৯. মহাপুণ্ণমসুত্তৰণ্ণনা
৮৫. তস্মিং অহূতি তস্মিং অহনীতি আহ ‘‘তস্মিং দিৰসে’’তি. অনসনেনাতি সব্বসো আহারস্স অভুঞ্জনেন সাসনিকসীলেন বাহিরকঅনসনেন উপেতা হুত্ৰাতি যোজনা. ৰা-সদ্দেন খীরপানমধুসাযনাদিৰিধিং সঙ্গণ্হাতি. উপেচ্চ ৰসিতব্বতো উপোসথো, পাতিমোক্খুদ্দেসো. উপেতেন সমন্নাগতেন হুত্ৰা ৰসিতব্বতো সন্তানে ৰাসেতব্বতো উপোসথো, সীলং. অনসনাদিধম্মাদিং ৰা উপেচ্চ ৰসনং উপৰাসো উপোসথো. তথারূপে হত্থিজাতিৰিসেসে উপোসথোতি সমঞ্ঞামত্তন্তি আহ – ‘‘উপোসথো নাম নাগরাজাতিআদীসু পঞ্ঞত্তী’’তি. ৰুত্তনযেন উপৰসন্তি এত্থাতি উপোসথো, দিৰসো. সো পনেস উপোসথো. মাসপুণ্ণতাযাতি মাসস্স পূরিতভাৰেন. সম্পুণ্ণাতি সব্বসো পুণ্ণা. তায হি রত্তিযা ৰসেন মাসো অনৰসেসতো পুণ্ণো হোতি. মাসদ্ধমাসাদিভেদং কালং মাতি মিনন্তো ৰিয হোতীতি চ ‘‘মা’’ইতি চন্দো ৰুচ্চতি. এত্থাতি এতিস্সা রত্তিযা. পুণ্ণো পরিপুণ্ণকলো জাতোতি পুণ্ণমা. তঞ্হি চন্দপারিপূরিযা মাসপারিপূরিযা এৰমাহ. এতেন তস্স উপোসথভাৰং দস্সেতি.
দিস্সতি ফলং সন্দিস্সতীতি দেসো, হেতূতি আহ ‘‘দেসন্তি কারণ’’ন্তি. সব্বং কথেন্তি সব্বং অত্তনা পরিগ্গহিতপ্পকারং কথেন্তি. কথেতুং ন সক্কোন্তি অৰিসযত্তা. পাসাদপরিৰেণেতি পাসাদস্স পুরতো ৰিৰটঙ্গণে. হেট্ঠা ৰুত্তনযেনাতি সেখসুত্তে (ম. নি. অট্ঠ. ২.২২) ৰুত্তনযেন ৰিত্থারেতব্বং.
৮৬. ইমে নু খোতি এত্থ নূতি সংসযজোতনোতি আহ – ‘‘ৰিমতিপুচ্ছা ৰিয কথিতা’’তি. জানন্তেনাতিআদি পুচ্ছাৰত্তদস্সনপরং দট্ঠব্বং, ন পুচ্ছকস্স সত্থু অত্তনো অজাননভাৰদীপনপরং. জানাতি হি ভগৰা. অজানন্তেন ৰিয হুত্ৰা পুচ্ছিতে. যথাভূতসভাৰং জানন্তো ৰিয পুচ্ছতি কোহঞ্ঞে ঠত্ৰা. তেনাহ – ‘‘থেরো এৰরূপং ৰচনং কিং করিস্সতী’’তি কারণস্স সুপ্পহীনত্তাতি অধিপ্পাযো.
ছন্দমূলকাতি তণ্হাছন্দমূলকা. তণ্হা হি দুক্খসমুদযো. কুসলসঞ্ঞো ৰা থিরৰিসদনিপুণসঞ্ঞো ৰা, কুসলসঙ্খারো ৰা তিখিণথিরৰিসদসঙ্খারো ৰা; সুৰিসুদ্ধৰিপুলোদারৰিঞ্ঞাণো ৰাতি ইমমত্থং ‘‘সঞ্ঞাদীসুপি এসেৰ নযো’’তি ইমিনা অতিদিসতি. কস্মা পনেত্থ অনাগতকালৰসেনেৰ দেসনা আগতাতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি.
খন্ধানং খন্ধপণ্ণত্তীতি খন্ধসদ্দাভিধেয্যানং রুপ্পনানুভৰনসঞ্জাননাভিসঙ্খরৰিজাননসভাৰানং অত্থানং ‘‘খন্ধো’’তি অযং সমঞ্ঞা. কিত্তকেনাতি কিংপরিমাণেন অত্থেন, রাসত্থভাগত্থাদীসু কীদিসেনাতি অধিপ্পাযো.
হেতুহেতূতি হেতুপচ্চযভূতো হেতু. যো হি লোভাদীনং সহজাতধম্মেসু মূলট্ঠেনুপকারকভাৰো নিপ্পরিযাযেন হেতুত্থো; সো পথৰীআদীসুপি পচ্চযভাৰমত্তেন হেতুপরিযাযদস্সনতো দুতিযেন হেতু-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তো ‘‘হেতুহেতূ’’তি. অৰিজ্জা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং সাধারণপচ্চযত্তা সাধারণহেতু, ‘‘অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৰিপাক’’ন্তি এত্থ ৰিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু পচ্চযেসু ইট্ঠানিট্ঠৰিপাকনিযামকত্তা কম্মং তস্স পধানকারণন্তি আহ – ‘‘কুসলাকুসলং অত্তনো অত্তনো ৰিপাকদানে উত্তমহেতূ’’তি. ‘‘মহাভূতা হেতূ’’তি অযমেৰত্থো ‘‘মহাভূতা পচ্চযো’’তি ইমিনাপি ৰুত্তোতি হেতুসদ্দপচ্চযসদ্দানং সমানত্থত্তা পচ্চযো এৰ হেতু পচ্চযহেতু, যো চ রূপক্খন্ধস্স হেতু, সো এৰ তস্স পঞ্ঞাপনায পচ্চযোতি ৰুত্তোতি আহ – ‘‘ইধ পচ্চযহেতু অধিপ্পেতো’’তি. যদগ্গেন পচ্চযধম্মো অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স উপ্পাদায ঠিতিযা চ পচ্চযো, তদগ্গেন তস্স ভাৰতো সমঞ্ঞাতো পঞ্ঞাপনাযপি সো পচ্চযোতি ৰত্তব্বতং অরহতীতি. পাল়িযং অৰিভাগেন ৰুত্তমত্থং ৰিভাগেন দস্সেতুং, ‘‘তত্থ পথৰীধাতূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পঞ্ঞাপনাযাতি সহেতুঅহেতুকন্তিআদিআকারেহি বোধনায. তং পন সব্বোধনং ঞাণেন দস্সনং হোতীতি ৰুত্তং ‘‘দস্সনত্থাযা’’তি.
ফস্সোতি ফস্সসমঙ্গীভাৰো. সো চেত্থ সকিচ্চনিপ্ফাদনসমত্থস্স ফস্সস্স নিব্বত্তি. নিব্বত্তো হি ফস্সো তথারূপায ৰেদনায পচ্চযো হোতীতি. এতদত্থমেৰেত্থ ভগৰতা পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা কতা, তস্মা পচ্চুপ্পন্নাতীতকালৰসেন দ্ৰিকালিকো ফস্সসদ্দো ৰেদিতব্বো. ফস্সে সতি ৰেদেতি ফস্সপচ্চযা ৰেদনাইচ্চেৰ ৰুত্তং হোতি. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. যথেৰ হি ৰেদনায এৰং সঞ্ঞায সঙ্খারানম্পি ফস্সো ৰিসেসপচ্চযো তস্মিং অসতি অভাৰতো. চেতনাগ্গহণেন আযূহনানুরূপতায তপ্পধানত্তা সঙ্খারক্খন্ধধম্মা গহিতা. তথা হি সুত্তন্তভাজনীযে সঙ্খারক্খন্ধভাজনীযে (ৰিভ. ২১, ২২) চ ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা চেতনা’’তিআদিনা চেতনাৰ নিদ্দিট্ঠা. ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্সাতি এত্থ একস্মিং ভৰে আদিভূতৰিঞ্ঞাণস্স নামরূপপচ্চযতং দস্সেতুং, ‘‘পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণেন তাৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ গব্ভসেয্যকস্স সভাৰকস্স রূপপৰত্তিং সন্ধায ‘‘উপরিমপরিচ্ছেদেনা’’তি ৰুত্তং সমতিংসতো উপরি পটিসন্ধিক্খণে তস্স রূপানং অসম্ভৰতো. ইদানি পৰত্তিৰিঞ্ঞাণস্স নামরূপপচ্চযং দ্ৰারৰসেন দস্সেতুং, ‘‘চক্খুদ্ৰারে’’তিআদি ৰুত্তং. ননু চ ৰিঞ্ঞাণস্সপি ফস্সো পচ্চযো, কস্মা তযো এৰ খন্ধা ফস্সপচ্চযা ৰুত্তাতি? সচ্চমেতং, যথা পন ৰিঞ্ঞাণসহিতো ফস্সো ৰেদনাদীনং পচ্চযো, ন এৰং ৰিঞ্ঞাণস্স. তেনাহ ভগৰা – ‘‘তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তি (ম. নি. ১.২০৪; ম. নি. ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৪, ৪৫; ২.৪.৬০) ফস্সো ৰিয নামরূপং ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসেসপচ্চযো যথা নামরূপপচ্চযাপি ৰিঞ্ঞাণন্তি. তস্মা ইমং ৰিসেসং দস্সেতুং নামরূপস্সেৰ ৰিঞ্ঞাণপচ্চযতা ৰুত্তা, ন ফস্সস্স.
৮৭. যাৰ সক্কাযদিট্ঠি সমুপ্পজ্জতি, তাৰ ৰট্টস্স পরিযন্তো নত্থেৰাতি অপ্পহীনসক্কাযদিট্ঠিকো ৰট্টে পরিব্ভমতীতি আহ – ‘‘কথং পন, ভন্তেতি ৰট্টং পুচ্ছন্তো’’তি. যথা চ সক্কাযদিট্ঠিজোতনা ৰট্টপুচ্ছা, এৰং তব্ভেদনজোতনা ৰিৰট্টপুচ্ছাতি আহ – ‘‘সক্কাযদিট্ঠি ন হোতীতি ৰিৰট্টং পুচ্ছন্তো’’তি.
৮৮. অযং রূপে অস্সাদোতি যাথাৰতো দস্সনং পরিঞ্ঞাভিসমযো, দুক্খসচ্চপরিযাপন্নঞ্চ রূপন্তি আহ – ‘‘ইমিনা পরিঞ্ঞাপটিৰেধো চেৰ দুক্খসচ্চঞ্চ কথিত’’ন্তি. ‘‘যং রূপং অনিচ্চ’’ন্তিআদিৰচনতো অনিচ্চাদিভাৰো তত্থ আদীনৰো, সো চস্স পচ্চযাধীনৰুত্তিতায পচ্চযো সমুদযসচ্চন্তি সমুদযপ্পহানেন আদীনৰসমতিক্কমোতি আদীনৰগ্গহণেন সিদ্ধমত্থমাহ – ‘‘পহানপটিৰেধো চেৰ সমুদযসচ্চঞ্চা’’তি. সব্বসঙ্খতনিস্সরণং নিব্বানঞ্চ সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন পটিৰিজ্ঝিতব্বন্তি আহ – ‘‘ইমিনা সচ্ছিকিরিযাপটিৰেধো চেৰ নিরোধসচ্চঞ্চা’’তি. ইমেসু তীসু ঠানেসূতি যথাৰুত্তেসু দুক্খাদীসু তীসু অভিসমযট্ঠানেসু. যে সম্মাদিট্ঠিআদযো ধম্মাতি যে অরিযমগ্গসঞ্ঞিতা সম্মাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ, সত্ত ৰা ধম্মা. ভাৰনাপটিৰেধো মগ্গসচ্চন্তি ভাৰনাভিসমযৰসেন পৰত্তং মগ্গসচ্চং. সেসপদেসুপীতি, ‘‘অযং ৰেদনায অস্সাদো’’তিআদিপদেসুপি.
৮৯. ইমস্মিন্তি আসন্নপচ্চক্খতায সকঅত্তভাৰো গহিতো, তদেৰ অজ্ঝত্তা খন্ধাতি তপ্পটিযোগিতায, ‘‘বহিদ্ধাতি পরস্স সৰিঞ্ঞাণকে কাযে’’তি ৰুত্তং. সব্বনিমিত্তেসূতি সব্বেসু রূপনিমিত্তাদীসুপি. তানি পন ইন্দ্রিযবদ্ধানিপি অনিন্দ্রিযবদ্ধানিপি তংসভাৰানীতি আহ ‘‘অনিন্দ্রিযবদ্ধম্পি সঙ্গণ্হাতী’’তি. ৰিঞ্ঞাণগ্গহণেনেৰেত্থ ৰেদনাদযোপি গহিতা অৰিনাভাৰতোতি, ‘‘সৰিঞ্ঞাণকে কাযে’’তি ৰুত্তং. ‘‘কাযো’’তি ৰা খন্ধসমূহোতি অত্থো.
৯০. অনত্তনি ঠত্ৰাতি অত্তরহিতে অনত্তসভাৰে খন্ধকোট্ঠাসে ঠত্ৰা তং আধারং কত্ৰা কতানি কম্মানি. কতরস্মিং অত্তনি ঠত্ৰাতি কীদিসে অত্তনি নিস্সযৰিপাকং দস্সন্তি ৰিপচ্চিস্সন্তি. এতেন কারকৰেদকরহিতত্তা অত্তপক্খকম্মকানি ন যুজ্জন্তীতি দস্সেতি, খন্ধানং খণিকত্তা চ কতনাসঅকতব্ভাগমদোসো চ আপজ্জতীতি.
তত্রাযং (ইতিৰু. অট্ঠ. ৭৪; সারত্থ. টী. ১.৫) চোদনাসোধনাৰিধি – পাণাতিপাতৰসেন তাৰ কম্মপথসম্বন্ধৰিভাৰনা, খণে খণে হি নিরুজ্ঝনসভাৰেসু সঙ্খারেসু কো হন্তি, কো ৰা হঞ্ঞতি, যদি চিত্তচেতসিকসন্তানো, সো অরূপত্তা ন ছেদনভেদনাদিৰসেন ৰিকোপনসমত্থো, নপি ৰিকোপনীযো. অথ রূপসন্তানো, সো অচেতনত্তা কট্ঠকলিঙ্গরূপমোতি ন তত্থ ছেদনাদিনা পাণাতিপাতাপুঞ্ঞং পসৰতি যথা মতসরীরে. পযোগোপি পাণাতিপাতস্স পহরণপ্পহারাদিকো অতীতেসু ৰা সঙ্খারেসু ভৰেয্য, অনাগতেসু, পচ্চুপ্পন্নেসু ৰা, তত্থ ন তাৰ অতীতানাগতেসু সম্ভৰতি তেসং অভাৰতো, পচ্চুপ্পন্নেসু চ সঙ্খারানং খণিকত্তা সরসেনেৰ নিরুজ্ঝনসভাৰতায ৰিনাসাভিমুখেসু নিপ্পযোজনো পযোগো সিযা, ৰিনাসস্স চ কারণরহিতত্তা ন পহরণপ্পহারাদিপ্পযোগহেতুকং মরণং, নিরীহকতায চ সঙ্খারানং কস্স সো পযোগো? খণিকত্তা ৰধাধিপ্পাযসমকালভিজ্জনকস্স কিরিযাপরিযোসানকালানৰট্ঠানতো কস্স পাণাতিপাতকম্মবদ্ধোতি?
ৰুচ্চতেযথাৰুত্তৰধকচেতনাসহিতো সঙ্খারপুঞ্জো সত্তসঙ্খাতো হন্তি. তেন পৰত্তিতৰধপ্পযোগনিমিত্তং অপগতউস্মাৰিঞ্ঞাণজীৰিতিন্দ্রিযো মতৰোহারপৰত্তিনিবন্ধনো যথাৰুত্তৰপ্পযোগকরণে উপ্পজ্জনারহো রূপারূপধম্মসমূহো হঞ্ঞতি, কেৰলো ৰা চিত্তচেতসিকসন্তানো. ৰধপ্পযোগাৰিসযভাৰেপি তস্স পঞ্চৰোকারভৰে রূপসন্তানাধীনৰুত্তিতায রূপসন্তানে পরেন পযোজিতজীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকপযোগৰসেন তন্নিব্বত্তিতৰিবন্ধকৰিসদিরূপুপ্পত্তিযা ৰিগতে ৰিচ্ছেদো হোতীতি ন পাণাতিপাতস্স অসম্ভৰো; নাপি অহেতুকো পাণাতিপাতো, ন চ পযোগো নিপ্পযোজনো পচ্চুপ্পন্নেসু সঙ্খারেসু কতপ্পযোগৰসেন তদনন্তরং উপ্পজ্জনারহস্স সঙ্খারকলাপস্স তথা অনুপ্পত্তিতো. খণিকানং সঙ্খারানং খণিকমরণস্স ইধ মরণভাৰেন অনধিপ্পেতত্তা সন্ততিমরণস্স চ যথাৰুত্তনযেন সহেতুকভাৰতো ন অহেতুকং মরণং; ন চ কত্তুরহিতো পাণাতিপাতপ্পযোগো নিরীহকেসুপি সঙ্খারেসু সন্নিহিততামত্তেন উপকারকেসু অত্তনো অত্তনো অনুরূপফলুপ্পাদনে নিযতেসু কারণেসু কত্তুৰোহারসিদ্ধিতো যথা – ‘‘পদীপো পকাসেতি, নিসাকরো চন্দিমা’’তি. ন চ কেৰলস্স ৰচাধিপ্পাযসহভুনো চিত্তচেতসিককলাপস্স পাণাতিপাতো ইচ্ছিতো সন্তানৰসেন অৰট্ঠিতস্সেৰ পটিজাননতো; সন্তানৰসেন পৰত্তমানানঞ্চ পদীপাদীনং অত্থকিরিযসিদ্ধি দিস্সতীতি অত্থেৰ পাণাতিপাতেন কম্মুনা বদ্ধো; ততো এৰ যস্মিং সন্তানে পাণাতিপাতচেতনা পৰত্তা; তত্থেৰ সন্তানে পচ্চযন্তরসমৰাযেন ভৰন্তরে নিরযাদীসু তস্সা ফলপ্পৰত্তীতি নত্থেৰ কতৰিনাসো অকতব্ভাগমো চ. ইমিনা নযেন অদিন্নাদানাদীনঞ্চ ৰসেন যথারহং কম্মপথসম্বন্ধৰিভাৰনা ৰেদিতব্বাতি.
সব্বো দিট্ঠিগ্গাহো তণ্হাৰসগতস্সেৰ হোতীতি আহ ‘‘তণ্হাধিপতেয্যেনা’’তি. তেসু তেসু ধম্মেসূতি মযা দেসিযমানদস্সনধম্মেসু. পকতিকম্মট্ঠানন্তি তস্স থেরস্স সন্তিকে গহেত্ৰা পরিহরিযমানকম্মট্ঠানং. অঞ্ঞং নৰকম্মট্ঠানন্তি ভগৰতো দেসনানুসারেন গহিতং অঞ্ঞং নৰং কম্মট্ঠানং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
মহাপুণ্ণমসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.