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘মুচ্চিতুকামো ভৰেয্যা’’তি. চতূহি চ রূপজনকপচ্চযেহি আগতো চযোতি, আচযো, ৰুদ্ধি. চযতো অপক্কমোতি অপচযো, পরিহানি. আদানন্তি গহণং, পটিসন্ধিযা নিব্বত্তি. ভেদোতি খন্ধানং ভেদো. সো হি কল়েৰরস্স নিক্খেপোতি ৰুত্তোতি আহ ‘‘নিক্খেপনন্তি ভেদো’’তি.

পঞ্ঞাযন্তীতি পকারতো ঞাযন্তি. রূপং পরিগ্গহেতুং পরিগ্গণ্হনৰসেনপি রূপং আলম্বিতুং. অযুত্তরূপং কত্ৰা তণ্হাদীহি পরিগ্গহেতুং অরূপং পরিগ্গণ্হিতুং যুত্তরূপং করোতি তেসং ভিক্খূনং সপ্পাযভাৰতো. তেনাহ ‘‘কস্মা’’তিআদি. নিক্কড্ঢন্তোতি ততো গাহতো নীহরন্তো.

মনাযতনস্সেৰ নামং, ন সমাধিপঞ্ঞত্তীনং ‘‘চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰযং (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; পেটকো. ২২; মি. প. ১.৯.৯), চিত্তো গহপতী’’তিআদীসু (ধ. প. অট্ঠ. ৭৪) ৰিয. চিত্তীকাতব্বভূতং ৰত্থু এতস্সাতি চিত্তৰত্থু, তস্স ভাৰো চিত্তৰত্থুতা, তেন কারণেন চিত্তভাৰমাহ. চিত্তগোচরতাযাতি চিত্তৰিচিত্তৰিসযতায. সম্পযুত্তধম্মচিত্ততাযাতি রাগাদিসদ্ধাদিসম্পযুত্তধম্মৰসেন চিত্তসভাৰত্তা. তেন চিত্ততায চিত্তত্তমাহ. ৰিজাননট্ঠেনাতি বুজ্ঝনট্ঠেন. অজ্ঝোসিতন্তি অজ্ঝোসাভূতায তণ্হায গহিতং. তেনাহ ‘‘তণ্হাযা’’তিআদি. পরামসিত্ৰাতি ধম্মসভাৰং অনিচ্চতাদিং অতিক্কমিত্ৰা পরতো নিচ্চাদিতো আমসিত্ৰা. অট্ঠসতন্তি অট্ঠাধিকং সতং. নৰ মানাতি সেয্যস্স ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা আগতা নৰৰিধমানা. ব্রহ্মজালে আগতা সস্সতৰাদাদযো দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিযো. এৰন্তি ৰুত্তাকারেন. যস্মা তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহৰসেন পুথুজ্জনেন দল়্হগ্গাহং গহিতং, তস্মা সো তত্থ নিব্বিন্দিতুং নিব্বিদাঞাণং উপ্পাদেতুং ন সমত্থো.

ভিক্খৰেতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তেন ‘‘ৰর’’ন্তি এৰমাদিকং সঙ্গণ্হাতি. ইদং অনুসন্ধিৰচনং ‘‘কস্মা আহা’’তি কথেতুকামতায কারণং পুচ্ছতি. তেনাহ ‘‘পঠমং হী’’তিআদি. অস্সুতৰতা পুথুজ্জনেন. তেনাতি ভগৰতা. অযুত্তরূপং কতং ‘‘নিব্বিন্দেয্যা’’তিআদিনা আদীনৰস্স ৰিভাৰিতত্তা. অরূপে পন তথা আদীনৰস্স অৰিভাৰিতত্তা ৰুত্তং ‘‘অরূপং পরিগ্গহেতুং যুত্তরূপ’’ন্তি, যুত্তরূপং ৰিয কতন্তি অধিপ্পাযো. গাহোতি তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহো. ‘‘নিক্খমিত্ৰা অরূপং গতো’’তি ইদং ভগৰতা আদীনৰং দস্সেত্ৰা রূপে গাহো পটিক্খিত্তো, ন অরূপে, তস্মা ‘‘কাতব্বো নু খো সো তত্থা’’তি মিচ্ছাগণ্হন্তানং সো ততো রূপতো নিক্খমিত্ৰা অরূপং গতো ৰিয হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. তিট্ঠমানন্তি তিট্ঠন্তং. ‘‘আপজ্জিত্ৰা ৰিয হোতী’’তি সভাৰেন পৰত্তমানং ‘‘পঠমৰযে’’তিআদিনা রূপস্স ভেদং ৰযাদীহি ৰিভজিত্ৰা দস্সেতি.

পাদস্স উদ্ধরণেতি যথা ঠপিতস্স পাদস্স উক্খিপনে. অতিহরণন্তি যথাউদ্ধতং যথাট্ঠিতট্ঠানং অতিক্কমিত্ৰা হরণং. ৰীতিহরণন্তি উদ্ধতো পাদো যথাট্ঠিতং পাদং যথা ন ঘট্টেতি, এৰং থোকং পস্সতো পরিণামেত্ৰা হরণং. ৰোস্সজ্জনন্তি তথা পরপাদং ৰীতিসারেত্ৰা ভূমিযং নিক্খিপনত্থং অৰোস্সজ্জনং. সন্নিক্খেপনন্তি ৰোস্সজ্জেত্ৰা ভূমিযং সমং নিক্খিপনং ঠপনং. সন্নিরুজ্ঝনন্তি নিক্খিত্তস্স সব্বসো নিরুজ্ঝনং উপ্পীল়নং. তত্থ তত্থেৰাতি তস্মিং তস্মিং পঠমৰযাদিকে এৰ. অৰধারণেন তেসং কোট্ঠাসন্তরসঙ্কমনাভাৰমাহ. ওধীতি ভাৰো, পব্বন্তি সন্ধি. পঠমৰযাদযো এৰ হেত্থ ওধি পব্বন্তি চ অধিপ্পেতা. পটপটাযন্তাতি ‘‘পটপটা’’ইতি করোন্তা ৰিয, তেন নেসং পৰত্তিক্খণস্স ইত্তরতং দস্সেতি. এতন্তি এতং রূপধম্মানং যথাৰুত্তং তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জনং এৰং ৰুত্তপ্পকারমেৰ. ৰট্টিপ্পদেসন্তি ৰট্টিযা পুলকং বরহং. তঞ্হি ৰট্টিযা পুলকং অনতিক্কমিত্ৰাৰ সা দীপজালা ভিজ্জতি. পৰেণিসম্বন্ধৰসেনাতি সন্ততিৰসেন.

রত্তিন্তি রত্তিযং. ভুম্মত্থে হেতং উপযোগৰচনং. এৰং পন অত্থো ন গহেতব্বো অনুপ্পন্নস্স নিরোধাভাৰতো. পুরিমপৰেণিতোতি রূপে ৰুত্তপৰেণিতো. অনেকানি চিত্তকোটিসতসহস্সানি উপ্পজ্জন্তীতি ৰুত্তমত্থং থেরৰাদেন দীপেতুং ‘‘ৰুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অড্ঢচূল়ন্তি থোকেন ঊনং উপড্ঢং, তস্স পন উপড্ঢং অধিকারতো ৰাহসতস্সাতি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘অড্ঢচুদ্দস’’ন্তি কেচি, ‘‘অড্ঢচতুত্থ’’ন্তি অপরে. ‘‘সাধিকং দিযড্ঢসতং ৰাহা’’তি দল়্হং কত্ৰা ৰদন্তীতি ৰীমংসিতব্বং. চতুনাল়িকো তুম্বো. মহারঞ্ঞতায পৰদ্ধং ৰনং পৰনন্তি আহ ‘‘পৰনেতি মহাৰনে’’তি. তন্তি পঠমং গহিতসাখং. অযমত্থোতি অযং ভূমিং অনোতরিত্ৰা ঠিতসাখায এৰ গহণসঙ্খাতো অত্থো. এতদত্থমেৰ হি ভগৰা ‘‘অরঞ্ঞে’’তি ৰত্ৰাপি ‘‘পৰনে’’তি আহ.

অরঞ্ঞমহাৰনং ৰিযাতি অরঞ্ঞট্ঠানে ব্রহারঞ্ঞে ৰিয. আরম্মণোলম্বনন্তি আরম্মণস্স অৰলম্বনং. ন ৰত্তব্বং আরম্মণপচ্চযেন ৰিনা অনুপ্পজ্জনতো. একজাতিযন্তি রূপাদিনীলাদিএকসভাৰং. ‘‘দিস্সতি, ভিক্খৰে, ইমস্স চাতুমহাভূতিকস্স কাযস্স আচযোপি অপচযোপী’’তি ৰদন্তেন রূপতো নীহরিত্ৰা অরূপে গাহো পতিট্ঠাপিতো নাম, ‘‘ৰরং, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তিআদিং ৰদন্তেন অরূপতো নীহরিত্ৰা রূপে গাহো পতিট্ঠাপিতো নাম.

নন্তি গাহং. উভযতোতি রূপতো চ অরূপতো চ. হরিস্সামীতি নীহরিস্সামি. পরিৰত্তেত্ৰাতি মন্তং জপ্পিত্ৰা. কণ্ণে ধুমেত্ৰাতি কণ্ণে ধমেত্ৰা. অস্সাতি ৰিসস্স. নিম্মথেত্ৰাতি নিম্মদ্দিত্ৰা, নীহরিত্ৰাতি অধিপ্পাযো.

মগ্গোতি লোকুত্তরমগ্গো. ‘‘নিব্বিন্দ’’ন্তি ইমিনা বলৰৰিপস্সনা কথিতা.

অস্সুতৰাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুতিযঅস্সুতৰাসুত্তৰণ্ণনা

৬২. পচ্চযভাৰেন সুখৰেদনায হিতন্তি সুখৰেদনিযং. তেনাহ ‘‘সুখৰেদনায পচ্চয’’ন্তি. পচ্চযভাৰো চ উপনিস্সযকোটিযা, ন সহজাতকোটিযা. তেনাহ ‘‘ননু চা’’তিআদি. জৰনৰেদনাযাতি জৰনচিত্তসহগতায ৰেদনায. তং সন্ধাযাতি তং উপনিস্সযপচ্চযতং সন্ধায. এতন্তি এতং ‘‘সুখৰেদনায পচ্চয’’ন্তি ৰচনং ৰুত্তং. এসেৰ নযোতি ইমিনা ‘‘ননু চ সোতসম্ফস্সো সুখৰেদনায পচ্চযো ন হোতী’’তি এৰমাদিং অতিদিসতি. সো সম্ফস্সো জাতি উপ্পত্তিট্ঠানং এতস্সাতি তজ্জাতিকং, ৰেদযিতং. তং পন যস্মা তস্স ফস্সস্স অনুচ্ছৰিকমেৰ হোতি, তস্মা তস্সারুপ্পং তস্স ফস্সস্স অনুরূপন্তি চ অত্থো ৰুত্তো. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘সুখৰেদনায পচ্চযো’’তিআদিনা ৰুত্তৰিধিঅনুসারেন. অধরারণিযং উত্তরারণিযা মন্তনৰসেন ঘট্টনং ইৰ সঙ্ঘট্টনং ফস্সেন যুগগ্গাহো, তস্স পন ঘট্টনস্স নিরন্তরপ্পৰত্তিযা পিণ্ডিতভাৰো ইধ সমোধানং, ন কেসঞ্চি দ্ৰিন্নং তিণ্ণং ৰা সহাৰট্ঠানন্তি ৰুত্তং ‘‘সঙ্ঘট্টনসম্পিণ্ডনেনাতি অত্থো’’তি. অগ্গিচুণ্ণোতি ৰিপ্ফুলিঙ্গং. ৰত্থূতি চক্খাদিৰত্থু ৰিসযসঙ্ঘট্টনতো. লব্ভমানোৰ ধম্মো সঙ্ঘট্টনং ৰিয গয্হতীতি ৰুত্তং ‘‘সঙ্ঘট্টনং ৰিয ফস্সো’’তি. উস্মাধাতু ৰিয ৰেদনা দুক্খসভাৰত্তা.

দুতিযঅস্সুতৰাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পুত্তমংসূপমসুত্তৰণ্ণনা

৬৩. ৰুত্তনযমেৰাতি হেট্ঠা আহারৰগ্গস্স পঠমসুত্তে ৰুত্তনযমেৰ. লাভসক্কারেনাতি লাভসক্কারসঙ্খাতায অট্ঠুপ্পত্তিযাতি কেচি. লাভসক্কারে ৰা অট্ঠুপ্পত্তিযাতি অপরে. যো হি লাভসক্কারনিমিত্তং পচ্চযেসু গেধেন ভিক্খূনং অপচ্চৰেক্খিতপরিভোগো জাতো, তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা ভগৰা ইমং দেসনং নিক্খিপি. যমকমহামেঘোতি হেট্ঠা ওলম্বনউপরিউগ্গমনৰসেন সতপটলসহস্সপটলো যুগল়মহামেঘো.

তিট্ঠন্তি চেৰ ভগৰতি কত্থচি নিবদ্ধৰাসং ৰসন্তে, চারিকম্পি গচ্ছন্তে অনুবন্ধন্তি চ. ভিক্খূনম্পি যেভুয্যেন কপ্পসতসহস্সং ততো ভিয্যোপি পূরিতদানপারমিসঞ্চযত্তা তদা মহালাভসক্কারো উপ্পজ্জতীতি ৰুত্তং ‘‘এৰং ভিক্খুসঙ্ঘস্সপী’’তি. সক্কতোতি সক্কারপ্পত্তো. গরুকতোতি গরুকারপ্পত্তো. মানিতোতি বহুমতো মনসা পিযাযিতো চ. পূজিতোতি মালাদিপূজায চেৰ চতুপচ্চযাভিপূজায চ পূজিতো. অপচিতোতি অপচাযনপ্পত্তো. যস্স হি চত্তারো পচ্চযে সক্কত্ৰা সুঅভিসঙ্খতে পণীতপণীতে উপনেন্তি, সো সক্কতো. যস্মিং গরুভাৰং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা দেন্তি, সো গরুকতো. যং মনসা পিযাযন্তি বহুমঞ্ঞন্তি, সো বহুমতো. যস্স সব্বমেতং পূজাৰসেন করোন্তি, সো পূজিতো. যস্স অভিৰাদনপচ্চুট্ঠানঞ্জলিকম্মাদিৰসেন পরমনিপচ্চকারং করোন্তি, সো অপচিতো. ভগৰতি ভিক্খুসঙ্ঘে চ লোকো এৰং পটিপন্নো. তেন ৰুত্তং ‘‘তেন খো পন সমযেন…পে… পরিক্খারান’’ন্তি (উদা. ১৪; সং. নি. ২.৭০). লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তন্তি লাভস্স চ যসস্স চ অগ্গং উক্কংসং পত্তং.

পঠমাহারৰণ্ণনা

অস্সাতি ভগৰতো. ধম্মসভাৰচিন্তাৰসেন পৰত্তং সহোত্তপ্পঞাণং ধম্মসংৰেগো. ধুৰপটিসেৰনট্ঠানঞ্হেতং সত্তানং, যদিদং আহারপরিভোগো, তস্মা ন তত্থ অপচ্চৰেক্খণমত্তেন পারাজিকং পঞ্ঞপেতুং সক্কাতি অধিপ্পাযো. আহারাতি ‘‘পচ্চযা’’তিআদিনা পুব্বে আহারেসু ৰুত্তৰিধিং সন্ধায আহ ‘‘আহারা’’তিআদি. ইদানি তত্থ কত্তব্বং অত্থৰণ্ণনং সন্ধায ‘‘হেট্ঠা ৰুত্তত্থমেৰা’’তি ৰুত্তং.

আদীনৰন্তি দোসং. জাযাতি ভরিযা. পতীতি ভত্তা. অপেক্খাসদ্দা চেতে পিতাপুত্তসদ্দা ৰিয, পাল়িযং পন আ-কারস্স রস্সত্তং সানুনাসিকঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘জাযম্পতিকা’’তি. সম্মা ফলং ৰহতীতি সম্বলং, সুখাৰহন্তি অত্থো. তথা হি তং ‘‘পথে হিতন্তি পাথেয্য’’ন্তি ৰুচ্চতি. মগ্গস্স কন্তারপরিযাপন্নত্তা ৰুত্তং ‘‘কন্তারভূতং মগ্গ’’ন্তি. দুল্লভতায তং উদকং তত্থ তারেতীতি কন্তারং, নিরুদকং মহাৰনং. রুল়্হীৰসেন ইতরম্পি মহাৰনং তথা ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘চোরকন্তার’’ন্তিআদি. পররাজূনং ৰেরিআদীনঞ্চ ৰসেন সপ্পটিভযম্পি অরঞ্ঞং এত্থেৰ সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৰুত্তং ‘‘পঞ্চৰিধ’’ন্তি.

ঘনঘনট্ঠানতোতি মংসস্স বহলবহলং থূলথূলং হুত্ৰা ঠিতট্ঠানতো. ‘‘তাদিসঞ্হি মংসং গহেত্ৰা সুক্খাপিতং ৰল্লূরং. সূলে আৰুনিত্ৰা পক্কমংসং সূলমংসং. ৰিরল়চ্ছাযাযং নিসীদিংসু গন্তুং অসমত্থো হুত্ৰা. গোৰতকুক্কুরৰতদেৰতাযাচনাদীহীতি গোৰতকুক্কুরৰতাদিৰতচরণেহি চেৰ দেৰতাযাচনাদীহি পণিধিকম্মেহি চ মহন্তং দুক্খং অনুভূতং.

যস্মা পন সাসনে সম্মাপটিপজ্জন্তস্স ভিক্খুনো আহারপরিভোগস্স ওপম্মভাৰেন তেসং জাযম্পতিকানং পুত্তমংসপরিভোগো ইধ ভগৰতা আনীতো, তস্মাস্স নানাকারেহি ওপম্মত্তং ৰিভাৰেতুং ‘‘তেসং সো পুত্তমংসাহারো’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ সজাতিমংসতাযাতি সমানজাতিকমংসভাৰেন, মনুস্সমংসভাৰেনাতি অত্থো. মসুস্সমংসঞ্হি কুলপ্পসুতমনুস্সানং অমনুঞ্ঞং হোতি অপরিচিতভাৰতো গারয্হভাৰতো চ, ততো এৰ ঞাতিআদিমংসতাযাতিআদি ৰুত্তং. তরুণমংসতাযাতিআদি পন সভাৰতো অনভিসঙ্খারতো চ অমনুঞ্ঞাতি কত্ৰা ৰুত্তং. অধূপিততাযাতি অধূপিতভাৰতো. মজ্ঝত্তভাৰেযেৰ ঠিতা. ততো এৰ নিচ্ছন্দরাগপরিভোগে ঠিতাতি ৰুত্তং কন্তারতো নিত্থরণজ্ঝাসযতায. ইদানি যে চ তে অনপনীতাহারো, ন যাৰদত্থপরিভোগো ৰিগতমচ্ছেরমলতা সম্মোহাভাৰো আযতিং তত্থ পত্থনাভাৰো সন্নিধিকারাভাৰো অপরিচ্চজনমদত্থাভাৰো অহীল়না অৰিৰাদপরিভোগো চাতি উপমাযং লব্ভমানা পকারৰিসেসা, তে তথা নীহরিত্ৰা উপমেয্যে যোজেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘ন অট্ঠিন্হারুচম্মনিস্সিতট্ঠানানী’’তিআদি ৰুত্তং. তং কারণন্তি তং তেসং জাযম্পতীনং যাৰদেৰ কন্তারনিত্থরণত্থায পুত্তমংসপরিভোগসঙ্খাতং কারণং.

নিস্সন্দপাটিকুল্যতং পচ্চৰেক্খন্তোপি কবল়ীকারাহারং পরিৰীমংসতি. যথা তে জাযম্পতিকাতিআদিপি ওপম্মসংসন্দনং. ‘‘পরিভুঞ্জিতব্বো আহারো’’তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. এস নযো ইতো পরেসুপি. অপটিক্খিপিত্ৰাতি অনপনেত্ৰা. ৰট্টকেন ৰিয কুক্কুটেন ৰিয চাতি ৰিসদিসূদাহরণং. ওধিং অদস্সেত্ৰাতি মহন্তগ্গহণৰসেন ওধিং অকত্ৰা. সীহেন ৰিযাতি সদিসূদাহরণং. সো কির সপদানমেৰ খাদতি.

অগধিতঅমুচ্ছিতাদিভাৰেন পরিভুঞ্জিতব্বতো ‘‘অমচ্ছরাযিত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. অব্ভন্তরে অত্তা নাম অত্থীতি দিট্ঠি অত্তূপলদ্ধি, তংসহগতেন সম্মোহেন অত্তা আহারং পরিভুঞ্জতীতি. সতিসম্পজঞ্ঞৰসেনপীতি ‘‘অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকারী হোতী’’তি এত্থ ৰুত্তসতিসম্পজঞ্ঞৰসেনপি.

‘‘অহো ৰত মযং…পে… লভেয্য’’ন্তি পত্থনং ৰা, ‘‘হিয্যো ৰিয…পে… ন লদ্ধ’’ন্তি অনুসোচনং ৰা অকত্ৰাতি যোজনা.

‘‘সন্নিধিং ন অকংসু, ভূমিযং ৰা নিখণিংসু, অগ্গিনা ৰা ঝাপযিংসূ’’তি ন-কারং আনেত্ৰা যোজনা. এৰং সব্বত্থ.

পিণ্ডপাতং ৰা অহীল়েন্তেন দাযকং ৰা অহীল়েন্তেন পরিভুঞ্জিতব্বোতি যোজনা. স পত্তপাণীতি সো পত্তহত্থো. নাৰজানিযাতি ন অৰজানিযা. অতিমঞ্ঞতীতি অতিক্কমিত্ৰা মঞ্ঞতি, অৰজানাতীতি অত্থো.

‘‘তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিঞ্ঞাতে’’তি ৰত্ৰা তাহি কবল়ীকারাহারস্স পরিজাননৰিধিং দস্সেন্তো ‘‘কথ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সৰত্থুকৰসেনাতি সসম্ভারৰসেন, সভাৰতো পন রূপাহরণং ওজমত্তং হোতি. ইদঞ্হি কবল়ীকারাহারস্স লক্খণং. কামং রসারম্মণং জিৰ্হাপসাদে পটিহঞ্ঞতি, তেন পন অৰিনাভাৰতো সম্পত্তৰিসযগাহিতায চ জিৰ্হাপসাদস্স ‘‘ওজট্ঠমকরূপং কত্থ পটিহঞ্ঞতী’’তি ৰুত্তং. তস্সাতি জিৰ্হাপসাদস্স. ইমে ধম্মাতি ইমে যথাৰুত্তভূতুপাদাযধম্মা. তন্তি রূপখন্ধং. পরিগ্গণ্হতোতি পরিগ্গণ্হন্তস্স. উপ্পন্না ফস্সপঞ্চমকা ধম্মাতি সব্বেপি যে যথানিদ্ধারিতা, তেহি সহপ্পৰত্তাৰ সব্বেপি ইমে. সরসলক্খণতোতি অত্তনো কিচ্চতো লক্খণতো চ. তেসং নামরূপভাৰেন ৰৰত্থপিতানং পঞ্চন্নং খন্ধানং পচ্চযো ৰিঞ্ঞাণং. ‘‘তস্স সঙ্খারা তেসং অৰিজ্জা’’তি এৰং উদ্ধং আরোহনৰসেন পচ্চযং. অধোওরোহনৰসেন পন সল়াযতনাদিকে পরিযেসন্তো অনুলোমপটিলোমং পটিচ্চসমুপ্পাদং পস্সতি. সল়াযতনাদযোপি হি রূপারূপধম্মানং যথারহং পচ্চযভাৰেন ৰৰত্থপেতব্বাতি. যাথাৰতো দিট্ঠত্তাতি ‘‘ইদং রূপং, এত্তকং রূপং, ন ইতো ভিয্যো, ইদং নামং, এত্তকং নামং, ন ইতো ভিয্যো’’তি চ যথাভূতং দিট্ঠত্তা. অনিচ্চানুপস্সনা, দুক্খানুপস্সনা, অনত্তানুপস্সনা, নিব্বিদানুপস্সনা, ৰিরাগানুপস্সনা, নিরোধানুপস্সনা, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনাতি ইমাসং সত্তন্নং অনুপস্সনানং ৰসেন. সোতি কবল়ীকারাহারো. তিলক্খণ…পে… সঙ্খাতাযাতি অনিচ্চতাদীনং তিণ্ণং লক্খণানং পটিৰিজ্ঝনৰসেন লক্খণৰন্তসম্মসনৰসেন চ পৰত্তঞাণসঙ্খাতায. পরিঞ্ঞাতো হোতি অনৰসেসতো নামরূপস্স ঞাতত্তা তপ্পরিযাপন্নত্তা চ আহারস্স. তেনাহ ‘‘তস্মিং যেৰা’’তিআদি. ছন্দরাগাৰকড্ঢনেনাতি ছন্দরাগস্স পজহনেন.

পঞ্চ কামগুণা কারণভূতা এতস্স অত্থীতি পঞ্চকামগুণিকো. তেনাহ ‘‘পঞ্চকামগুণসম্ভৰো’’তি. একিস্সা তণ্হায পরিঞ্ঞা একপরিঞ্ঞা. সব্বস্স পঞ্চকামগুণিকস্স রাগস্স পরিঞ্ঞা, সব্বপরিঞ্ঞা. তদুভযস্সপি মূলভূতস্স আহারস্স পরিঞ্ঞা মূলপরিঞ্ঞা. ইদানি ইমা তিস্সোপি পরিঞ্ঞাযো ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘যো ভিক্খূ’’তিআদি আরদ্ধং. জিৰ্হাদ্ৰারে একরসতণ্হং পরিজানাতীতি জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘‘যো যমেত্থ রসো, সো ৰত্থুকামৰসেন ওজট্ঠমকরূপং হোতি জিৰ্হাযতনং পসাদো. সো কিং নিস্সিতো? চতুমহাভূতনিস্সিতো. তংসহজাতো ৰণ্ণো গন্ধো রসো ওজা জীৰিতিন্দ্রিযন্তি ইমে ধম্মা রূপক্খন্ধো নাম. যো তস্মিং রসে অস্সাদো, অযং রসতণ্হা. তংসহগতা ফস্সাদযো ধম্মা চত্তারো অরূপক্খন্ধা’’তিআদিৰসেন. সব্বং অট্ঠকথাযং আগতৰসেন ৰেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘তেন পঞ্চকামগুণিকো রাগো পরিঞ্ঞাতোৰ হোতী’’তি. তত্থ তেনাতি যো ভিক্খু জিৰ্হাদ্ৰারে রসতণ্হং পরিজানাতি, তেন. কথং পন একস্মিং দ্ৰারে তণ্হং পরিজানতো পঞ্চসু দ্ৰারেসু রাগো পরিঞ্ঞাতো হোতীতি আহ ‘‘কস্মা’’তিআদি. তস্সাযেৰাতি তণ্হায এৰ তণ্হাসামঞ্ঞতো একত্তনযৰসেন ৰুত্তং. তত্থাতি পঞ্চসু দ্ৰারেসু. উপ্পজ্জনতোতি রূপরাগাদিভাৰেন উপ্পজ্জনতো. লোভো এৰ হি তণ্হাযনট্ঠেন ‘‘তণ্হা’’তিপি, রজ্জনট্ঠেন ‘‘রাগো’’তিপি ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘সাযেৰ হী’’তিআদি. ইদানি ৰুত্তমেৰত্থং ‘‘যথা’’তিআদিনা উপমায সম্পিণ্ডেতি. পঞ্চমগ্গে হনতোতি পঞ্চসু মগ্গেসু সঞ্চরিত্তং করোন্তেন মগ্গগামিনো হনন্তো ‘‘মগ্গে হনতো’’তি ৰুত্তো.

সব্যঞ্জনে পিণ্ডপাতসঞ্ঞিতে ভত্তসমূহে মনুঞ্ঞে রূপে রূপসদ্দাদযো লব্ভন্তি, তত্থ পঞ্চকামগুণরাগস্স সম্ভৰং দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. সতিসম্পজঞ্ঞেন পরিগ্গহেত্ৰাতি সব্বভাগিযেন কম্মট্ঠানপরিপালকেন পরিগ্গহেত্ৰা. নিচ্ছন্দরাগপরিভোগেনাতি মগ্গাধিগমসিদ্ধেন নিচ্ছন্দরাগপরিভোগেন পরিভুত্তে. সোতি কামগুণিকো রাগো.

তস্মিং সতীতি কবল়ীকারাহারে সতি. তস্সাতি পঞ্চকামগুণিকরাগস্স. উপ্পত্তিতোতি উপ্পজ্জনতো. ন হি আহারালাভেন জিঘচ্ছাদুব্বল্যপরেতস্স কামপরিভোগিচ্ছা সম্ভৰতি. উপনিজ্ঝানচিত্তন্তি রাগৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং ওলোকনচিত্তং.

নত্থি তং সংযোজনন্তি পঞ্চৰিধম্পি উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনং সন্ধায ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘তেন রাগেন…পে… নত্থী’’তি. তেনাতি কামরাগেন. এত্তকেনাতি যথাৰুত্তায দেসনায. কথেতুং ৰট্টতীতি ইমং পঠমাহারকথং কথেন্তেন ধম্মকথিকেন.

পঠমাহারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুতিযাহারৰণ্ণনা

দুতিযেতি দুতিযে আহারে. উদ্দালিতচম্মাতি উপ্পাটিতচম্মা, সব্বসো অপনীতচম্মাতি অত্থো. ন সক্কোতি দুব্বলভাৰতো, তথা হি ইত্থী ‘‘অবলা’’তি ৰুচ্চতি. সিলাকুট্টাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ইট্ঠককুট্টমত্তিকাকুট্টাদীনং সঙ্গহো. উণ্ণনাভীতি মক্কটকং. সরবূতি ঘরগোল়িকা. উচ্চালিঙ্গপাণকা নাম লোমসা পাণকা. আকাসনিস্সিতাতি আকাসচারিনো. লুঞ্চিত্ৰাতি উপ্পাটেত্ৰা.

তিস্সো পরিঞ্ঞাতি হেট্ঠা ৰুত্তা ঞাতপরিঞ্ঞাদযো তিস্সো পরিঞ্ঞা. তম্মূলকত্তাতি ফস্সমূলকত্তা. দেসনা যাৰ অরহত্তা কথিতা সব্বসো ৰেদনাসু পরিঞ্ঞাতাসু কিলেসানং লেসস্সপি অভাৰতো.

দুতিযাহারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ততিযাহারৰণ্ণনা

অঙ্গারকাসুন্তি অঙ্গাররাসিং. ফুণন্তীতি অত্তনো উপরি সযমেৰ আকিরন্তীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘নরা রুদন্তা পরিদড্ঢগত্তা’’তি. নরাতি পুরিসাতি অত্থো, ন মনুস্সা. ভযঞ্হি মং ৰিন্দতীতি ভযস্স ৰসেন করোন্তো ভযং লভতি নাম. সন্তরমানোৰাতি সুট্ঠু তরমানো এৰ হুত্ৰা. পোরিসং ৰুচ্চতি পুরিসপ্পমাণং, তস্মা অতিরেকপোরিসা পুরিসপ্পমাণতো অধিকা. তেনাহ ‘‘পঞ্চরতনপ্পমাণা’’তি. অস্সাতি কাসুযা. তদভাৰেতি তেসং জালাধূমানং অভাৰে. আরকাৰস্সাতি আরকা এৰ অস্স.

অঙ্গারকাসু ৰিয তেভূমকৰট্টং একাদসন্নং অগ্গীনং ৰসেন মহাপরিল়াহতো. জিৰি…পে… পুথুজ্জনো তেহি অগ্গীহি দহিতব্বতো. দ্ৰে বল…পে… কম্মং অনিচ্ছন্তস্সেৰ তস্স ৰট্টদুক্খে পাতনতো. আযূহনূপকড্ঢনানং কালভেদো ন চিন্তেতব্বো একন্তভাৰিনো ফলস্স নিপ্ফাদিতত্তাতি আহ ‘‘কম্মং হী’’তিআদি.

ফস্সে ৰুত্তনযেনেৰাতি তত্থ ‘‘ফস্সো সঙ্খারক্খন্ধো’’তি ৰুত্তং, ইধ ‘‘মনোসঞ্চেতনা সঙ্খারক্খন্ধো’’তি ৰত্তব্বং. সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি. ‘‘তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৰো’’তি ৰচনতো মনোসঞ্চেতনায তণ্হা মূলকারণন্তি আহ ‘‘তণ্হামূলকত্তা মনোসঞ্চেতনাযা’’তি. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. কেচি পন যস্মা মনোসঞ্চেতনায ফলভূতং ৰেদনং পটিচ্চ তণ্হা উপ্পজ্জতি, তস্মা এৰং ৰুত্তন্তি ৰদন্তি.

ততিযাহারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুত্থাহারৰণ্ণনা

অনিট্ঠপাপনৰসেন তংসমঙ্গীপুগ্গলং আগচ্ছতীতি আগু, পাপং, তং চরতি সীলেনাতি আগুচারী. তেনাহ ‘‘পাপচারি’’ন্তি.

রাজা ৰিয কম্মং পরমিস্সরভাৰতো. আগুচারী পুরিসো ৰিয…পে… পুথুজ্জনো দুক্খৰত্থুভাৰতো. আদিন্নপ্পহারৰণানি তীণি সত্তিসতানি ৰিয পুথুজ্জনস্স আতুরমানমহাদুক্খপতিট্ঠং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং. তেনাহ সত্তি…পে… দুক্খন্তি.

তম্মূলকত্তাতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণমূলকত্তা ইতো পরং পৰত্তনামরূপস্স.

চতুত্থাহারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুত্তমংসূপমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. অত্থিরাগসুত্তৰণ্ণনা

৬৪. চতুত্থে সোতি লোভো. রঞ্জনৰসেনাতি রঙ্গজাতং ৰিয তস্স চিত্তস্স অনুরঞ্জনৰসেন. নন্দনৰসেনাতি সপ্পীতিকতায আরম্মণস্স অভিনন্দনৰসেন. তণ্হাযনৰসেনাতি ৰিসযকত্তুকামতায ৰসেন. একো এৰ হি লোভো পৰত্তিআকারৰসেন তথা ৰুত্তো. পতিট্ঠিতন্তি লদ্ধসভাৰং. তত্থাতি ৰট্টে. আহারেতি কেচি. ৰিঞ্ঞাণন্তি অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং. ৰিরুল়্হন্তি ফলনিব্বত্তিযা ৰিরুল়্হিপ্পত্তং. তেনাহ ‘‘কম্মং জৰাপেত্ৰা’’তিআদি. তত্থ জৰাপেত্ৰাতি ফলং গাহাপেত্ৰা. অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণঞ্হি অত্তনা সহজাতানং সহজাতাদিপচ্চযেহি চেৰ আহারপচ্চযেন চ পচ্চযো হুত্ৰা তস্স অত্তনো ফলুপ্পাদনে সামত্থিযত্তা ৰিরুল়্হিপ্পত্তং. তেনাহ ‘‘কম্মং সন্তানে লদ্ধভাৰং ৰিরুল়্হিপ্পত্তঞ্চস্স হোতী’’তি. ৰট্টকথা এসাতি কত্ৰা ‘‘যত্থাতি তেভূমকৰট্টে ভুম্ম’’ন্তি ৰুত্তং. সব্বত্থাতি সব্বেসু. পুরিমপদে এতং ভুম্মন্তি ‘‘যত্থ তত্থা’’তি আগতং এতং ভুম্মৰচনং পুরিমস্মিং পুরিমস্মিং পদে ৰিসযভূতে. তঞ্হি আরব্ভ এতং ‘‘যত্থ তত্থা’’তি ভুম্মৰচনং ৰুত্তং. ইমস্মিং ৰিপাকৰট্টেতি পচ্চুপ্পন্নে ৰিপাকৰট্টে. আযতিং ৰট্টহেতুকে সঙ্খারে সন্ধায ৰুত্তং ‘‘যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তী’’তি ৰচনতো. পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তীতি চ পটিসন্ধি অধিপ্পেতাতি ৰুত্তং ‘‘যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজরামরণ’’ন্তি. জাতীতি চেত্থ মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনং অধিপ্পেতং. যস্মিং ঠানেতি যস্মিং কারণে সতি.

কারণঞ্চেত্থ সঙ্খারা ৰেদিতব্বা. তে হি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিযা হেতূ, তণ্হাঅৰিজ্জাযো, কালগতিআদযো চ কম্মস্স সম্ভারা. কেচি পন কিলেসৰট্টকম্মগতিকালা চাতি অধিপ্পাযেন ‘‘কালগতিআদযো চ কম্মস্স সম্ভারা’’তি ৰদন্তি. তংতংভৰপত্থনায তথা তথা গতো তিৰিধো ভৰোৰ তেভূমকৰট্টং. তেনাহ ‘‘যত্থাতি তেভূমকৰট্টে’’তি. তথা চাহ ‘‘সসম্ভারককম্মং ভৰেসু রূপং সমুট্ঠাপেতী’’তি. রূপন্তি অত্তভাৰং.

সঙ্খিপিত্ৰাতি তীসু অকত্ৰা ৰিঞ্ঞাণেন একসঙ্খেপং কত্ৰাতি অত্থো. একো সন্ধীতি একো হেতুফলসন্ধি. ৰিপাকৰিধিন্তি সল়াযতনাদিকং ৰেদনাৰসানং ৰিপাকৰিধিং. ‘‘নামরূপেন সদ্ধি’’ন্তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধো. নামরূপেনাতি ৰা সহযোগে করণৰচনং. ইধ একো সন্ধীতি একো হেতুফলসন্ধি. আযতিভৰস্সাতি আযতিং উপপত্তিভৰস্স. তেন চেত্থ একো সন্ধি হেতুফলসন্ধি ৰেদিতব্বো.

খীণাসৰস্স অগ্গমগ্গাধিগমনতোৰ পৰত্তকম্মস্স মগ্গেন সহাযৰেকল্লস্স কতত্তা অৰিজ্জমানং. সূরিযরস্মিসমন্তি ততো এৰ ৰুত্তনযেনেৰ অপ্পতিট্ঠিতসূরিযরস্মিসমং. সাতি রস্মি. কাযাদযোতি কাযদ্ৰারাদযো. কতকম্মন্তি পচ্চযেহি কতভাৰং উপাদায ৰুত্তং, ন কম্মলক্খণপত্ততো. তেনাহ ‘‘কুসলাকুসলং নাম ন হোতী’’তি. কিরিযমত্তেতি অৰিপাকধম্মত্তা কাযিকাদিপযোগমত্তে ঠত্ৰা. অৰিপাকং হোতি তেসং অৰিপাকধম্মত্তা.

অত্থিরাগসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. নগরসুত্তৰণ্ণনা

৬৫. পঞ্চমসুত্তে ‘‘পুব্বেৰ মে, ভিক্খৰে, সম্বোধা’’তিআদি হেট্ঠা সংৰণ্ণিতমেৰাতি অৰুত্তমেৰ সংৰণ্ণেতুং ‘‘নামরূপে খো সতী’’তি আরদ্ধো. তত্থ দ্ৰাদসপদিকে পটিচ্চসমুপ্পাদে ইমস্মিং সুত্তে যানি দ্ৰে পদানি অগ্গহিতানি, নেসং অগ্গহণে কারণং পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জেতুকামো তেসং গহেতব্বকারণং তাৰ দস্সেন্তো ‘‘এত্থা’’তিআদিমাহ. পচ্চক্খভূতং পচ্চুপ্পন্নং ভৰং পঠমং গহেত্ৰা তদনন্তরং অনাগতস্স ‘‘দুতিয’’ন্তি গহণে অতীতো ততিযো হোতীতি আহ ‘‘অৰিজ্জাসঙ্খারা হি ততিযো ভৰো’’তি. ননু চেত্থ অনাগতস্স ভৰস্স গহণং ন সম্ভৰতি পচ্চুপ্পন্নভৰৰসেন অভিনিৰেসস্স জোতিতত্তাতি? সচ্চমেতং, কারণে পন গহিতে ফলং গহিতমেৰ হোতীতি তথা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অপিচেত্থ অনাগতো অদ্ধা অত্থতো সঙ্গহিতো এৰ যতো ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তিআদিনা অনাগতদ্ধসংগাহিতা দেসনা পৰত্তা, চতুৰোকারৰসেন ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামন্তি ৰিসেসো অত্থি. তস্মা ‘‘পঞ্চৰোকারৰসেনা’’তি ৰুত্তং. তেহীতি অৰিজ্জাসঙ্খারেহি আরম্মণভূতেহি. অযং ৰিপস্সনাতি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নৰসেন উদযব্বযং পস্সন্তস্স পৰত্তৰিপস্সনা. ন ঘটীযতীতি ন সমিজ্ঝতি. মহা…পে… অভিনিৰিট্ঠোতি ন ঘটনে কারণমাহ, হেট্ঠা গহিতত্তা পাটিযেক্কং সম্মসনীযং ন হোতীতি অধিপ্পাযো.

অদিট্ঠেসূতি অনৰবুদ্ধেসু. চতুসচ্চস্স অনুবোধেন ন ভৰিতব্বন্তি আহ ‘‘ন সক্কা বুদ্ধেন ভৰিতু’’ন্তি. ইমিনাতি মহাসত্তেন. তেতি অৰিজ্জাসঙ্খারা. ভৰউপাদানতণ্হাৰসেনাতি ভৰউপাদানতণ্হাদস্সনৰসেন. দিট্ঠাৰ ‘‘তংসহগতা’’তি সমানযোগক্খমত্তা. ন পরভাগং খনেয্য অত্তনা ইচ্ছিতস্স গহিতত্তা পরভাগে অঞ্ঞস্স অভাৰতো চ. তেনাহ ‘‘কস্সচি নত্থিতাযা’’তি. পটিনিৰত্তেসীতি পটিসংহরি. পটিনিৰত্তনে পন কারণং দস্সেতুং ‘‘তদেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অভিন্নট্ঠানন্তি অখণিতট্ঠানং.

পচ্চযতোতি হেতুতো, সঙ্খারতোতি অত্থো. ‘‘কিম্হি নু খো সতি জরামরণং হোতী’’তিআদিনা হেতুপরম্পরৰসেন ফলপরম্পরায কিত্তমানায, কিম্হি নু খো সতি ৰিঞ্ঞাণং হোতীতি চ ৰিচারণায সঙ্খারে খো সতি ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসেসতো কারণভূতো সঙ্খারো অগ্গহিতো, ততো ৰিঞ্ঞাণং পটিনিৰত্ততি নাম, ন সব্বপচ্চযতো. তেনেৰাহ ‘‘নামরূপে খো সতি ৰিঞ্ঞাণং হোতী’’তি. কিং নাম হেত্থ সহজাতাদিৰসেনেৰ পচ্চযভূতং অধিপ্পেতং, ন কম্মূপনিস্সযৰসেন পচ্চুপ্পন্নৰসেন অভিনিৰেসস্স জোতিতত্তা. আরম্মণতোতি অৰিজ্জাসঙ্খারসঙ্খাতআরম্মণতো, অতীতভৰসঙ্খাতআরম্মণতো. অতীতদ্ধপরিযাপন্না হি অৰিজ্জাসঙ্খারা. ততো পটিনিৰত্তমানং ৰিঞ্ঞাণং অতীতভৰোপি পটিনিৰত্ততি নাম. উভযম্পীতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং ৰিপস্সনাৰিঞ্ঞাণম্পি. নামরূপং ন অতিক্কমতীতি পচ্চযভূতং আরম্মণভূতঞ্চ নামরূপং ন অতিক্কমতি তেন ৰিনা অৰত্তনতো. তেনাহ ‘‘নামরূপতো পরং ন গচ্ছতী’’তি. ৰিঞ্ঞাণে নামরূপস্স পচ্চযে হোন্তেতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণে নামরূপস্স পচ্চযে হোন্তে. নামরূপে ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযে হোন্তেতি নামরূপে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযে হোন্তে. চতুৰোকারপঞ্চৰোকারভৰৰসেন যথারহং যোজনা ৰেদিতব্বা. দ্ৰীসুপি অঞ্ঞমঞ্ঞং পচ্চযেসু হোন্তেসূতি পন পঞ্চৰোকারভৰৰসেন. এত্তকেনাতি এৰং ৰিঞ্ঞাণনামরূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞং উপত্থম্ভৰসেন পৰত্তিযা. জাযেথ ৰা উপপজ্জেথ ৰাতি ‘‘সত্তো জাযতি উপপজ্জতী’’তি সমঞ্ঞা হোতি ৰিঞ্ঞাণনামরূপৰিনিমুত্তস্স সত্তপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতস্স ধম্মস্স অভাৰতো. তেনাহ ‘‘ইতো হী’’তিআদি. এতদেৰাতি ‘‘ৰিঞ্ঞাণং নামরূপ’’ন্তি এতং দ্ৰযমেৰ.

অপরাপরচুতিপটিসন্ধীহীতি অপরাপরচুতিপটিসন্ধিদীপকেহি ‘‘চৰতি, উপপজ্জতী’’তি দ্ৰীহি পদেহি. পঞ্চ পদানীতি ‘‘জাযেথ ৰা’’তিআদীনি পঞ্চ পদানি. ননু তত্থ পঠমততিযেহি চতুত্থপঞ্চমানি অত্থতো অভিন্নানীতি? সচ্চং, ৰিঞ্ঞাণনামরূপানং অপরাপরুপ্পত্তিদস্সনত্থং এৰং ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘অপরাপরচুতিপটিসন্ধীহী’’তি. এত্তাৰতাতি ৰুত্তমেৰত্থন্তি যো ‘‘এত্তাৰতা’’তি পদেন পুব্বে ৰুত্তো, তমেৰ যথাৰুত্তমত্থং ‘‘যদিদ’’ন্তিআদিনা নিয্যাতেন্তো পুন ৰত্ৰা. অনুলোমপচ্চযাকারৰসেনাতি পচ্চযধম্মদস্সনপুব্বকপচ্চযুপ্পন্নধম্মদস্সনৰসেন. পচ্চযধম্মানঞ্হি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযভাৰো ইদপ্পচ্চযতা পচ্চযাকারো, সো চ ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা ৰুত্তো সঙ্খারুপ্পত্তিযা অনুলোমনতো অনুলোমপচ্চযাকারো, তস্স ৰসেন.

আপতোতি পরিখাগতউদকতো. দ্ৰারসম্পত্তিযা তত্থ ৰসন্তানং পৰেসননিগ্গমনফাসুতায উপভোগপরিভোগৰত্থুসম্পত্তিযা সরীরচিত্তসুখতায নগরস্স মনুঞ্ঞতাতি ৰুত্তং ‘‘সমন্তা …পে… রমণীয’’ন্তি. পুব্বে সুঞ্ঞভাৰেন অরঞ্ঞসদিসং হুত্ৰা ঠিতং জনৰাসং করোন্তে নগরস্স লক্খণপ্পত্তং হোতীতি ৰুত্তং ‘‘তং অপরেন সমযেন ইদ্ধঞ্চেৰ অস্স ফীতঞ্চা’’তি.

‘‘পুব্বেৰ খো পনস্স কাযকম্মং ৰচীকম্মং আজীৰো চ সুপরিসুদ্ধো’’তি ৰচনতো তীহি ৰিরতীহি সদ্ধিং পুব্বভাগমগ্গোপি অট্ঠঙ্গিকৰোহারং লদ্ধুং অরহতীতি ৰুত্তং ‘‘অট্ঠঙ্গিকস্স ৰিপস্সনামগ্গস্সা’’তি. ৰিপস্সনায চিণ্ণন্তেতি ৰিপস্সনায সঞ্চরিততায তত্থ তত্থ তায ৰিপস্সনায তীরিতে পরিযেসিতে. লোকুত্তরমগ্গদস্সনন্তি অনুমানাদিৰসেন লোকুত্তরমগ্গস্স দস্সনং. তথা হি নিব্বাননগরস্স দস্সনং দট্ঠব্বং. দিট্ঠকালোতি অধিগমৰসেন দিট্ঠকালো. মগ্গফলৰসেন উপ্পন্না পরোপণ্ণাস অনৰজ্জধম্মা, পচ্চৰেক্খণঞাণং পন তেসং ৰৰত্থাপকং. যাপেত্ৰাতি চরাপেত্ৰা.

অৰত্তমানকট্ঠেনাতি বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে কস্সচি সন্তানে অপ্পৰত্তনতোৰ উপ্পাদাদিৰসেন ৰত্তমানৰসেন. তথা হি ভগৰা ‘‘অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স সঞ্জনেতা’’তিআদিকেহি থোমিতো. পুব্বকেহি মহেসীহি পটিপন্নো হি অরিযমগ্গো ইতরেহি অন্তরা কেহিচি অৰল়ঞ্জিতোতি ৰুত্তং ‘‘অৰল়ঞ্জনট্ঠেন পুরাণমগ্গো’’তি. ঝানস্সাদেনাতি ঝানসুখেন ঝানপীতিযা. সুভিক্খং পণীতধম্মামততায তিত্তিআৰহং. পুপ্ফিতং উপসোভিতং. যাৰ দসসহস্সচক্কৰাল়েতি ৰুত্তং ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি পরিচ্ছিন্নবুদ্ধখেত্তত্তা. তস্স অত্থিতায হি পরিচ্ছেদো অত্থি. এতস্মিং অন্তরেতি এতস্মিং ওকাসে.

নগরসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সম্মসসুত্তৰণ্ণনা

৬৬. ছট্ঠে অস্সাতি ভগৰতো. সণ্হসুখুমধম্মপরিদীপনতো সুখুমা. তীহি লক্খণেহি অঙ্কিযত্তা তিলক্খণাহতা, অনিচ্চাদিলক্খণপরিদীপিনীতি অত্থো. অরিযধম্মাধিগমস্স উপনিস্সযভূতেন হেতুনা সহেতুকা. তিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞায পাটিহারিযপঞ্ঞায চ অত্থিতায পঞ্ঞৰন্তো ন কেৰলং অজ্ঝত্তিকঅঙ্গসম্পত্তিযেৰ, বাহিরঙ্গসম্পত্তিপি নেসমত্থীতি দস্সেতুং ‘‘সিনিদ্ধানী’’তিআদি ৰুত্তং. অব্ভন্তরন্তি অজ্ঝত্তং. পচ্চযসম্মসনন্তি পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযৰীমংসং.

আরম্ভানুরূপা অনুসন্ধি যথানুসন্ধি. ন গতাতি ন সম্পত্তা. অসম্ভিন্নপদন্তি অৰোমিস্সকপদং, অঞ্ঞত্থ এৰং অনাগতং ৰাক্যন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞত্থ হি এৰং ৰুত্তং নাম নত্থী’’তি. এৰন্তি ‘‘তেনহানন্দা’’তি একৰচনং, ‘‘সুণাথ মনসি করোথা’’তি বহুৰচনং কত্ৰা ৰুত্তং নাম নত্থীতি অত্থো. কেচি পন ‘‘তেনহানন্দা’’তি ইধাপি বহুৰচনমেৰ কত্ৰা পঠন্তি ‘‘সাধু অনুরুদ্ধা’’তিআদীসু ৰিয. উপধীতি অধিপ্পেতং উপধীযতি এত্থ দুক্খন্তি. উপ্পজ্জতি উপ্পাদক্খণং উদযং পটিলভতি ‘‘পাকটভাৰো ঠিতিকো, অত্তলাভো উদযো’’তি. নিৰিসতি নিৰেসং ওকাসং পটিলভতি. একৰারমেৰ হি উপ্পন্নমত্তস্স ধম্মস্স দুব্বলত্তেন ওকাসে ৰিয পতিট্ঠহনং নত্থি, পুনপ্পুনং আরম্মণে পৰত্তমানং নিৰিট্ঠং পতিট্ঠিতং নাম হোতি. তেনাহ ‘‘নিৰিসতীতি পুনপ্পুনং পৰত্তিৰসেন পতিট্ঠহতী’’তি.

পিযসভাৰন্তি পিযাযিতব্বজাতিকং. মধুরসভাৰন্তি ইট্ঠজাতিকং. অভিনিৰিট্ঠাতি তণ্হাভিনিৰেসেন ওতিণ্ণা. সম্পত্তিযন্তি ভৰসম্পত্তিযং. নিমিত্তগ্গহণানুসারেনাতি পটিবিম্বগ্গহণানুসারেন. কণ্ণস্স ছিদ্দপদেসং রজতনাল়িকং ৰিয, কণ্ণবদ্ধং পন পামঙ্গসুত্তং ৰিয. তুঙ্গা উচ্চা দীঘা নাসিকা তুঙ্গনাসা. এৰং লদ্ধৰোহারং অত্তনো ঘানং. ‘‘লদ্ধৰোহারা’’তি ৰা পাঠো. তস্মিং সতি তুঙ্গা নাসা যেসং তে তুঙ্গনাসা. এৰং লদ্ধৰোহারা সত্তা অত্তনো ঘানন্তি যোজনা ৰণ্ণসণ্ঠানতো রত্তকম্বলপটলং ৰিয. সম্ফস্সতো মুদুসিনিদ্ধং কিচ্চতো সিনিদ্ধমধুররসদং. সাললট্ঠিন্তি সালক্খন্ধং.

অদ্দসংসূতি পস্সিংসু. এৰং ৰুত্তন্তি ‘‘কংসে’’তি এৰং ৰুত্তং অধিট্ঠানৰোহারেন.

সম্পত্তিন্তি ৰণ্ণাদিগুণং. আদীনৰন্তি মরণগ্গততো.

সত্তুপানীযেনাতি সত্তুং পক্খিপিত্ৰা আলোলিতপানীযেন. চত্তারি পানানি ৰিয চত্তারো মগ্গা তণ্হাপিপাসাৰূপসমনতো.

সম্মসসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. নল়কলাপীসুত্তৰণ্ণনা

৬৭. সত্তমে কস্মা পুচ্ছতীতি মহাকোট্ঠিকত্থেরো সযং তত্থ নিক্কঙ্খো সমানো কস্মা পুচ্ছতীতি অধিপ্পাযো. অজ্ঝাসযজাননত্থন্তি ইদম্পি তস্স মহাসাৰকস্স পরচিত্তজাননেন অপ্পাটিহীরং সিযা, তেন তং অপরিতুস্সন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ দ্ৰে অগ্গসাৰকাতি সীলাদিগুণেহি উত্তমসাৰকাতি অত্থো, ন হি মহাকোট্ঠিকত্থেরো অগ্গসাৰকলক্খণপ্পত্তো, অথ খো মহাসাৰকলক্খণপ্পত্তো. ইদানেৰ খো মযন্তিআদি হেট্ঠা পচ্চযুপ্পন্নং অনালোল়েন্তেন দস্সেত্ৰা দেসনা আহটা, ন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতাৰসেন, ইধ পন যেনাধিপ্পাযেন তং আলোল়েত্ৰা নিৰত্তেত্ৰা কথিতং মহাথেরেন, তমেৰস্স অধিপ্পাযং তেনেৰ পকাসেতুকামো মহাকোট্ঠিকত্থেরো আহ ‘‘ইদানেৰ খো ময’’ন্তিআদি. তেনাহ ‘‘ইদং থেরো’’তিআদি.

এত্তকে ঠানেতি ‘‘কিং নু খো আৰুসো’’তিআদিনা পঠমারম্ভতো পট্ঠায যাৰ ‘‘নিরোধো হোতী’’তি পদং, এত্তকে ঠানে. অৰিজ্জাসঙ্খারে অগ্গহেত্ৰা ‘‘নামরূপপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি দেসনায পৰত্তত্তা ‘‘পচ্চযুপ্পন্নপঞ্চৰোকারভৰৰসেন দেসনা কথিতা’’তি ৰুত্তং. ‘‘ফলে গহিতে কারণং গহিতমেৰা’’তি ৰিঞ্ঞাণে গহিতে সঙ্খারা, তেসঞ্চ কারণভূতা অৰিজ্জা গহিতা এৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘হেট্ঠা ৰিস্সজ্জিতেসু দ্ৰাদসসু পদেসূ’’তি. একেকস্মিন্তি একেকস্মিং পদে. তিণ্ণং তিণ্ণং ৰসেনাতি ‘‘নিরোধায ধম্মং দেসেসি, নিরোধায পটিপন্নো হোতি, নিরোধা অনুপাদাৰিনিমুত্তো হোতী’’তি এৰমাগতানং তিণ্ণং তিণ্ণং ৰারানং ৰসেন. ‘‘অট্ঠারসহি ৰত্থূহী’’তিআদীসু (মহাৰ. ৪৬৮) ৰিয ইধ ৰত্থুসদ্দো কারণপরিযাযোতি আহ ‘‘ছত্তিংসায কারণেহী’’তি. পঠমো অনুমোদনাৰিধি. ধম্মকথিকগুণোতি ৰিপস্সনাৰিসযো অভেদোপচারেন ৰুত্তো. সেসদ্ৰযেসুপি এসেৰ নযো. দুতিযো অনুমোদনা, ততিযং অনুমোদনন্তি অভিধেয্যানুরূপং ৰত্তব্বং. দেসনাসম্পত্তি কথিতা ‘‘নিব্বিদায…পে… ধম্মং দেসেতী’’তি ৰুত্তত্তা. সেক্খভূমি কথিতা ‘‘নিব্বিদায…পে… পটিপন্নো হোতী’’তি ৰুত্তত্তা. অসেক্খভূমি কথিতা ‘‘নিব্বিদা …পে… অনুপাদাৰিমুত্তো হোতী’’তি ৰুত্তত্তা.

নল়কলাপীসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. কোসম্বিসুত্তৰণ্ণনা

৬৮. অট্ঠমে পরস্স সদ্দহিত্ৰাতি পরস্স ৰচনং সদ্দহিত্ৰা. তেনাহ ‘‘যং এস ভণতি, তং ভূতন্তি গণ্হাতী’’তি. পরপত্তিযো হি এসো পরনেয্যবুদ্ধিকো. যং কারণন্তি যং অত্তনা চিন্তিতৰত্থু. রুচ্চতীতি ‘‘এৰমেতং ভৰিস্সতি, ন অঞ্ঞথা’’তি অত্তনো মতিযা চিন্তেন্তস্স রুচ্চতি. রুচিযা গণ্হাতীতি পরপত্তিযো অহুত্ৰা সযমেৰ তথা রোচেন্তো গণ্হাতি. অনুস্সৰোতি ‘‘অনু অনু সুত’’ন্তি এৰং চিরকালগতায অনুস্সুতিযা লব্ভমানং ‘‘কথমিদং সিযা, কস্মা ভূতমেত’’ন্তি অনুস্সৰেন গণ্হাতি. ৰিতক্কযতোতি ‘‘এৰমেতং সিযা’’তি পরিকপ্পেন্তস্স. একং কারণং উপট্ঠাতীতি যথাপরিকপ্পিতৰত্থু চিত্তস্স উপট্ঠাতি. আকারপরিৰিতক্কেনাতি অত্তনা কপ্পিতাকারেনা তং গণ্হাতি. একা দিট্ঠি উপ্পজ্জতীতি ‘‘যথাপরিকপ্পিতং কিঞ্চি অত্থং এৰমেতং, নাঞ্ঞথা’’তি অভিনিৰিসন্তস্স একো অভিনিৰেসো উপ্পজ্জতি. যাযস্সাতি যায দিট্ঠিযা অস্স পুগ্গলস্স. নিজ্ঝাযন্তস্সাতি পচ্চক্খং ৰিয নিরূপেত্ৰা চিন্তেন্তস্স. খমতীতি তথা গহণক্খমো হোতি. তেনাহ ‘‘সো…পে… গণ্হাতী’’তি. এতানীতি সদ্ধাদীনি. তানি হি সদ্ধেয্যানং ৰত্থূনং গহণহেতুভাৰতো ‘‘কারণানী’’তি ৰুত্তানি. ভৰনিরোধো নিব্বানন্তি নৰৰিধোপি ভৰো নিরুজ্ঝতি এত্থ এতস্মিং অধিগতেতি ভৰনিরোধো, নিব্বানং. স্ৰাযং ভৰো পঞ্চক্খন্ধসঙ্গহো তব্বিনিমুত্তো নত্থীতি আহ ‘‘পঞ্চক্খন্ধনিরোধো নিব্বান’’ন্তি. ভৰনিরোধো নিব্বানং নামাতি ‘‘নিব্বানং নাম ভৰনিরোধো’’তি এস পঞ্হো সেক্খেহিপি জানিতব্বো, ন অসেক্খেহেৰ. ইমং ঠানন্তি ইমং যাথাৰকারণং.

সুট্ঠু দিট্ঠন্তি ‘‘ভৰনিরোধো নিব্বান’’ন্তি মযা সুট্ঠু যাথাৰতো দিট্ঠং, ভৰস্স পীল়নসঙ্খতসন্তাপৰিপরিণামট্ঠানং, ভৰনিরোধস্স চ নিস্সরণৰিৰেকাসঙ্খতামতট্ঠানং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিট্ঠত্তা. অনাগামিফলে ঠিতো হি অনাগামিমগ্গে ঠিতো এৰ নাম উপরিমগ্গস্স অনধিগতত্তাতি ৰুত্তং ‘‘অনাগামিমগ্গে ঠিতত্তা’’তি. নিব্বানং আরব্ভ পৰত্তম্পি থেরস্সেতং ঞাণং ‘‘নিব্বানং পচ্চৰেক্খতী’’তি ৰুত্তঞাণং ৰিয ন হোতীতি ৰুত্তং ‘‘একূনৰীসতিযা…পে… পচ্চৰেক্খণঞাণ’’ন্তি. এতেন এতং নিব্বানপচ্চৰেক্খণা ৰিয ন হোতি সপ্পদেসভাৰতোতি দস্সেতি. এৰঞ্চ কত্ৰা ইধ উদপাননিদস্সনম্পি সমত্থিতন্তি দট্ঠব্বং. পচ্চৰেক্খণঞাণেনাতি অৰসেসকিলেসানং, নিব্বানস্সেৰ ৰা পচ্চৰেক্খণঞাণেন. উপরি অরহত্তফলসমযোতি উপরি সিজ্ঝনতো অরহত্তপটিলাভো তথা অত্থি. ‘‘যেনাহং তং পরিযেসতো নিব্বানং সচ্ছিকরিস্সামী’’তি জানাতি.

কোসম্বিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. উপযন্তিসুত্তৰণ্ণনা

৬৯. নৰমে উদকৰড্ঢনসমযেতি সব্বদিৰসেসু মহাসমুদ্দস্স অন্তো মহন্তচন্দকন্তমণিপব্বতানং জুণ্হসম্ফস্সেন পহতত্তা জলাভিসন্দনৰসেন উদকস্স ৰড্ঢনসমযে. উপরি গচ্ছন্তোতি পকতিযা উদকস্স তিট্ঠট্ঠানস্স ততো উপরি গচ্ছন্তোতি অত্থো. উপরি যাপেতীতি উদকং তত্থ উপরূপরি ৰড্ঢেতি. তথাভূতো চ তং ব্রূহেন্তো পূরেন্তোতি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘ৰড্ঢেতি পূরেতীতি অত্থো’’তি. যস্মা পচ্চযধম্মা অত্তনো ফলসমৰাযপচ্চযে হোন্তে তস্স উপরি ঠিতো ৰিয হোতি তস্স অত্তনো ৰসে ৰত্তাপনতো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অৰিজ্জা উপরি গচ্ছন্তী’’তি. পচ্চযভাৰেন হি সা তথা ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘সঙ্খারানং পচ্চযো ভৰিতুং সক্কুণন্তী’’তি. অপগচ্ছন্তো যাযন্তো. তেনাহ ‘‘ওসরন্তো’’তি, অৰড্ঢন্তো পরিহীযমানোতি অত্থো.

উপযন্তিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. সুসিমসুত্তৰণ্ণনা

৭০. দসমে গরুকতোতি গরুভাৰহেতূনং উত্তমগুণানং মত্থকপ্পত্তিযা অনঞ্ঞসাধারণেন গরুকারেন গরুকতো. মানিতোতি সম্মাপটিপত্তিযা মানিতো. তায হি ৰিঞ্ঞূনং মনাপতাতি আহ ‘‘মনেন পিযাযিতো’’তি. চতুপচ্চযপূজায চ পূজিতোতি ইদং অত্থৰচনং. যদত্থং সংগীতিকারেহি ‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৰা সক্কতো হোতী’’তিআদিনা ইমস্স সুত্তস্স নিদানং নিক্খিত্তং, তস্স অত্থস্স উল্লিঙ্গৰসেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এস নযো সেসপদেসুপি. অংসকূটতোতি উত্তরাসঙ্গেন উভো অংসকূটে পটিচ্ছাদেত্ৰা ঠিতা দক্খিণঅংসকূটতো, উভযতো ৰা অপনেন্তি. পরিচিতগন্থৰসেন পণ্ডিতপরিব্বাজকো, যতো পচ্ছা ৰিসেসভাগী জাতো. ৰিচিত্তনযায ধম্মকথায কথনতো ‘‘কৰিসেট্ঠো’’তি আহংসু.

তেজুস্সদোতি মহাতেজো. পুরেভত্তকিচ্চাদীনং নিযতভাৰেন নিযমমনুযুত্তো. ৰিপস্সনালক্খণম্হীতি ঞাণং তত্থ কথিতং. ধম্মন্তি তস্সং তস্সং পরিসাযং থেরস্স অসম্মুখা দেসিতং ধম্মং. আহরিত্ৰা কথেতি তথা ৰরস্স দিন্নত্তা.

কিঞ্চাপি সুসিমো পূরণাদযো ৰিয সত্থুপটিঞ্ঞো ন হোতি, তিত্থিযেহি পন ‘‘অযং ব্রাহ্মণপব্বজিতো পঞ্ঞৰা ৰেদঙ্গকুসলো’’তি গণাচরিযট্ঠানে ঠপিতো, তথা চস্স সম্ভাৰিতো. তেন ৰুত্তং ‘‘অহং সত্থাতি পটিজানন্তো’’তি, ন সস্সতদিট্ঠিকত্তা. তথা হেস ভগৰতো সম্মুখা উপগন্তুং অসক্খি.

অঞ্ঞাতি অরহত্তস্স নামং অঞ্ঞিন্দ্রিযস্স চিণ্ণন্তে পৰত্তত্তা. তং পৰত্তিন্তি যং অঞ্ঞব্যাকরণং ৰুত্তং, তং সুত্ৰা. অস্স সুসিমস্স, পরমপ্পমাণন্তি উত্তমকোটি. আচরিযমুট্ঠীতি আচরিযস্স মুট্ঠিকতধম্মো.

অঙ্গসন্ততাযাতি নীৰরণাদীনং পচ্চনীকধম্মানং ৰিদূরভাৰেন ঝানঙ্গানং ৰূপসন্ততায. নিব্বুতসব্বদরথপরিল়াহতায হি তেসং ঝানানং পণীততরভাৰো. আরম্মণসন্ততাযাতি রূপপতিভাগৰিগমেন সণ্হসুখুমাদিভাৰপ্পত্তস্স আরম্মণস্স সন্তভাৰেন. যদগ্গেন হি তেসং ভাৰনাতিসযসম্ভাৰিতসণ্হসুখুমপ্পকারানি আরম্মণানি সন্তানি, তদগ্গেন ঝানঙ্গানং সন্ততা ৰেদিতব্বা. আরম্মণসন্ততায ৰা তদারম্মণধম্মানং সন্ততা লোকুত্তরধম্মারম্মণাহি পচ্চৰেক্খণাহি দীপেতব্বা. আরুপ্পৰিমোক্খাতি অরূপজ্ঝানসঞ্ঞাৰিমোক্খা. পঞ্ঞামত্তেনেৰ ৰিমুত্তা, ন উভতোভাগৰিমুত্তা. ধম্মানং ঠিততা তংসভাৰতা ধম্মট্ঠিতি, অনিচ্চদুক্খানত্ততা, তত্থ ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি আহ ‘‘ৰিপস্সনাঞাণ’’ন্তি. এৰমাহাতি ‘‘পুব্বে খো, সুসিম, ধম্মট্ঠিতিঞাণং, পচ্ছা নিব্বানে ঞাণ’’ন্তি এৰমাদি.

ৰিনাপি সমাধিন্তি সমথলক্খণপ্পত্তং পুরিমসিদ্ধং ৰিনাপি সমাধিন্তি ৰিপস্সনাযানিকং সন্ধায ৰুত্তং. এৰন্তি ৰুত্তাকারেন. ন সমাধিনিস্সন্দো অনুপুব্বৰিহারা ৰিয. ন সমাধিআনিসংসো লোকিযাভিঞ্ঞা ৰিয. ন সমাধিস্স নিপ্ফত্তি সব্বভৰগ্গং ৰিয. ৰিপস্সনায নিপ্ফত্তি মগ্গো ৰা ফলং ৰাতি যোজনা.

রূপাদীসু চেতেসু তিণ্ণং লক্খণানং পরিৰত্তনৰসেন দেসনা তেপরিৰট্টদেসনা. অনুযোগং আরোপেন্তোতি ননু ৰুত্তং, সুসিম, ইদানি অরহত্তাধিগমেন সব্বসো পচ্চযাকারং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা তত্থ ৰিগতসম্মোহোতি অনুযোগং করোন্তো. পাকটকরণত্থন্তি যথা ত্ৰং, সুসিম, নিজ্ঝানকো সুক্খৰিপস্সকো চ হুত্ৰা আসৰানং খযসম্মসনে সুপ্পতিট্ঠিতো, এৰমেতেপি ভিক্খূ, তস্মা ‘‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো’’তিআদিনা ন তে তযা অনুযুঞ্জিতব্বাতি.

সুসিমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মহাৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.