১. পঠমৰগ্গো
১. দহরসুত্তৰণ্ণনা
১১২. ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদীতি ভগৰতো গুণে অজানন্তো কোসলরাজা অত্তনো খত্তিযমানেন কেৰলং ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. পঠমাগতে হি সত্থরি তস্স সম্মোদিতাকারং দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৰুত্তং. যথা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তোতি যথা ভগৰা ‘‘কচ্চি তে, মহারাজ, খমনীযং, কচ্চি যাপনীয’’ন্তিআদিনা তেন রঞ্ঞা সদ্ধিং পঠমং পৰত্তমোদো অহোসি পুব্বভাসিতায, তদনুকরণেন এৰং সোপি রাজা ভগৰতা সদ্ধিং সমপ্পৰত্তমোদো অহোসীতি যোজনা. তং পন সমপ্পৰত্তমোদনং উপমায দস্সেতুং ‘‘সীতোদকং ৰিযা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সম্মোদিতন্তি সংসন্দিতং একীভাৰন্তি সম্মোদনকিরিযায সমানতং একরূপতং, খমনীযন্তি ‘‘ইদং চতুচক্কং নৰদ্ৰারং সরীরযন্তং দুক্খবহুলতায সভাৰতো দুস্সহং, কচ্চি খমিতুং সক্কুণেয্য’’ন্তি পুচ্ছতি. যাপনীযন্তি পচ্চযাযত্তৰুত্তিকং চিরপবন্ধসঙ্খাতায যাপনায কচ্চি যাপেতুং সক্কুণেয্যং. সীসরোগাদিআবাধাভাৰেন কচ্চি অপ্পাবাধং. দুক্খজীৰিকাভাৰেন কচ্চি অপ্পাতঙ্কং. তংতংকিচ্চকরণে উট্ঠানসুখতায কচ্চি লহুট্ঠানং. তদনুরূপবলযোগতো কচ্চি বলং. সুখৰিহারসম্ভৰেন কচ্চি ফাসুৰিহারো অত্থীতি তত্থ তত্থ কচ্চি-সদ্দং যোজেত্ৰা অত্থো ৰেদিতব্বো. বলৰপ্পত্তা পীতি পীতিযেৰ. তরুণপীতি পামোজ্জং. সম্মোদনং জনেতি করোতীতি সম্মোদনীযং. সম্মোদিতব্বতো সম্মোদনীযন্তি ইমং পন অত্থং দস্সেন্তো ‘‘সম্মোদিতুং যুত্তভাৰতো’’তি আহ. সরিতব্বভাৰতোতি অনুস্সরিতব্বভাৰতো. ‘‘সরণীয’’ন্তি ৰত্তব্বে দীঘং কত্ৰা ‘‘সারণীয’’ন্তি ৰুত্তং.
সুয্যমানসুখতোতি আপাথমধুরতং আহ, অনুস্সরিযমানসুখতোতি ৰিমদ্দরমণীযতং. ব্যঞ্জনপরিসুদ্ধতাযাতি সভাৰনিরুত্তিভাৰেন তস্সা কথায ৰচনচাতুরিযমাহ, অত্থপরিসুদ্ধতাযাতি অত্থস্স নিরুপক্কিলেসতং. অনেকেহি পরিযাযেহীতি অনেকেহি কারণেহি. অদিট্ঠত্তাতি উপসঙ্কমনৰসেন অদিট্ঠত্তা. গুণাগুণৰসেনাতি গুণৰসেন গম্ভীরভাৰং ৰা অগুণৰসেন উত্তানভাৰং ৰা. ওৰট্টিকসারং কত্ৰাতি ওৰট্টিকায গহেতব্বসারৰত্থুং কত্ৰা. লোকনিস্সরণভৰোক্কন্তিপঞ্হন্তি লোকতো নিস্সটভাৰপঞ্হঞ্চেৰ আদিতো ভৰোক্কমনপঞ্হঞ্চ. সত্থু সম্মাসম্বুদ্ধতং পুচ্ছন্তো হি ‘‘কিং ভৰং গোতমো সব্বলোকতো নিস্সটো, সব্বসত্তেহি চ জেট্ঠো’’তি? পুচ্ছতি নাম. যথা হি সত্থু সম্মাসম্বুদ্ধতায লোকতো নিস্সটতা ৰিঞ্ঞাযতি, এৰং সব্বসত্তেহি জেট্ঠভাৰতো সেট্ঠভাৰতো. স্ৰাযমত্থো অগ্গপসাদসুত্তাদীহি (ইতিৰু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪) ৰিভাৰেতব্বো. কথং পন সম্বুদ্ধতা ৰিঞ্ঞাযতীতি? অৰিপরীতধম্মদেসনতো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাদীসু (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১২৪) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো.
রাজা সত্থু অৰিপরীতধম্মদেসনং অজানন্তো ততো এৰস্স সম্মাসম্বোধিং অসদ্দহন্তো ‘‘ৰুড্ঢতরেসুপি চিরপব্বজিতেসু সম্মাসম্বুদ্ধভাৰে অলব্ভমানে তব্বিপরীতে কথং লব্ভেয্যা’’তি মঞ্ঞমানো ‘‘কিং পন ভৰং গোতমো’’তিআদিং ৰক্খতি. রাজা অত্তনো লদ্ধিযা ন পুচ্ছতি অত্তনো সম্মুখা তেহি অসম্মাসম্বুদ্ধভাৰস্সেৰ পটিঞ্ঞাতত্তা. যস্মা তে মুসাৰাদিতায অত্তনো উপট্ঠাকাদীনং ‘‘বুদ্ধা ময’’ন্তি পটিজানিংসু, তস্মা ৰুত্তং ‘‘লোকে মহাজনেন গহিতপটিঞ্ঞাৰসেন পুচ্ছতী’’তি. স্ৰাযমত্থো আগমিস্সতি. বুদ্ধসীহনাদন্তি বুদ্ধানং এৰ আৰেণিকং সীহনাদং. কামং মগ্গঞাণপদট্ঠানং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, সম্বোধিঞাণে পন গহিতে তং অত্থতো গহিতমেৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতং সম্মাসম্বোধি’’ন্তি.
পব্বজ্জূপগমনেনাতি যায কাযচি পব্বজ্জায উপগমনমত্তেন সমণা, ন সমিতপাপতায. জাতিৰসেনাতি জাতিমত্তেন ব্রাহ্মণা, ন বাহিতপাপতায. পব্বজিতসমূহসঙ্খাতো সঙ্ঘোতি পব্বজিতসমূহতামত্তেন সঙ্ঘো, ন নিয্যানিকদিট্ঠিৰিসুদ্ধসীলসামঞ্ঞৰসেন সংহতত্তাতি অধিপ্পাযো. এতেসং অত্থীতি এতেসং সব্বঞ্ঞুপটিঞ্ঞাতানং পরিৰারভূতো অত্থি. স্ৰেৰাতি পব্বজিতসমূহসঙ্খাতো এৰ. কেচি পন ‘‘পব্বজিতসমূহৰসেন. সঙ্ঘিনো, গহট্ঠসমূহৰসেন গণিনো’’তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং গণে এৰ লোকে সঙ্ঘসদ্দস্স নিরুল়্হত্তা. আচারসিক্খাপনৰসেনাতি অচেলকৰতচরিযাদি-আচারসিক্খাপনৰসেন. পাকটাতি সঙ্ঘীআদিভাৰেন পকাসিতা. ‘‘অপ্পিচ্ছা’’তি ৰত্ৰা তত্থ লব্ভমানং অপ্পিচ্ছতং দস্সেতুং ‘‘অপিচ্ছতায ৰত্থম্পি ন নিৰাসেন্তী’’তি ৰুত্তং. ন হি তেসু সাসনিকেসু ৰিয সন্তগুণনিগুহনা অপ্পিচ্ছা লব্ভতীতি. যসোতি কিত্তিসদ্দো. তরন্তি এতেন সংসারোঘন্তি এৰং সম্মতত্তা তিত্থং ৰুচ্চতি লদ্ধীতি আহ ‘‘তিত্থকরাতি লদ্ধিকরা’’তি. সাধুসম্মতাতি ‘‘সাধূ’’তি সম্মতা, ন সাধূহি সম্মতাতি আহ ‘‘সন্তো…পে… পুথুজ্জনস্সা’’তি.
কপ্পকোলাহলন্তি কপ্পতো কোলাহলং, ‘‘কপ্পুট্ঠানং ভৰিস্সতী’’তি দেৰপুত্তেহি উগ্ঘোসিতমহাসদ্দো. ইমেতি পূরণাদযো. বুদ্ধকোলাহলন্তি দেৰতাহি ঘোসিতং বুদ্ধকোলাহলং. পযিরুপাসিত্ৰাতি পুরিসসুতিপরম্পরায সুত্ৰা. চিন্তামণিৰিজ্জা নাম পরচিত্তজানাপনৰিজ্জা. সা কেৰট্টসুত্তে ‘‘মণিকা’’তি আগতা, আদি-সদ্দেন গন্ধারিসম্ভৰৰিজ্জাদিং সঙ্গণ্হাতি. তত্থ গন্ধারিযা ৰিকুব্বনং দস্সেতি. অত্তভাৰেতি সরীরে. রাজুস্মাতি রাজতেজো.
সুক্কধম্মোতি অনৰজ্জধম্মো নিক্কিলেসতা. ইদং গহেত্ৰাতি ইদং পরম্মুখা ‘‘মযং বুদ্ধা’’তি ৰত্ৰা অত্তনো সম্মুখা ‘‘ন মযং বুদ্ধা’’তি তেহি ৰুত্তৰচনং গহেত্ৰা. এৰমাহাতি ‘‘যেপি তে, ভো গোতম…পে… নৰো চ পব্বজ্জাযা’’তি এৰং অৰোচ. অত্তনো পটিঞ্ঞং গহেত্ৰাতি ‘‘ন মযং বুদ্ধা’’তি তেসং অত্তনো পুরতো পৰত্তিতং পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা. ঈদিসে ঠানে কিং-সদ্দো পটিসেধৰাচকো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘কিন্তি পটিক্খেপৰচন’’ন্তি, কস্মা পটিজানাতীতি অত্থো?
ন উঞ্ঞাতব্বাতি ন গরহিতব্বা. গরহত্থো হি অযং উ-সদ্দো. ‘‘দহরো’’তি অধিকতত্তা ৰক্খমানত্তা চ ‘‘খত্তিযোতি রাজকুমারো’’তি ৰুত্তং. উরসা গচ্ছতীতি উরগো, যো কোচি সপ্পো, ইধ পন অধিপ্পেতং দস্সেতুং ‘‘আসীৰিসো’’তি আহ. সীলৰন্তং পব্বজিতং দস্সেতি সামঞ্ঞতো ‘‘ভিক্খূ’’তি ৰদন্তো. ইধ পন যস্মা ‘‘ভৰম্পি নো গোতমো’’তিআদিনা ভগৰন্তং উদ্দিস্স কথং সমুট্ঠাপেসি, তস্মা ভগৰা অত্তানং অব্ভন্তরং অকাসি. যদিপি ৰিসেসো সামঞ্ঞজোতনায ৰিভাৰিতো হোতি, সংসযুপ্পত্তিদীপকং নোতি ৰুত্তগ্গহণং পন তং পরিচ্ছিজ্জতীতি. তেনাহ ‘‘দেসনাকুসলতাযা’’তিআদি. ইদানি অৰঞ্ঞাপরিভৰে পযোগতো ৰিভাৰেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অচিত্তীকতাকারৰসেন অৰঞ্ঞায পাকটভাৰো, ৰম্ভনৰসেন পরিভৰস্সাতি অধিপ্পাযেন কাযপযোগৰসেন অৰঞ্ঞা দস্সিতা, ৰচীপযোগৰসেন পরিভৰো, উভযং পন উভযত্থাপি পভেদতো গহিতং, অৰঞ্ঞপরিভৰানং দ্ৰিন্নম্পি উভযত্থ পরিগ্গহো. তং সব্বম্পীতি তং অৰঞ্ঞাদি সব্বম্পি. চতূসুপি তং ন কাতব্বমেৰ সম্পতি আযতিঞ্চ অনত্থাৰহত্তা.
তদত্থদীপনাতি তস্স আদিতো ৰুত্তস্স অত্থস্স দীপনা. ৰিসেসত্থদীপনাতি ততো ৰিসিট্ঠত্থদীপনা. খেত্তানং অধিপতীতি খত্তিযোতি নিরুত্তিনযেন সদ্দসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. খেত্ততো ৰিৰাদা সত্তে তাযতীতি খত্তিযোতি লোকিযা কথযন্তি. ‘‘মহাসম্মতো, খত্তিযো, রাজা’’তি এৰমাগতেসু ইমেসু দুতিযং. অক্খরন্তি সমঞ্ঞা. সা হি উদযব্বযাভাৰতো ‘‘ন কদাচি খরতীতি অক্খর’’ন্তি ৰুত্তা. তেনাহ ‘‘নামগোত্তং ন জীরতী’’তি. জাতিসম্পন্নন্তি সম্পন্নজাতিং অতিৰিসুদ্ধজাতিং. তীণি কুলানীতি ব্রাহ্মণৰেস্সসুদ্দকুলানি. অতিক্কমিত্ৰাতি অত্তনো জাতিসম্পত্তিযা অভিভৰিত্ৰা.
কেৰলং নামপদং ৰুত্তং আখ্যাতপদং অপেক্খতেৰাতি আহ ‘‘ঠানং হীতি কারণং ৰিজ্জতী’’তি. উদ্ধটদণ্ডেনাতি সমন্ততো উব্ভতেন দণ্ডেন সাসনেন, বলৰং উপক্কমং গরুকং রাজানম্পি. তং খত্তিযং পরিৰজ্জেয্যাতি খত্তিযং অৰঞ্ঞাপরিভৰকরণতো ৰজ্জেয্য. তেনাহ ‘‘ন ঘট্টেয্যা’’তি.
উরগস্স চ নানাৰিধৰণ্ণগ্গহণে কারণং ৰদতি ‘‘যেন যেন হী’’তিআদিনা. বহুভক্খন্তি মহাভক্খং সব্বভক্খখাদকং. পাৰকং সোধনত্থেন অসুদ্ধস্সপি দহনেন. সোতি মগ্গো. কণ্হো ৰত্তনী ইমস্সাতি কণ্হৰত্তনী. মহন্তো অগ্গিক্খন্ধো হুত্ৰা. যাৰব্রহ্মলোকপ্পমাণোতি কপ্পৰুট্ঠানকালে অরঞ্ঞে অগ্গিনা গহিতে কালন্তরে এৰ কট্ঠতিণরুক্খাদিসম্ভৰোতি দস্সেতুং ‘‘জাযন্তি তত্থ পারোহা’’তি পাল়িযং ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ.
ডহিতুং ন সক্কোতি পচ্চক্কোসনাদিনা. ৰিনস্সন্তি সমণতেজসা ৰিনাসিতত্তা. ‘‘ন তস্সা’’তি এত্থ ন-কারং ‘‘ৰিন্দরে’’তি এত্থ আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বন্তি আহ ‘‘ন ৰিন্দন্তী’’তি. ৰত্থুমত্তাৰসিট্ঠোতি ঠানমেৰ নেসং অৰসিস্সতি, সযং পন সব্বসো সহ ধনেন ৰিনস্সন্তীতি অত্থো.
‘‘সম্মদেৰ সমাচরে’’তি এত্থ যথা রাজাদীসু সম্মা সমাচরেয্য, তং ৰিভাগেন দস্সেন্তো ‘‘খত্তিযং তাৰা’’তিআদিমাহ. তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. তিস্সো কুলসম্পত্তিযোতি খত্তিয-ব্রাহ্মণগহপতি-মহাসালকুলানি ৰদতি. পঞ্চ রূপিব্রহ্মলোকে, চত্তারো অরূপীব্রহ্মলোকেতি এৰং নৰ ব্রহ্মলোকে কম্মভৰৰিভাগেন, সেসানং গণনানং উপপত্তিভৰৰিভাগেন.
অভিক্কন্তন্তি অতিৰিয কমনীযং. সা পনস্সা কন্ততা অতিৰিয ইট্ঠতায মনৰড্ঢনতায সোভনতাযাতি আহ ‘‘অতিইট্ঠং অতিমনাপং অতিসুন্দরন্তি অত্থো’’তি. ‘‘অভিক্কন্ত’’ন্তি ৰচনং অপেক্খিত্ৰা নপুংসকনিদ্দেসো, ৰচনং পন ভগৰতো ধম্মদেসনাতি তথা ৰুত্তং. অত্থমত্তদস্সনং ৰা এতং, তস্মা অত্থৰসেন লিঙ্গৰিভত্তিৰিপরিণামো ৰেদিতব্বো. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো.
অধোমুখঠপিতন্তি কেনচি অধোমুখং ঠপিতং. হেট্ঠামুখজাতন্তি সভাৰেনেৰ হেট্ঠামুখং জাতং. উগ্ঘাটেয্যাতি ৰিৰটং করেয্য. হত্থে গহেত্ৰাতি ‘‘পুরত্থাভিমুখো উত্তরাভিমুখো ৰা গচ্ছা’’তিআদীনি অৰত্ৰা হত্থে গহেত্ৰা নিস্সন্দেহং কত্ৰা ‘‘এস মগ্গো’’তি এৰং ৰত্ৰা ‘‘গচ্ছা’’তি ৰদেয্য. কাল়পক্খচাতুদ্দসীতি কাল়পক্খে চাতুদ্দসী. নিক্কুজ্জিতং উক্কুজ্জেয্যাতি আধেয্যস্স অনাধারভূতং ভাজনং তস্স আধারভাৰাপাদনৰসেন উক্কুজ্জেয্য. অঞ্ঞাণস্স অভিমুখত্তা হেট্ঠামুখজাততায সদ্ধম্মৰিমুখং, ততো এৰ অধোমুখভাৰেন অসদ্ধম্মে পতিতন্তি এৰং পদদ্ৰযং যথারহং যোজেতব্বং, ন যথাসঙ্খযং. কামং কামচ্ছন্দাদযোপি পটিচ্ছাদকা, মিচ্ছাদিট্ঠি পন সৰিসেসং পটিচ্ছাদিকাতি আহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিগহনপটিচ্ছন্ন’’ন্তি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপরমাহং, ভিক্খৰে, ৰজ্জং ৰদামী’’তি (অ. নি. ১.৩১০). সব্বাপাযগামিমগ্গো কুম্মগ্গো ‘‘কুচ্ছিতো মগ্গো’’তি কত্ৰা. সম্মাদিট্ঠিআদীনং উজুপটিপক্খতায মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ মিচ্ছত্তধম্মা মিচ্ছামগ্গো. তেনেৰ হি তদুভযপটিপক্খতং সন্ধায ‘‘সগ্গমোক্খমগ্গং আৰিকরোন্তেনা’’তি ৰুত্তং. সপ্পিআদিসন্নিস্সযো পদীপো ন তথা উজ্জলো, যথা তেলসন্নিস্সযোতি তেলপজ্জোতগ্গহণং. এতেহি পরিযাযেহীতি এতেহি নিক্কুজ্জিতুক্কুজ্জনপটিচ্ছন্নৰিৰরণাদিউপমোপমিতব্বপ্পকারেহি.
পসন্নাকারন্তি পসন্নেহি কাতব্বং সক্কারং. সরণন্তি পটিসরণং পরাযণং. অজ্জতাতি অজ্জাতি পদস্স ৰড্ঢনমত্তং হেত্থ তা-সদ্দো যথা ‘‘দেৰতা’’তি. পাণেহি উপেতন্তি পাণেহি সহ সরণং উপেতং. ‘‘যাৰ মে পাণা ধরন্তি, তাৰ সরণং গতমেৰ মং ধারেতূ’’তি আপাণকোটিকং অত্তনো সরণগমনং পৰেদেতি. তেনাহ ‘‘যাৰ মে’’তিআদি. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
দহরসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পুরিসসুত্তৰণ্ণনা
১১৩. পুরিমসুত্তেতি পুরিমসুত্তদেসনাযং. তত্থ হি উপসঙ্কমন্তৰেলায সত্থু গুণে অজানন্তো কেৰলং সম্মোদনং করোতি. দেসনং সুত্ৰা পন সত্থু গুণে ঞত্ৰা সরণঙ্গতত্তা ইধ ইমস্মিং সমাগমে অভিৰাদেসি পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দি. অত্তানং অধি অজ্ঝত্তং, অৰিজহেন অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৰত্তধম্মা অজ্ঝত্তং একজ্ঝং গহণৰসেন, ভুম্মত্থে চেতং পচ্চত্তৰচনং. কামঞ্চাযং অজ্ঝত্তসদ্দো গোচরজ্ঝত্তৰিসযজ্ঝত্তঅজ্ঝত্তজ্ঝত্তেসু পৰত্ততি. তে পনেত্থ ন যুজ্জন্তীতি ৰুত্তং ‘‘নিযকজ্ঝত্ত’’ন্তি, নিযকসঙ্খাতঅজ্ঝত্তধম্মেসূতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অত্তনো সন্তানে’’তি. লুব্ভনলক্খণোতি গিজ্ঝনলক্খণো, আরম্মণে দল়্হগ্গহণসভাৰোতি অত্থো. দুস্সনলক্খণোতি কুজ্ঝনলক্খণো, ব্যাপজ্জনসভাৰোতি অত্থো. মুয্হনলক্খণোতি অঞ্ঞাণলক্খণো, আরম্মণে সভাৰসম্মোহভাৰোতি অত্থো. ৰিহেঠেন্তীতি অত্থনাসনঅনত্থুপ্পাদনেহি ৰিবাধেন্তি. ততো এৰ যথা সগ্গমগ্গেসু ন দিস্সতি, এৰং করোন্তীতি আহ ‘‘নাসেন্তি ৰিনাসেন্তী’’তি. অত্তনি সম্ভূতাতি সন্তানে নিব্বত্তা.
পুরিসসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. জরামরণসুত্তৰণ্ণনা
১১৪. অঞ্ঞত্র জরামরণাতি জরামরণেন ৰিনা. জরামরণৰিরহিতো জাতো নাম অত্থি নু খোতি পুচ্ছতি. পাল়িযং জাতস্সাতি পচ্চত্তে সামিৰচনং. মহাসালাতি ইমিনা র-কারস্স ল-কারং কত্ৰা ‘‘মহাসালা’’তি ৰুত্তন্তি দস্সেতি যথা ‘‘পুরত্থিযোতি পুলত্থিযো’’তি. মহাসারপ্পত্তাতি মহন্তং ৰিভৰসারং পত্তা. কোটিসতং ধনং, অযমেৰ ৰা পাঠো. ‘‘কুম্ভং নাম দস অম্বণানী’’তি ৰদন্তি. ইস্সরাতি ৰিভৰিস্সরিযেন ইস্সরা. সুৰণ্ণরজতভাজনাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ৰত্থসেয্যাৰসথাদিং সঙ্গণ্হাতি. অসাধারণধনানং নিধানগতত্তা ‘‘অনিধানগতস্সা’’তি ৰুত্তং. তুট্ঠিকরণস্সাতি পাসাদসিৰিকাদিসুখসাধনস্স.
আরকা কিলেসেহীতি নিরুত্তিনযেন সদ্দসিদ্ধিমাহ. আরকাতি চ সব্বসো সমুচ্ছিন্নত্তা তেহি দূরেতি অত্থো. রাগাদীনং হতত্তা, পাপকরণে রহাভাৰতো, অনুত্তরদক্খিণেয্যতাদিপচ্চযা চ অরহং. কামঞ্চাযং সংযুত্তৰণ্ণনা, অভিধম্মনযো এৰ পন নিপ্পরিযাযোতি আহ ‘‘চত্তারো আসৰা’’তি ব্রহ্মচরিযৰাসন্তি মগ্গব্রহ্মচরিযৰাসং. ৰুট্ঠাতি ৰুট্ঠৰন্তো. চতূহি মগ্গেহি করণীযন্তি পচ্চেকং চতূহি মগ্গেহি কত্তব্বং পরিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিরিযভাৰনাভিসমযং. এৰং গতং সোল়সৰিধং হোতি. ওসীদাপনট্ঠেন ভারা ৰিযাতি ভারা. তেনাহ ‘‘ভারা হৰে পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদি (সং. নি. ৩.২২). অত্তপটিবদ্ধতায অত্তনো অৰিজহনতো পরমত্থদেসনায চ পরমত্থো অরহত্তং. কামঞ্চাযমত্থো সব্বসমিদ্ধিসসন্ততিপরিযাপন্নো অনৰজ্জধম্মো সম্ভৰতি অকুপ্পসভাৰা, অপরিহানধম্মেসু পন অগ্গভূতে অরহত্তে সাতিসযো, ন ইতরেসূতি ‘‘অরহত্তসঙ্খাতো’’তিআদি ৰুত্তং. ওরম্ভাগিযুদ্ধম্ভাগিযৰিভাগং দসৰিধম্পি ভৰেসু সংযোজনং কিলেসকম্মৰিপাকৰট্টপচ্চযো হুত্ৰা নিস্সরিতুং অপ্পদানৰসেন বন্ধতীতি ভৰসংযোজনং. সতিপি হি অঞ্ঞেসং তপ্পক্খিযভাৰেন ৰিনা সংযোজনানি তেসং তপ্পচ্চযভাৰো অত্থি, ভৰনিযামো ওরম্ভাগিযুদ্ধম্ভাগিযসঙ্গহিতোতি তংতংভৰনিব্বত্তককম্মনিযামো চ হোতি, ন চ উপচ্ছিন্নসংযোজনস্স কতানিপি কম্মানি ভৰং নিব্বত্তেন্তীতি তেসংযেৰ সংযোজনট্ঠো দট্ঠব্বো. সম্মা কারণেহি জানিত্ৰাতি ঞাযেন দুক্খাদীসু সো যথা জানিতব্বো; তথা জানিত্ৰা, পুব্বকালকিরিযাৰিমুত্তা হি অপরকালকিরিযা চ যথা সম্ভৰতি, তং দস্সেতুং ‘‘মগ্গপঞ্ঞাযা’’তিআদি ৰুত্তং.
ভিজ্জনসভাৰো খণাযত্তত্তা. নিক্খিপিতব্বসভাৰো মরণধম্মত্তা. অযং কাযো উস্মাযুৰিঞ্ঞাণাপগমো ছড্ডনীযধম্মো, যস্মিং যং পতিট্ঠিতং, তং তস্স সন্তানগতৰিপ্পযুত্তন্তি কত্ৰা ৰত্তব্বতং অরহতীতি আহ ‘‘খীণাসৰস্স হি অজীরণধম্মোপি অত্থী’’তিআদি. তেনাহ ভগৰা ‘‘ইমস্মিংযেৰ ব্যামমত্তে কল়েৰরে সসঞ্ঞিম্হি সমনকে লোকঞ্চ পঞ্ঞপেমি লোকসমুদযঞ্চ লোকনিরোধঞ্চা’’তিআদি (সং. নি. ১.১০৭; অ. নি. ৪.৪৫). অস্স খীণাসৰস্স, ‘‘জীরণধম্ম’’ন্তি যথাৰুত্তং অজীরণধম্মং ঠপেত্ৰা জীরণধম্মং দস্সেন্তো ‘‘তেসংপাযং কাযো ভেদনধম্মো’’তি এৰমাহ. জরং পত্তস্সেৰ হিস্স ভেদননিক্খিপিতব্বতানিযতে অত্থে সুত্তদেসনা পৰত্তা. অত্থস্স উপ্পত্তি অট্ঠুপ্পত্তি, সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. কির-সদ্দো অনুস্সৰত্থো, তেন অনুস্সৰাগতোযমত্থো, ন অট্ঠকথাগতোতি দীপেতি. তেনাহ ‘‘ৰদন্তী’’তি. যেনাযং অত্থো হেতুনা অট্ঠুপ্পত্তিকো, তং দস্সেতুং ‘‘সিৰিকসালাযং নিসীদিত্ৰা কথিত’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘ৰিহরতি জেতৰনে’’তি নিদানৰচনেন যথা ন ৰিরুজ্ঝতি, তথা ৰেদিতব্বং. ননু ইমস্স সুত্তস্স পুচ্ছাৰসিকো নিক্খেপোতি? সচ্চমেতং, সুত্তেকদেসং পন সন্ধায অট্ঠুপ্পত্তিকতাৰচনং. কেচি পন ‘‘যানং আরুহিত্ৰা রাজা আগতো, রঞ্ঞো আরোহনীযরথং দস্সেত্ৰা ৰুত্ত’’ন্তিপি ৰদন্তি.
সরীরে ফেণপিণ্ডসমে কিং ৰত্তব্বং? সব্ভি সদ্ধিন্তি সাধূহি সহ পৰেদযন্তি. ন হি কদাচি সাধূনং সাধূহি সহ কত্তব্বা হোন্তি, তস্মা সীদনসভাৰানং কিলেসানং ভিজ্জনপ্পত্তত্তা নিব্বানং সব্ভীতি ৰুচ্চতি. পুরিমপদস্সাতি ‘‘সতঞ্চ ধম্মো ন জরং উপেতী’’তি পদস্স. কারণং দস্সেন্তো ব্যতিরেকৰসেন. সতং ধম্মো নিব্বানং কিলেসেহি সংসীদনভিজ্জনসভাৰো ন হোতি, তস্মা তং আগম্ম জরং ন উপেতি. কিলেসা পন তন্নিমিত্তকা, এৰমযং ৰুত্তকারণতো জরং ন উপেতীতি. তেনাহ ‘‘ইদ’’ন্তিআদি. সুন্দরাধিৰচনং ৰা এতং ‘‘সব্ভী’’তি পদং অপাপতাদীপনতো, সব্ভিধম্মভূতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ৰিরাগো তেসং অগ্গমক্খাযতি (ইতিৰু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪), ন তেন ধম্মেন সমত্থি কিঞ্চী’’তি (খু. পা. ৬.৪; সু. নি. ২২৭) চ.
জরামরণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পিযসুত্তৰণ্ণনা
১১৫. রহসি গতস্সাতি জনসম্বাধতো অপক্কন্তস্স. নিলীনস্স তেনেৰ জনৰিৰেকেন একমন্তং নিসজ্জায একীভাৰেন পটিসল্লীনস্স ৰিয. তেনাহ ‘‘একীভূতস্সা’’তি. সব্বঞ্ঞুভাসিতং করোন্তো আহ তস্স ৰচনং ‘‘এৰমেত’’ন্তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা তস্স ৰচনং তথাপচ্চনুভাসন্তো. অন্তকেনাধিপন্নত্তা এৰ খেত্তৰত্থুহিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদি মানুসং ভৰং জহতো. অনুগন্তি অনুগতং, তমেৰ অনুগামীতি অত্থো. নিচযন্তি উপরূপরি ৰড্ঢিযা নিচিতভূতং. সম্পরাযিকন্তি সম্পরায হিতং.
পিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. অত্তরক্খিতসুত্তৰণ্ণনা
১১৬. পীদহনন্তি সংযমনং. কম্মপথভেদং অপ্পত্তস্সাতি সুপিনকালো ৰিয পৰত্তিমত্ততায কম্মপথৰিসেসং অগতস্স. কম্মস্সাতি অকুসলকম্মস্স. সংৰরন্তি সংৰরভাৰং দস্সেতি, ইতরস্স পন সংৰরভাৰো পুরিমেহি তীহি পদেহি দস্সিতোৰাতি. ওত্তপ্পম্পি গহিতমেৰ তদৰিনাভাৰতো. ন হি পাপজিগুচ্ছনং পাপউত্রাসরহিতং, উত্রাসো ৰা পাপজিগুচ্ছনরহিতো অত্থীতি.
অত্তরক্খিতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. অপ্পকসুত্তৰণ্ণনা
১১৭. উল়ারসদ্দো সেট্ঠে বহুকে চ দিস্সতীতি আহ ‘‘পণীতে চ বহুকে চা’’তি. মানমজ্জনেনাতি মানৰসেন মদপ্পত্তিযা. অতিক্কমন্তি সাধুমরিযাদৰীতিক্কমলক্খণং দোসং. কূটো পাসো.
অপ্পকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অড্ডকরণসুত্তৰণ্ণনা
১১৮. যস্মা কামনিমিত্তং সত্তো সম্পজানমুসা ভাসতি, তস্মা কামা তস্স পতিট্ঠা পচ্চযো কারণন্তি আহ ‘‘কামহেতূ’’তিআদি. ভদ্রমুখসীসেন ৰিটটুভং ভদ্রোপচারেন উপচরতীতি অত্থো, ৰিনিচ্ছযো করীযতি এত্থাতি অড্ডকরণং, ৰিনিচ্ছযট্ঠানং. খিপ্পন্তি কূটং, মচ্ছখিপ্পন্তিপি ৰট্টতি. ওড্ডিতন্তি ওড্ডনৰসেন ফলং পাপিতং.
অড্ডকরণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. মল্লিকাসুত্তৰণ্ণনা
১১৯. ‘‘কস্মা পুচ্ছতী’’তি? পুচ্ছাকারণং চোদেত্ৰা সমুদযতো পট্ঠায দস্সেতুং ‘‘অযং কির মল্লিকা’’তিআদি ৰুত্তং. মালারামং গন্ত্ৰাতি অত্তনো পিতু মালারামং রক্খণত্থঞ্চেৰ অৰসেসপুপ্ফগ্গহণত্থঞ্চ গন্ত্ৰা. কাসিগামেতি কাসিরট্ঠস্স গামে. সো কির গামো মহাকোসলরাজেন অত্তনো ধীতুযা পতিঘরং গচ্ছন্তিযা পুপ্ফমূলত্থায দিন্নো, তংনিমিত্তং. ভাগিনেয্যেন অজাতসত্তুনা. তস্সাতি রঞ্ঞো পসেনদিস্স. সাতি মল্লিকা. নিৰত্তিতুন্তি তস্সা ধম্মতায নিৰত্তিতুং তস্সা ৰচনং পটিক্খিপিতুং. নেৰজ্ঝগাতি ৰত্তমানত্থে অতীতৰচনন্তি আহ ‘‘নাধিগচ্ছতী’’তি. পুথু অত্তাতি তেসং সত্তানং অত্তা.
মল্লিকাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. যঞ্ঞসুত্তৰণ্ণনা
১২০. থূণন্তি যঞ্ঞূপত্থম্ভং. উপনীতানি যঞ্ঞং যজিতুং আরম্ভায. এত্তাৰতাতি ‘‘ইধ, ভন্তে…পে… রুদমানা পরিকম্মানি করোন্তী’’তি এত্তকেন পাঠেন. সন্নিট্ঠানন্তি ‘‘নং ইত্থিং লভিস্সামি নু খো, ন নু খো লভিস্সামী’’তি নিচ্ছযং অৰিন্দন্তো ন ঞাযন্তো. ফেণুদ্দেহকন্তি যথা যত্থ কুথিতে ফেণং উদ্দেহতি ন উপধীযতি, এৰং অনেকৰারং ফেণং উট্ঠাপেত্ৰা. তং দিৰসন্তি তস্মিং রঞ্ঞা নিদ্দং অলভিত্ৰা দুক্খসেয্যদিৰসে. আলোকং ওলোকেত্ৰাতি লোহকুম্ভিমুখৰট্টিসীসে পত্তে তত্থ মহন্তং আলোকং ওলোকেত্ৰা. অত্তানো ৰচনং রঞ্ঞো পৰত্তিঞাপনত্থং. মহাসদ্দো উদপাদি ‘‘এৰরূপং যঞ্ঞং রাজা কারাপেতী’’তি. ৰত্তুকামো অহোসি, ৰত্তুঞ্চ পন অৰিসহন্তো ‘‘স’’ ইতি ৰত্ৰা লোহকুম্ভিযং নিমুগ্গো. ইমং গাথং ৰত্তুকামো অহোসীতি অযং পনেত্থ সম্বন্ধো. এস নযো সেসপদদ্ৰযেপি. ধম্মভেরিং চরাপেসুং ‘‘কোচি কঞ্চি পাণং মা হনতূ’’তি. সো ইত্থিসামিকো পুরিসো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি অত্তনো উপনিস্সযসম্পত্তিযা সত্তু চ দেসনাৰিলাসসম্পত্তিযা, রাজা পন মহাবোধিনিরুজ্ঝনসভাৰত্তা কিঞ্চি ৰিসেসং নাধিগচ্ছি.
সঙ্গহৰত্থূনীতি লোকস্স সঙ্গহকারণানি. নিপ্ফন্নসস্সতো নৰভাগে কস্সকস্স দত্ৰা রঞ্ঞং একভাগগ্গহণং দসমভাগগ্গহণং. এৰং কস্সকা হট্ঠতুট্ঠা সস্সানি সম্পাদেন্তীতি আহ ‘‘সস্সসম্পাদনে মেধাৰিতাতি অত্থো’’তি. ততো ওরভাগে কির ছভাগগ্গহণং জাতং. ছমাসিকন্তি ছন্নং ছন্নং মাসানং পহোনকং. পাসেতীতি পাসগতে ৰিয করোতি. ৰাচায পিযস্স পিযকরস্স কম্মং ৰাচাপেয্যং. সব্বসো রট্ঠস্স ইদ্ধাদিভাৰতো খেমং. নিরব্বুদং চোরিযাভাৰতো. ইদঞ্হি রট্ঠং অচোরিযং নিরগ্গল়ন্তি ৰুচ্চতি অপারুতঘরভাৰতো.
উদ্ধংমূলকং কত্ৰাতি উম্মূলং কত্ৰা. দ্ৰীহি পরিযঞ্ঞেহীতি মহাযঞ্ঞস্স পুব্বভাগে পচ্ছা চ পৰত্তেতব্বেহি দ্ৰীহি পরিৰারযঞ্ঞেহি. সত্তৰীসতি…পে… নস্সাতি সত্তৰীসাধিকানং তিণ্ণং পসুসতানং দ্ৰাৰীসতিযা অস্সাদীহি চ সট্ঠিঅধিকদ্ৰিসতআরঞ্ঞকপসূহি চ সদ্ধিং সম্পিণ্ডিতানং পন নৰাধিকছসতপসূনং মারণেন ভেরৰস্স পাপভীরুকানং ভযাৰহস্স. তথা হি ৰদন্তি –
‘‘ছসতানি নিযুজ্জন্তি, পসূনং মজ্ঝিমে হনি,
অস্সমেধস্স যঞ্ঞস্স, অধিকানি নৰাপি চা’’তি.
সম্মন্তি যুগচ্ছিদ্দে পক্খিপিতব্বদণ্ডকং. পাসেন্তীতি খিপন্তি. সংহারিমেহীতি সকটেহি ৰহিতব্বেহি যূপেহি. পুব্বে কির একো রাজা সম্মাপাসং যজন্তো সরস্সতিনদীতীরে পথৰিযা ৰিৰরে দিন্নে নিমুগ্গোযেৰ অহোসি. অন্ধবালব্রাহ্মণা গতানুগতিগতা ‘‘অযং তস্স সগ্গগমনমগ্গো’’তি সঞ্ঞায তত্থ সম্মাপাসযঞ্ঞং পট্ঠপেন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘নিমুগ্গোকাসতো পভুতী’’তি. অযূপো অপ্পকদিৰসো যাগো, সযূপো বহুদিৰসং সাধেয্যো সত্রযাগো. মন্তপদাভিসঙ্খতানং সপ্পিমধূনং ৰাজমিতি সমঞ্ঞা, হিরঞ্ঞসুৰণ্ণগোমহিং সাদিসত্তরসকদক্খিণস্স. সারগব্ভকোট্ঠাগারাদীসু নত্থেত্থ অগ্গল়ন্তি নিরগ্গল়ো. তত্থ কির যঞ্ঞে অত্তনো সাপতেয্যং অনৰসেসতো অনিগূহিত্ৰা নিয্যাতীযতি. মহারম্ভাতি বহুপসুঘাতকম্মা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ৰিৰিধা যত্থ হঞ্ঞরে’’তি ৰক্খমানত্তা ‘‘মহাকিচ্চা’’তি অত্থো ৰুত্তো, ইধ ‘‘মহারম্ভাতি পপঞ্চৰসেন অজেল়কা’’তিআদি ৰুত্তন্তি ‘‘বহুপসুঘাতকম্মা’’তি অত্থো ৰুত্তো. নিরারম্ভাতি এত্থাপি ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অনুগতং কুলন্তি অনুকুলং, কুলানুগতন্তি অত্থো ৰেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘যং নিচ্চভত্তাদি…পে… অত্থো’’তি.
যঞ্ঞসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. বন্ধনসুত্তৰণ্ণনা
১২১. ইদন্তি ‘‘ইধ, ভন্তে’’তিআদিকং ৰচনং. তে ভিক্খূ আরোচেসুন্তি সম্বন্ধো. তেসূতি তেসু রঞ্ঞা বন্ধাপিতমনুস্সেসু. সুকতকারণন্তি সুকারণকিরিযং আরোচেসুং, ন কেৰলং তেসং মনুস্সানং বন্ধাপিতভাৰং. ইদানি তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘রঞ্ঞো কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. অট্ঠৰঙ্কোতি অট্ঠংসো. অন্তোঘরচারিনোতি অন্তেপুরৰাসিনো.
উক্কট্ঠেতি যুদ্ধে. মন্তীসূতি গুত্তমন্তীসু. অকুতূহলন্তি সঞ্ঞতং. পিযন্তি পিযাযিতব্বং. অন্নপানম্হি মধুরে অভুত্তে উপ্পন্নে. অত্থেতি অত্থে কিচ্চে জাতে থিরন্তি ন কথেন্তি কাযবলমত্তেন অপনেতুং সক্কুণেয্যত্তা. সুট্ঠু রত্তরত্তাতি অতিৰিয রত্তা এৰ হুত্ৰা রত্তা. সারত্তেনাতি সারভাৰেন সারভাৰসঞ্ঞায. ওহারিনন্তি হেট্ঠা হরণসীলন্তি আহ ‘‘চতূসু অপাযেসু আকড্ঢনক’’ন্তি. সিথিলন্তি সিথিলাকারং, ন পন সিথিলং. তেনাহ ভগৰা ‘‘দুপ্পমুঞ্চ’’ন্তি.
বন্ধনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঠমৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.