২. পঞ্চত্তযসুত্তৰণ্ণনা

২১. একেতি এত্থ এক-সদ্দো অঞ্ঞত্থো, ন গণনাদিঅত্থোতি তং দস্সেন্তো ‘‘একচ্চে’’তি আহ. যং পন পাল়িযং ‘‘সন্তী’’তি ৰুত্তং. তেন তেসং দিট্ঠিগতিকানং ৰিজ্জমানতায অৰিচ্ছিন্নতা; ততো চ নেসং মিচ্ছাগহণতো সিথিলকরণৰিৰেচনেহি অত্তনো দেসনায কিচ্চকারিতা অৰিতথতা চ দীপিতা হোতি. পরমত্থসমণব্রাহ্মণেসু অপরন্তকপ্পিকতায লেসোপি নত্থীতি আহ ‘‘পরিব্বজুপগতভাৰেনা’’তিআদি. সস্সতাদিৰসেন অপরন্তং কপ্পেন্তীতি অপরন্তকপ্পিনো, তে এৰ অপরন্তকপ্পিকা. যস্মা তেহি অপরন্তং পুরিমতরসিদ্ধেহি তণ্হাদিট্ঠিকপ্পেহি কপ্পেত্ৰা আসেৰনবলৰতায চ ৰিকপ্পেত্ৰা অপরভাগসিদ্ধেহি অভিনিৰেসভূতেহি তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহেহি গণ্হন্তি অভিনিৰিসন্তি পরামসন্তি; তস্মা ৰুত্তং – ‘‘অপরন্তং কপ্পেত্ৰা ৰিকপ্পেত্ৰা গণ্হন্তী’’তি. তণ্হুপাদানৰসেন কপ্পনগহণানি ৰেদিতব্বানি. তণ্হাপচ্চযা হি উপাদানং. ৰুত্তম্পি চেতং মহানিদ্দেসে উদ্দানতো সঙ্খেপতো. তণ্হাদিট্ঠিৰসেনাতি তণ্হায দিট্ঠিযা চ ৰসেন. দিট্টিযা ৰা উপনিস্সযভূতায সহজাতায অভিনন্দনকায চ তণ্হায সস্সতাদিআকারেন অভিনিৰিসন্তস্স মিচ্ছাগাহস্স চ ৰসেন. অনাগতধম্মৰিসযায অধিপ্পেতত্তা অনাগতকালৰাচকো ইধ অপর-সদ্দো. রূপাদিখন্ধৰিনিমুত্তস্স কপ্পনৰত্থুনো অভাৰা অন্ত-সদ্দো ভাগৰাচকোতি আহ – ‘‘অনাগতং খন্ধকোট্ঠাস’’ন্তি. কপ্পেত্ৰাতি চ তস্মিং অপরন্তে তণ্হায নাভিনিৰেসানং সমত্তনং পরিনিট্ঠাপনমাহ. ঠিতাতি তস্সা লদ্ধিযা অৰিজহনং.

অনুগতাতি আরম্মণকরণৰসেন অনু অনু গতা অপরন্তে পৰত্তা. আরব্ভাতি আলম্বিত্ৰা. ৰিসযো হি তস্সা দিট্ঠিযা অপরন্তো. ৰিসযভাৰতো এৰ হি সো তস্সা আগমনট্ঠানং আরম্মণপচ্চযো চাতি ৰুত্তং ‘‘আগম্ম পটিচ্চা’’তি. অধিৰচনপদানীতি পঞ্ঞত্তিপদানি, দাসাদীসু সিরিৰড্ঢকাদিসদ্দো ৰিয ৰচনমত্তমেৰ অধিকারং কত্ৰা পৰত্তিযা অধিৰচনং পঞ্ঞত্তি. অথ ৰা অধি-সদ্দো উপরিভাৰে, ৰুচ্চতীতি ৰচনং, উপরি ৰচনং অধিৰচনং, উপাদানভূতরূপাদীনং উপরি পঞ্ঞাপিযমানা উপাদাপঞ্ঞত্তীতি অত্থো, তস্মা পঞ্ঞত্তিদীপকপদানীতি অত্থো. পঞ্ঞত্তিমত্তঞ্হেতং ৰুচ্চতি, যদিদং, ‘‘অত্তা লোকো’’তি চ, ন রূপৰেদনাদযো ৰিয পরমত্থো. অধিকৰুত্তিতায ৰা অধিমুত্তিযোতি দিট্ঠিযো ৰুচ্চন্তি. অধিকঞ্হি সভাৰধম্মেসু সস্সতাদিং পকতিআদিং দ্রব্যাদিং জীৰাদিং কাযাদিঞ্চ অভূতমত্থং অজ্ঝারোপেত্ৰা দিট্ঠিযো পৰত্তন্তীতি. অভিৰদন্তীতি, ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৰিসিত্ৰা ৰদন্তি, ‘‘অযং ধম্মো, নাযং ধম্মো’’তিআদিনা ৰিৰদন্তি. অভিৰদনকিরিযায অজ্জাপি অৰিচ্ছেদভাৰদস্সনত্থং ৰত্তমানকালৰচনং.

সঞ্ঞা এতস্স অত্থীতি সঞ্ঞীতি আহ ‘‘সঞ্ঞাসমঙ্গী’’তি. নত্থি এতস্স রোগো ভঙ্গোতি অরোগোতি অরোগসদ্দস্স নিচ্চপরিযাযতা ৰেদিতব্বা. রোগরহিততাসীসেন ৰা নিব্বিকারতায নিচ্চতং পটিজানাতি দিট্ঠিগতিকোতি আহ ‘‘অরোগোতি নিচ্চো’’তি. ইমিনাতি, ‘‘সঞ্ঞী অত্তা অরোগো পরং মরণা’’তি ইমিনা ৰচনেন. সোল়স সঞ্ঞীৰাদাতি – রূপীচতুক্কং, অরূপীচতুক্কং, অন্তৰাচতুক্কং, একন্তসুখীচতুক্কন্তি – ইমেসং চতুন্নং চতুক্কানং ৰসেন সোল়স সঞ্ঞীৰাদা কথিতা. ইমেসুযেৰ পুরিমানং দ্ৰিন্নং চতুক্কানং ৰসেন অট্ঠ সঞ্ঞীৰাদা অট্ঠ চ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা ৰেদিতব্বা. সত্ত উচ্ছেদৰাদাতি মনুস্সত্তভাৰে কামাৰচরদেৰত্তভাৰে রূপাৰচরদেৰত্তভাৰে চতুব্বিধারুপ্পত্তভাৰে চৰিত্ৰা সত্তস্স উচ্ছেদপঞ্ঞাপনৰসেন সত্ত উচ্ছেদৰাদা কথিতা. অসতো ৰিনাসাসম্ভৰতো অত্থিভাৰনিবন্ধনো উচ্ছেদৰাদোতি ৰুত্তং ‘‘সতোতি ৰিজ্জমানস্সা’’তি. যাৰাযং অত্তা ন উচ্ছিজ্জতি, তাৰ ৰিজ্জতি এৰাতি গহণতো নিরুদযৰিনাসো ইধ উচ্ছেদোতি অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘উপচ্ছেদ’’ন্তি. ৰিসেসেন নাসো ৰিনাসো, অভাৰো, সো পন মংসচক্খু-পঞ্ঞাচক্খু-দস্সনপথাতিক্কমোৰাতি আহ ‘‘অদস্সন’’ন্তি. অদস্সনে হি নাস-সদ্দো লোকে নিরুল়্হো. ভৰৰিগমন্তি সভাৰাপগমনং যো হি নিরুদযৰিনাসৰসেন উচ্ছিজ্জতি, ন সো অত্তনো সভাৰেনেৰ তিট্ঠতি.

পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি পঞ্চকামগুণসুখমনুভোগৰসেন চতুব্বিধরূপজ্ঝানসুখপরিভোগৰসেন চ দিট্ঠধম্মে নিব্বানপ্পত্তিপঞ্ঞাপনৰাদা. দিট্ঠধম্মোতি দস্সনভূতেন ঞাণেন উপলদ্ধধম্মো. তত্থ যো অনিন্দ্রিযৰিসযো, সোপি সুপাকটভাৰেন ইন্দ্রিযৰিসযো ৰিয হোতীতি আহ – ‘‘দিট্ঠধম্মোতি পচ্চক্খধম্মো ৰুচ্চতী’’তি. তেনেৰ চ, ‘‘তত্থ তত্থ পটিলদ্ধঅত্তভাৰস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি ৰুত্তং. সঞ্ঞীতি আদিৰসেন তীহাকারেহি সন্তন্তি সঞ্ঞী অসঞ্ঞী নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীতি ইমেহি আকারেহি ৰিজ্জমানং, সদা উপলব্ভমানং সস্সতন্তি অত্থো. সঞ্ঞী অত্তাতিআদীনি তীণি দস্সনানি. সন্তঅত্থৰসেন একন্তি সস্সতস্স অত্তনো ৰসেন একং দস্সনং. ইতরানি দ্ৰেতি উচ্ছেদৰাদ-দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদসঞ্ঞিতানি দ্ৰে দস্সনানি. তীণি হুত্ৰা পঞ্চ হোন্তীতি ইদং, ‘‘সন্তঅত্থৰসেন এক’’ন্তি সঙ্গহৰসেন ৰুত্তস্স সঞ্ঞীতি আদিৰিভাগৰসেন ৰুত্তত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যন্তি অট্ঠকথাযং ন উদ্ধটং.

২২. রূপীং ৰাতি এত্থ (দী. নি. টী. ১.৭৬-৭৭) যদি রূপং অস্স অত্থীতি রূপীতি অযমত্থো অধিপ্পেতো. এৰং সতি রূপৰিনিমুত্তেন অত্তনা ভৰিতব্বং সঞ্ঞায ৰিয রূপস্সপি অত্তনিযত্তা. ন হি সঞ্ঞী অত্তাতি এত্থ সঞ্ঞা অত্তা. তথা হি ৰুত্তং সুমঙ্গলৰিলাসিনিযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭৬-৭৭) ‘‘তত্থ পৰত্তসঞ্ঞঞ্চস্স সঞ্ঞাতি গহেত্ৰাতি ৰুত্ত’’ন্তি. এৰং সন্তে, ‘‘কসিণরূপং অত্তাতি গণ্হাতী’’তি ইদং কথন্তি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং – ‘‘রূপং অস্স অত্থীতি রূপী’’তি, অথ খো ‘‘রুপ্পনসীলো রূপী’’তি. রুপ্পনঞ্চেত্থ রূপসরিক্খতায কসিণরূপস্স ৰড্ঢিতাৰড্ঢিতকালৰসেন ৰিসেসাপত্তি, সা চ নত্থীতি ন সক্কা ৰত্তুং পরিত্তৰিপুলতাদিৰিসেসসব্ভাৰতো. যদি এৰং ইমস্স ৰাদস্স সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো ন যুজ্জতীতি? নো ন যুজ্জতি কাযভেদতো উদ্ধং অত্তনো নিব্বিকারতায তেন অধিপ্পেতত্তা. তথা হি ৰুত্তং ‘‘অরোগো পরং মরণা’’তি. অথ ৰা ‘‘রূপং অস্স অত্থীতি রূপী’’তি ৰুচ্চমানেপি ন দোসো. কপ্পনাসিদ্ধেনপি হি ভেদেন সামিনিদ্দেসদস্সনতো যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সরীর’’ন্তি. রুপ্পনং ৰা রুপ্পনসভাৰো রূপং, তং এতস্স অত্থীতি রূপী, অত্তা ‘‘রূপিনো ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. ১১ দুকমাতিকা) ৰিয. এৰঞ্চ কত্ৰা রূপসভাৰত্তা অত্তনো ‘‘রূপং অত্তা’’তি ৰচনং ঞাযাগতমেৰাতি ‘‘কসিণরূপং অত্তাতি গণ্হাতী’’তি ৰুত্তং. অরূপিন্তি এত্তাপি ৰুত্তনযানুসারেন যথারহং অত্থো ৰত্তব্বো. সন্তসুখুমং মুঞ্চিত্ৰা তব্বিপরীতস্স গহণে কারণং নত্থীতি লাভী, ‘‘কসিণরূপং অত্তা’’তি গণ্হাতীতি লাভিতক্কিনো ঠপেত্ৰা, সেসতক্কী লাভিগ্গহণেনেৰ গহিতা. অনুস্সুতিতক্কিকোপি সুদ্ধতক্কিকোপি ৰা নিরঙ্কুসত্তা তক্কনস্স কসিণরূপম্পি অত্তাতি কদাচিপি গণ্হেয্যাতি ৰুত্তং – ‘‘উভোপি রূপানি গণ্হাতিযেৰা’’তি. সুদ্ধতক্কিকস্স উভযগ্গহণং ন কতং, তস্মা সাসঙ্কৰচনং.

কসিণুগ্ঘাটিমাকাস-পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণ-নত্থিভাৰআকিঞ্চঞ্ঞাযতনানি অরূপসমাপত্তিনিমিত্তং. ঠপেত্ৰা সঞ্ঞাক্খন্ধন্তি ইদং সঞ্ঞায অত্তনিযতং হদযে কত্ৰা ৰুত্তং. ‘‘রূপিং ৰা’’তি এত্থ ৰুত্তনযেন পন অত্থে ৰুচ্চমানে সঞ্ঞাক্খন্ধং বহিদ্ধা অকত্ৰা ‘‘অরূপধম্মে’’ইচ্চেৰ ৰত্তব্বং সিযা. মিস্সকগ্গাহৰসেনাতি রূপারূপসমাপত্তীনং নিমিত্তানি একজ্ঝং কত্ৰা, ‘‘একো অত্তা’’তি, তত্থ পৰত্তসঞ্ঞঞ্চস্স, ‘‘সঞ্ঞা’’তি গহণৰসেন. অযঞ্হি দিট্ঠিগতিকো রূপারূপসমাপত্তিলাভিতায তংনিমিত্তং রূপভাৰেন অরূপভাৰেন চ গহেত্ৰা উপতিট্ঠতি, তস্মা, ‘‘রূপী অরূপী চা’’তি অভিনিৰেসং জনেতি অজ্ঝত্তৰাদিনো ৰিয তক্কমত্তেনেৰ ৰা রূপারূপধম্মে মিস্সকৰসেন গহেত্ৰা, ‘‘রূপী চ অরূপীচ অত্তা হোতী’’তি. তক্কগাহেনেৰাতি সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰপ্পত্তধম্মা ৰিয চ অচ্চন্তসুখুমভাৰপত্তিযা সকিচ্চসাধনাসমত্থতায থম্ভকুট্টহত্থপাদানং সঙ্ঘাতো ৰিয নেৰ রূপী, রূপসভাৰানতিৰত্তনতো ন অরূপীতি এৰং পৰত্ততক্কগাহেন. লাভিৰসেনপি ৰা অন্তানন্তিকচতুত্থৰাদে ৰক্খমাননযেন অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. কেৰলং পন তত্থ দেসকালভেদৰসেন ততিযচতুত্থৰাদা ইচ্ছিতা; ইধ কালৰত্থু ভেদৰসেনাতি অযমেৰ ৰিসেসো. কালভেদৰসেন চেত্থ ততিযৰাদস্স পৰত্তি রূপারূপনিমিত্তানং সহ অনুপট্ঠানতো; চতুত্থৰাদস্স পন ৰত্থুভেদৰসেন পৰত্তি রূপারূপধম্মানং সমূহতো, ‘‘একো অত্তা’’তি তক্কৰসেনাতি তত্থ ৰক্খমাননযানুসারেন ৰেদিতব্বং.

যদিপি অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো দিট্ঠিগতিকস্স ৰসেন সমাপত্তিভেদেন সঞ্ঞানানত্তসম্ভৰতো দুতিযদিট্ঠিপি সমাপন্নকৰসেন লব্ভতি; তথাপি সমাপত্তিযং একরূপেনেৰ সঞ্ঞায উপট্ঠানতো, ‘‘পঠমদিট্ঠি সমাপন্নকৰারেন কথিতা’’তি আহ. তেনেৰেত্থ সমাপন্নকগ্গহণং কতং. একসমাপত্তিলাভিনো এৰ ৰা ৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সমাপত্তি ভেদেন সঞ্ঞাভেদসম্ভৰেপি বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণে সঞ্ঞানানত্তেন ওল়ারিকেন নানত্তসঞ্ঞীতি, ‘‘দুতিযদিট্ঠি অসমাপন্নকৰারেনা’’তি আহ. অৰড্ঢিতকসিণৰসেন পরিত্তসঞ্ঞিতং, ৰড্ঢিতকসিণৰসেন অপ্পমাণসঞ্ঞিতং দস্সেতুং, ‘‘ততিযদিট্ঠি সুপ্পমত্তেন ৰা সরাৰমত্তেন ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অঙ্গুট্ঠপ্পমাণো ৰা অত্তা যৰপ্পমাণো, অণুমত্তো ৰা অত্তা’’তিআদিদস্সনৰসেন (উদা. অট্ঠ. ৫৪; দী. নি. টী. ১.৭৬-৭৭) পরিত্তো সঞ্ঞীতি পরিত্তসঞ্ঞী. কপিলকণাদাদযো (ৰিভ. অনুটী. ১৮৯) ৰিয অত্তনো সব্বগতভাৰপটিজাননৰসেন অপ্পমাণো সঞ্ঞীতি অপ্পমাণসঞ্ঞীতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

এতন্তি, ‘‘রূপিং ৰা’’তিআদিনা যথাৰুত্তঅত্তৰাদং. একেসন্তি একচ্চানং. উপাতিৰত্ততন্তি অতিক্কমন্তানং. নিদ্ধারণে চেতং সামিৰচনং. ৰিঞ্ঞাণকসিণমেকে অভিৰদন্তীতি যোজনা. তেনাহ – ‘‘সঞ্ঞং…পে… অভিৰদন্তী’’তি. তত্থ ‘‘সঞ্ঞং ঠপেত্ৰা সেসানি তীণী’’তি ইদং সঞ্ঞায চতুক্কম্পি পরিপুণ্ণমেৰ গহেত্ৰা, অপরে অট্ঠকন্তি ৰদন্তি. তদুভযন্তি তং সঞ্ঞাঅট্ঠকন্তি ৰুত্তং উভযং. পরতো আৰি ভৰিস্সতীতি, ‘‘চতস্সো রূপসঞ্ঞী’’তিআদিনা উপরি পকাসেস্সতি. ৰক্খতি হি – ‘‘কোট্ঠাসতো অট্ঠ, অত্থতো পন সত্ত সঞ্ঞা হোন্তী’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ৩.২২). এত্থাতি, ‘‘এতং ৰা পনা’’তি এতস্মিং ৰাক্যে. সমতিক্কমিতুং সক্কোন্তি তত্থ আদীনৰদস্সনেন তদুদ্ধং আনিসংসদস্সনেন চ ব্রূহিতসদ্ধাদি গুণত্তা, ৰিপরিযাযেন অসক্কুণনং ৰেদিতব্বং. যে সক্কোন্তি, তেৰ গহিতা তেসংযেৰ ৰসেন ৰক্খমানস্স ৰিসেসস্স ৰত্তুং সক্কুণেয্যত্তা. সক্কোন্তানঞ্চ নেসং উপাতিৰত্তনং অত্তনো ঞাণবলানুরূপন্তি ইমমত্থং উপমায দস্সেতুং, ‘‘তেসং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অপ্পমাণন্তি অপ্পমাণারম্মণো, অপ্পমাণারম্মণতা চস্স আগমনৰসেন ৰেদিতব্বা অনন্তারম্মণতো ৰা. ন হি আরম্মণে অনন্তন্তি পরমানন্তস্স পমাণং ৰা গণ্হাতি. সুখদুক্খেহি অনিঞ্জনতো রূপৰিরাগভাৰনাৰিসেসতায চ আনেঞ্জং পত্ৰা তিট্ঠতি, অযং নো অত্তাতি অভিৰদন্তা তিট্ঠন্তি. ৰিঞ্ঞাণকসিণমেকেতি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং একে দিট্ঠিগতিকা অত্তাতি ৰদন্তি. তেনাহ – ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং তাৰ দস্সেতু’’ন্তি. তস্স পন আরম্মণভূতং কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৰত্তৰিঞ্ঞাণন্তি অপরে. তঞ্হি কসিণং মনসিকারৰসেন, ‘‘ৰিঞ্ঞাণকসিণ’’ন্তি, ৰিঞ্ঞাণঞ্চ তং আরম্মণট্ঠেন আযতনঞ্চাতি, ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতন’’ন্তি চ ৰুচ্চতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেকেতি এত্থাপি এসেৰ নযো.

তযিদন্তি য-কারো পদসন্ধিকরোতি আহ ‘‘তং ইদ’’ন্তি. দিট্ঠিগতন্তি যথা ৰুত্তং ‘‘সঞ্ঞী অত্তা’’তি এৰং ৰুত্তং দিট্ঠিং. দিট্ঠিযেৰ হি দিট্ঠিগতং ‘‘মুত্তগতং (ম. নি. ২.১১৯; অ. নি. ৯.১১), সঙ্খারগত’’ন্তিআদীসু (মহানি. ৪১) ৰিয. গন্তব্বাভাৰতো ৰা দিট্ঠিযা গতমত্তং দিট্ঠিগতং, দিট্ঠিযা গহণমত্তন্তি অত্থো. দিট্ঠিপকারো ৰা দিট্ঠিগতং. লোকিযা হি ৰিধযুত্তগতপকারসদ্দে সমানত্থে ইচ্ছন্তি. দিট্ঠিপচ্চযো দিট্ঠিকারণং, অৰিজ্জাদি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অত্থো. তত্থ অৰিজ্জাপি হি দিট্ঠিট্ঠানং উপনিস্সযাদিভাৰতো. যথাহ – ‘‘অস্সুতৰা, ভিক্খৰে, পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো’’তিআদি (ধ. স. ১০০৭). ফস্সোপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ ‘‘তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি (দী. নি. ১.১১৮-১২৪). সঞ্ঞাপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি (সু. নি. ৮৮০; মহানি. ১০৯). ৰিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ – ‘‘তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৰা, সচ্চং মুসাতি দ্ৰযধম্মমাহূ’’তি (সু. নি. ৮৯২; মহানি. ১২১). অযোনিসোমনসিকারোপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ – ‘‘তস্সেৰং মনসিকরোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতরা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, অত্থি মে অত্তাতি তস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.১৯). দিট্ঠারম্মণন্তি দিট্ঠিআরম্মণভূতং উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং. তেনাহ – ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদি (পটি. ম. ১.১৩০). রূপৰেদনাদিৰিনিমুত্তস্স দিট্ঠিযা আরম্মণস্স অভাৰতো অনাদিযিত্ৰা ইদমেৰ দস্সেতি – ‘‘ইমিনা পচ্চযেন ইদং নাম দস্সনং গহিত’’ন্তি. ইমিনা পচ্চযেনাতি ৰা এত্থ পচ্চযগ্গহণেন আরম্মণম্পি গহিতমেৰাতি দট্ঠব্বং.

তদেৰাতি দিট্ঠিগতঞ্চেৰ দিট্ঠিপচ্চযঞ্চ. রূপসঞ্ঞানন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. এৰং-সদ্দো পকারত্থো, ‘‘যদি রূপসঞ্ঞান’’ন্তিআদিনা পকারেন ৰুত্তসঞ্ঞানন্তি অত্থো. নিরুপক্কিলেসা নীৰরণাদি উপক্কিলেসৰিমুত্তিতো. উত্তমা পণীতভাৰপ্পত্তিতো, ততো এৰ সেট্ঠা, সেট্ঠত্তা এৰ উত্তরিতরাভাৰতো অনুত্তরিযা. অক্খাযতীতি উপট্ঠাতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায ৰিসুং ৰুচ্চমানত্তা চতুত্থারুপ্পসঞ্ঞায চ ইমস্মিং সঞ্ঞীৰাদে অনোতরণতো, ‘‘যদি আরুপ্পসঞ্ঞানন্তি ইমিনা আকাসানঞ্চাযতন-ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞা’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. ইতরেহি পন দ্ৰীহীতি, ‘‘যদি একত্তসঞ্ঞানং, যদি নানত্তসঞ্ঞান’’ন্তি ইমেহি দ্ৰীহি পদেহি. সমাপন্নকৰারো চ তথা ইধ কথিতোতি অধিপ্পাযো. কোট্ঠাসতো অট্ঠ সঞ্ঞা চতুক্কদ্ৰযসঙ্গহতো. একত্তসঞ্ঞীপদং ঠপেত্ৰা অত্থতো পন সত্ত সঞ্ঞা হোন্তি অগ্গহিতগ্গহণেনাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ – ‘‘সমাপন্নক…পে… সঙ্গহিতোযেৰা’’তি.

সঞ্ঞাগতন্তি সঞ্ঞাৰসেন গতং, সঞ্ঞাসঙ্গহং গতং ৰা. তস্স পন অদিট্ঠিগতস্সপি উপলব্ভমানত্তা, ‘‘সদ্ধিং দিট্ঠিগতেনা’’তি ৰুত্তং. পচ্চযেহি সমাগন্ত্ৰা কতন্তি সহ কারণভূতেহি পচ্চযেহি তেনেৰ সহ কারণভাৰেন সমাগন্ত্ৰা নিব্বত্তিতং; পটিচ্চসমুপ্পন্নন্তি অত্থো. সঙ্খতত্তা ওল়ারিকং উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তসব্ভাৰতো. যস্স হি উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৰযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি, তং খণে খণে ভিজ্জনসভাৰতো পস্সন্তস্স পাকটভূতৰিকারং ওল়ারিকং সিযা. ন চেত্থ মগ্গফলধম্মা নিদস্সেতব্বা তেসং তথা অননুপস্সিতব্বতো; তেসম্পি সঙ্খতভাৰেন ইতরেহি সমানযোগক্খমতায দুন্নিৰারযভাৰতো. তথা হি ‘‘অসেসৰিরাগনিরোধা’’তি (উদা. ৩) ৰচনতো মগ্গস্সপি নিস্সরণভাৰেন ‘‘অত্থি খো পন সঙ্খারানং নিরোধো’’তি নিব্বানমেৰেত্থ পটিযোগভাৰেন উদ্ধটং ‘‘নিরুজ্ঝন্তি এত্থা’’তি কত্ৰা. নিরোধসঙ্খাতং নিব্বানং নাম অত্থীতি এত্থ, – ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাতং অভূতং অসঙ্খত’’ন্তি সুত্তপদং (উদা. ৭৩) আনেত্ৰা ৰত্তব্বং. নিব্বানদস্সীতি সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন নিব্বানদস্সী, ততো এৰ ইতরাভিসমযত্থসিদ্ধিযা তং সঙ্খতং অতিক্কন্তো.

২৩. অট্ঠসু অসঞ্ঞীৰাদেসূতি ইদং ব্রহ্মজালে (দী. নি. ১.৭৮-৮০) আগতনযেন ৰুত্তমেৰ হি সন্ধায হেট্ঠা, ‘‘সঞ্ঞীতি ইমিনা অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা কথিতা’’তি ৰুত্তং. ইধ পন চত্তারো ৰাদা এৰ উদ্ধটা. তেনাহ ‘‘অসঞ্ঞী’’তিআদি. এস নযো পরতো ‘‘অট্ঠসু নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদেসূ’’তি এত্থাপি. সঞ্ঞায সতি তায ৰেদনাগাহসব্ভাৰতো ‘‘আবাধনট্ঠেন সঞ্ঞা রোগো’’তি ৰুত্তং. দুক্খতাসূলযোগতো কিলেসাসুচিপগ্ঘরণতো উপ্পাদজরাভঙ্গেহি উদ্ধুমাতপক্কপভিজ্জনতো চ সঞ্ঞা গণ্ডো; স্ৰাযমত্থো দোসদুট্ঠতায এৰ হোতীতি আহ – ‘‘সদোসট্ঠেন গণ্ডো’’তি. পীল়াজননতো অন্তোতুদনতো দুরুদ্ধরণতো চ সঞ্ঞা সল্লং; স্ৰাযমত্থো অত্তভাৰং অনুপৰিসিত্ৰা অৰট্ঠানেনাতি আহ ‘‘অনুপৰিট্ঠট্ঠেন সল্ল’’ন্তি. পটিসন্ধিগ্গহণে ৰিঞ্ঞাণং কুতোচি আগতং ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পটিসন্ধিৰসেন আগতি’’ন্তি. গতিন্তি পৰত্তিং. সা পন তাসু তাসু গতীসু ৰুত্তি হোতীতি ৰুত্তং – ‘‘চুতিৰসেন গতি’’ন্তি; ৰড্ঢনৰসেন ঘনপবন্ধৰসেনাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অপরাপর’’ন্তি. অপরাপরঞ্হি পবন্ধৰসেন পৰত্তমানং ৰিঞ্ঞাণং নন্দূপসেচনং; ইতরং খন্ধত্তযং ৰা নিস্সায অভিৰুদ্ধিং পতিট্ঠং মহন্তঞ্চ পাপুণাতীতি. পৰড্ঢৰসেন ৰা গতিং, নিক্খেপৰসেন চুতিং, ততো অপরাপরঞ্চ রূপপৰত্তনৰসেন উপপত্তিং, ইন্দ্রিযপরিপাকৰসেন ৰুড্ঢিং তস্স তস্স কম্মস্স কতূপচিতভাৰেন ৰিরুল়্হিং; তস্স কম্মস্স ফলনিব্বত্তিযা ৰেপুল্লন্তি যোজেতব্বং.

কামঞ্চাতিআদিনা ‘‘অঞ্ঞত্র রূপা’’তিআদিকা চোদনা লক্খণৰসেন ৰুত্তাতি দস্সেত্ৰা অযঞ্চ নযো চোদনায অৰিসিট্ঠৰিসযতায সিযা; ৰিসিট্ঠৰিসযা পনাযং চোদনাতি দস্সেতুং, ‘‘অযং পন পঞ্হো’’তিআদি ৰুত্তং. এত্তকে খন্ধেতি যথাৰুত্তে রূপৰেদনাদিকে চত্তারো খন্ধে. অঞ্ঞত্র রূপাতি ইমিনা যত্থ কত্থচি রূপেন ৰিনা ৰিঞ্ঞাণস্স পৰত্তি নত্থীতি দীপিতং হোতি. ভৰৰিসেসচোদনায সভাৰতো এৰ ৰিঞ্ঞাণেন ৰিনা রূপস্সপি পৰত্তি নত্থীতি দীপিতং হোতীতি আহ – ‘‘অরূপভৰেপি রূপং, অসঞ্ঞাভৰে চ ৰিঞ্ঞাণং অত্থী’’তি. নিরোধসমাপন্নস্সাতি সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নস্সপি ৰিঞ্ঞাণং অত্থি. ব্যঞ্জনচ্ছাযায চে অত্থং পটিবাহসীতি যদি সদ্দত্থমেৰ গহেত্ৰা অধিপ্পাযং ন গণ্হসি নেয্যত্থং সুত্তন্তি. এত্থ চ অসঞ্ঞভৰে নিব্বত্তসত্তৰসেন পঠমৰাদো; সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতীতি এত্থ ৰুত্তনযেন সঞ্ঞংযেৰ অত্তাতি গহেত্ৰা তস্স কিঞ্চনভাৰেন ঠিতায অঞ্ঞায সঞ্ঞায অভাৰতো অসঞ্ঞীতি পৰত্তো দুতিযৰাদো; তথা সঞ্ঞায সহ রূপধম্মে সব্বে এৰ ৰা রূপারূপধম্মে অত্তাতি গহেত্ৰা পৰত্তো ততিযৰাদো; তক্কগ্গাহৰসেনেৰ পৰত্তো চতুত্থৰাদো. তেসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদেপি অসঞ্ঞভৰে নিব্বত্তস্স সত্তস্স চুতিপটিসন্ধীসু; সব্বত্থ ৰা পটুসঞ্ঞাকিচ্চং কাতুং অসমত্থায সুখুমায সঞ্ঞায অত্থিভাৰপটিজাননৰসেন পঠমৰাদো; অসঞ্ঞীৰাদে ৰুত্তনযেন সুখুমায সঞ্ঞায ৰসেন সঞ্জাননসভাৰতাপটিজাননৰসেন চ দুতিযৰাদাদযো পৰত্তাতি. এৰমেত্থ এতেসং ৰাদানং সব্ভাৰো ৰেদিতব্বো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

২৪. যত্থ ন সঞ্ঞা, তত্থ ঞাণস্স সম্ভৰো এৰ নত্থীতি আহ – ‘‘অসঞ্ঞা সম্মোহো’’তি, অসঞ্ঞভাৰো নাম সম্মোহপ্পৰত্তীতি অত্থো. যথা নিয্যন্তীতি নিয্যানিযাতি বহুলং ৰচনতো কত্তুসাধনো নিয্যানিযসদ্দো, এৰং ইধ ৰিঞ্ঞাতব্বসদ্দোতি আহ – ‘‘ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাতব্ব’’ন্তি, ৰিজাননং ৰিঞ্ঞাণন্তি অত্থো. তেন দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতব্বমত্তেনাতি দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাণপ্পমাণেনাতি অত্থো দট্ঠব্বো. তেনাহ – ‘‘পঞ্চদ্ৰারিকসঞ্ঞাপৰত্তিমত্তেনা’’তি, নিব্বিকপ্পভাৰতো পঞ্চদ্ৰারিকসঞ্ঞাপৰত্তিসমেন ভাৰনাভিনীহারেনাতি অত্থো. ওল়ারিকসঙ্খারপ্পৰত্তিমত্তেনাতি ওল়ারিকানং সঙ্খারানং পৰত্তিযা. ওল়ারিকসঙ্খারাতি চেত্থ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনপরিযোসানা সমাপত্তিধম্মা অধিপ্পেতা. উপসম্পদন্তি যে সঞ্ঞায, অসঞ্ঞিভাৰে চ দোসং দিস্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ৰণ্ণেন্তাপি রূপজ্ঝানপটিলাভমত্তেন তস্স সম্পাদনং পটিলাভং অধিগমং পঞ্ঞপেন্তি, তেসং তস্স ব্যসনং অক্খাযতি অনুপাযভাৰতো. তেনাহ ‘‘ৰিনাসো’’তিআদি. ৰুট্ঠানন্তি সদিসসমাপজ্জনপুব্বকং পরিৰুট্ঠানং. সমাপত্তি এৰ তেসং নত্থি অনধিগতত্তা. ওল়ারিকসঙ্খারপ্পৰত্তিযা অন্তমসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঙ্খারপ্পৰত্তিযাপি পত্তব্বন্তি ন অক্খাযতি তেপি সমতিক্কমিত্ৰা পত্তব্বতো. সঙ্খারানন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. অৰসেসাতি ইতো পরং সুখুমভাৰো নাম নত্থীতি সুখুমভাৰাপত্তিযা অৰসেসা. তেনাহ – ‘‘ভাৰনাৰসেন সব্বসুখুমভাৰং পত্তা সঙ্খারা’’তি. এতন্তি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং, পত্তব্বং নাম হোতি তাদিসসঙ্খারপ্পত্তিযং তব্বোহারতো. সঙ্খতং সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতত্তা.

২৫. ‘‘যে তে সমণব্রাহ্মণা সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৰিনাসং ৰিভৰং পঞ্ঞপেন্তী’’তি (ম. নি. ৩.২৫) ৰক্খমানত্তা সবুদ্ধিযং ৰিপরিৰত্তমানে একজ্ঝং গহেত্ৰা, ‘‘তত্রা’’তি ভগৰতা ৰুত্তন্তি আহ – ‘‘তত্রাতি সত্তসু উচ্ছেদৰাদেসু ভুম্ম’’ন্তি. উদ্ধং সরন্তি উদ্ধং গতং সরন্তাতি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘উদ্ধং ৰুচ্চতী’’তিআদি. সরন্তাতি যত্থ পত্থেন্তি ন লভন্তি, তং জানন্তা. আসত্তিন্তি আসীসনং. পেচ্চাতি পরলোকে. ৰাণিজূপমা ৰিযাতি ভৰপরিযাপন্নফলৰিসেসাপেক্খায পটিপজ্জনতো. সক্কাযস্স ভযাতি সন্তো কাযোতি সক্কাযো, পরমত্থতো ৰিজ্জমানো ধম্মসমূহোতি কত্ৰা উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং, ততো ভাযনেন. মা খীযি মা পরিক্খযং অগমাসি. মা ওসীদি মা হেট্ঠা ভস্সি. অব্ভন্তি আকাসং মা উন্দ্রিযি মা ভিজ্জিত্ৰা পতি. গদ্দুলেন বদ্ধো গদ্দুলবদ্ধো. দল়্হথম্ভো ৰিয খীলো ৰিয চ সক্কাযো দুম্মোচনীযতো. সা ৰিয দিট্ঠিগতিকো তস্স অনুপরিৰত্তনতো. দণ্ডকো ৰিয দিট্ঠি ছেদনকরণায অসমত্থভাৰকরণতো. রজ্জু ৰিয তণ্হা বন্ধনতো চ, আরম্মণকরণৰসেন সমন্নাগমনৰসেন চ সম্বদ্ধভাৰতো. তেন ৰুত্তং – ‘‘দিট্ঠিদণ্ডকে পৰেসিতায তণ্হারজ্জুযা’’তি.

২৬. ভগৰা অত্তনো দেসনাৰিলাসেন ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন (চতুচত্তারীস অপরন্তকপ্পিকৰাদা তত্থ তত্থ অন্তোগধাতি) উদ্দেসৰসেন পঞ্চেৰ সঙ্গহেত্ৰা যথুদ্দেসং নিগমেন্তো, ‘‘ইমানেৰ পঞ্চাযতনানী’’তি আহ. তত্থ দুক্খস্স নিমিত্তভাৰতো দিট্ঠিগতানং কারণট্ঠেন আযতনত্থোতি ৰুত্তং – ‘‘ইমানেৰ পঞ্চ কারণানী’’তি. সঞ্ঞীআদিৰসেন তীণি উচ্ছেদৰাদোতি চত্তারি ভাজিতানি. ইতরং পন দিট্ঠধম্মনিব্বানং কুহিং পৰিট্ঠং? সরূপতো অভাজিতত্তা যথাভাজিতেসু ৰাদেসু কত্থ অন্তোগধন্তি পুচ্ছতি. উদ্দেসে পন সরূপতো গহিতমেৰ, ‘‘দিট্ঠধম্মনিব্বানং ৰা পনেকে অভিৰদন্তী’’তি. ইতরো একত্তসঞ্ঞীৰাদে নানত্তসঞ্ঞীৰাদে অন্তোগধন্তি দস্সেন্তো ‘‘একত্ত…পে… ৰেদিতব্ব’’ন্তি আহ যথাসুখঞ্চেতং ৰুত্তং. পঠমো হি দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদো নানত্তসঞ্ঞীৰাদে অন্তোগধো, ইতরে চত্তারো একত্তসঞ্ঞীৰাদে.

২৭. অতীতকোট্ঠাসসঙ্খাতন্তি অতীতং খন্ধকোট্ঠাসসঙ্খাতং পুব্বন্তং. পুব্বে নিৰুত্থধম্মৰিসযা কপ্পনা ইধাধিপ্পেতা, তস্মা অতীতকালৰাচকো ইধ পুব্বসদ্দো, রূপাদিখন্ধৰিনিমুত্তঞ্চ কপ্পনাৰত্থু নত্থি, অন্তসদ্দো চ কোট্ঠাসৰাচকো. তেন ৰুত্তং ‘‘অতীতকোট্ঠাসসঙ্খাতং পুব্বন্তং কপ্পেত্ৰা’’তি. ‘‘কপ্পেত্ৰা’’তি চ তস্মিং পুব্বন্তে তণ্হাযনাভিনিৰিসানং সমত্থনং পরিনিট্ঠাপনং ৰদতি. সেসম্পীতি ‘‘পুব্বন্তানুদিট্ঠী’’তি এৰমাদিকং. পুব্বে ৰুত্তপ্পকারন্তি ‘‘অপরন্তানুদিট্ঠিনো’’তিআদীসু ৰুত্তপ্পকারং. একেকস্মিঞ্চ অত্তাতি আহিতো অহংমানো এত্থাতি কত্ৰা, লোকোতি লোকিযন্তি এত্থ পুঞ্ঞপাপানি তব্বিপাকা চাতি কত্ৰা, তং তং গহণৰিসেসং উপাদায পঞ্ঞাপনং হোতীতি আহ – ‘‘রূপাদীসু অঞ্ঞতরং অত্তাতি চ লোকোতি চ গহেত্ৰা’’তি. সব্বদাভাৰেন সস্সতো. অমরো নিচ্চো ধুৰোতি তস্সেৰ ৰেৰচনানি. মরণাভাৰেন অমরো, উপ্পাদাভাৰেন সব্বকালং ৰত্তনতো নিচ্চো, থিরট্ঠেন ৰিকারাভাৰেন ধুৰো, যথাহাতিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং নিদ্দেসপটিসম্ভিদাপাল়ীহি ৰিভাৰেতি. অযঞ্চ অত্থো ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি (পটি. ম. ১.১৩০-১৩১) ইমিস্সা পঞ্চৰিধায সক্কাযদিট্ঠিযা ৰসেন ৰুত্তো. ‘‘রূপৰন্ত’’ন্তিআদিকায (পটি. ম. ১.১৩০-১৩১) পন পঞ্চদসৰিধায সক্কাযদিট্ঠিযা ৰসেন চত্তারো চত্তারো খন্ধে, ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তদঞ্ঞং – ‘‘লোকো’’তি পঞ্ঞপেন্তীতি অযম্পি অত্থো লব্ভতি, তথা একং খন্ধং, ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তদঞ্ঞে ‘‘লোকো’’তি পঞ্ঞপেন্তীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এসেৰ নযোতি ইমিনা যথা ‘‘রূপাদীসু অঞ্ঞতরং অত্তাতি চ লোকোতি চ গহেত্ৰা সস্সতো…পে… ধুৰো’’তি অত্থো ৰুত্তো; এৰং অসস্সতো অনিচ্চো অধুৰো উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি ন হোতি পরং মরণা; নিচ্চো চ অনিচ্চো চ নেৰনিচ্চো নানিচ্চোতি এৰমাদিমত্থং অতিদিসতি.

চত্তারো সস্সতৰাদাতি লাভীৰসেন তযো, তক্কীৰসেন একোতি এৰং চত্তারো. পুব্বেনিৰাসঞাণলাভী তিত্থিযো মন্দপঞ্ঞো অনেকজাতিসতসহস্সমত্তং অনুস্সরতি, মজ্ঝিমপঞ্ঞো দস সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পানি, তিক্খপঞ্ঞো চত্তারীস সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পানি, ন ততো পরং. সো এৰং অনুস্সরন্তো অত্তা চ লোকো চাতি অভিৰদতি. তক্কী পন তক্কপরিযাহতং ৰীমংসানুচরিতং সযংপটিভানং সস্সতো অত্তা চ লোকো চাতি অভিৰদতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘লাভীৰসেন তযো, তক্কীৰসেন একোতি এৰং চত্তারো সস্সতৰাদা’’তি. এতেনেৰ চ অধিচ্চসমুপ্পত্তিকৰাদো ৰিয সস্সতৰাদো কস্মা দুৰিধেন ন ৰিভত্তোতি চে? পটিক্খিত্তত্তাতি দট্ঠব্বং.

এত্থ চ, ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি ৰাদে অযমযুত্ততাৰিভাৰনা – যদি হি পরেন পরিকপ্পিতো অত্তা, লোকো ৰা সস্সতো সিযা, তস্স নিব্বিকারতায পুরিমরূপাৰিজহনতো কস্সচি ৰিসেসাধানস্স কাতুং অসক্কুণেয্যতায অহিততো নিৰত্তনত্থং হিতে চ পটিপত্তিঅত্থং উপদেসো এৰ নিপ্পযোজনো সিযা সস্সতৰাদিনো. কথং ৰা সো উপদেসো পৰত্তীযতি ৰিকারাভাৰতো; এৰঞ্চ অত্তনো অজটাকাসস্স ৰিয দানাদিকিরিযা হিংসাদিকিরিযা চ ন সম্ভৰতি; তথা সুখস্স দুক্খস্স চ অনুভৰননিবন্ধো এৰ সস্সতৰাদিনো ন যুজ্জতি কম্মবদ্ধাভাৰতো, জাতিআদীনং অসম্ভৰতো কুতো ৰিমোক্খো. অথ পন ধম্মমত্তং তস্স উপ্পজ্জতি চেৰ ৰিনস্সতি চ, যস্স ৰসেনাযং কিরিযাদিৰোহারোতি ৰদেয্য. এৰম্পি পুরিমরূপাৰিজহনেন অৰট্ঠিতস্স অত্তনো ধম্মমত্তন্তি ন সক্কা সম্ভাৰেতুং; তে ৰা পনস্স ধম্মা অৰত্থাভূতা ততো অঞ্ঞে ৰা সিযুং অনঞ্ঞে ৰা, যদি অঞ্ঞে, ন তাহি তস্স উপ্পন্নাহিপি কোচি ৰিসেসো অত্থি. যো হি করোতি পটিসংৰেদেতি চৰতি উপপজ্জতি চাতি ইচ্ছিতং. তস্মা তদৰত্থো এৰ যথাৰুত্তদোসো, কিঞ্চ ধম্মকপ্পনাপি নিরত্থকা সিযা. অথ অনঞ্ঞে, উপ্পাদৰিনাসৰন্তীহি অৰত্থাহি অনঞ্ঞস্স অত্তনো তাসং ৰিয উপ্পাদৰিনাসসম্ভৰাপত্তিতো কুতো নিচ্চতাৰকাসো. তাসম্পি ৰা অত্তনো ৰিয নিচ্চতাতি বন্ধনৰিমোক্খানং অসম্ভৰো এৰাতি ন যুজ্জতি এৰ সস্সতৰাদো; ন চেত্থ কোচি ৰাদী ধম্মানং সস্সতভাৰে পরিসুদ্ধং যুত্তিং ৰত্তুং সমত্থো অত্থি; যুত্তিরহিতঞ্চ ৰচনং ন পণ্ডিতানং চিত্তমারাধেতীতি ৰিঞ্ঞূহি ছড্ডিতো এৰাযং সস্সতৰাদোতি.

সত্ত উচ্ছেদৰাদাতি এত্থ তে সরূপমত্ততো হেট্ঠা দস্সিতা এৰ, তত্থ দ্ৰে জনা উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হন্তি লাভী চ অলাভী চ. তত্থ লাভী নাম দিব্বচক্খুঞাণলাভী দিব্বেন চক্খুনা অরহতো চুতিং দিস্ৰা উপপত্তিং অপস্সন্তো. যো ৰা পুথুজ্জনানম্পি চুতিমত্তমেৰ দট্ঠুং সক্কোতি, পুব্বযোগাভাৰেন পরিকম্মাকরণেন ৰা উপপাতং দট্ঠুং ন সক্কোতি. সো ‘‘তত্থ তত্থেৰ অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. অলাভী – ‘‘কো পরলোকং জানাতি, এত্তকো জীৰৰিসযো, যাৰ ইন্দ্রিযগোচরো’’তি অত্তনো ধীতুযা হত্থগ্গণ্হনকরাজা ৰিয কামসুখগিদ্ধতায ৰা, ‘‘যথা রুক্খপণ্ণানি রুক্খতো পতিতানি ন পটিসন্ধিযন্তি, এৰং সব্বেপি সত্তা অপ্পটিসন্ধিকমরণমেৰ গচ্ছন্তি, জলবুব্বুল়কূপমা সত্তা’’তি তক্কমত্তৰসেন ৰা উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. তত্থ যং হেট্ঠা ৰুত্তং – ‘‘মনুস্সত্তভাৰে কামাৰচরদেৰত্তভাৰে রূপাৰচরদেৰত্তভাৰে চতুব্বিধঅরূপত্তভাৰে চৰিত্ৰা সত্তস্স উচ্ছেদপঞ্ঞাপনৰসেন সত্ত উচ্ছেদৰাদা কথিতা’’তি. তত্থ যুত্তং তাৰ পুরিমেসু তীসু ৰাদেসু ‘‘কাযস্স ভেদা’’তি ৰুত্তং; পঞ্চৰোকারভৰপরিযাপন্নং অত্তভাৰং আরব্ভ পৰত্তত্তা তেসং ৰাদানং, ন যুত্তং চতুৰোকারভৰপরিযাপন্নং অত্তভাৰং নিস্সায পৰত্তেসু চতুত্থাদীসু চতূসু ৰাদেসু, ‘‘কাযস্স ভেদা’’তি ৰুত্তং. ন হি অরূপীনং কাযো অত্থীতি? সচ্চমেতং, রূপভৰে পৰত্তৰোহারেনেৰ দিট্ঠিগতিকো অরূপভৰেপি কাযৰোহারমারোপেত্ৰা আহ ‘‘কাযস্স ভেদা’’তি. যথা দিট্ঠিগতিকেহি দিট্ঠিযো পঞ্ঞত্তা, তথেৰ ভগৰা দস্সেসীতি. অরূপকাযভাৰতো ৰা ফস্সাদিধম্মসমূহভূতে অরূপত্তভাৰে কাযনিদ্দেসো দট্ঠব্বো.

এত্থাহ – ‘‘কামাৰচরদেৰত্তভাৰাদিনিরৰসেসৰিভৰপতিট্ঠাপকানং দুতিযৰাদাদীনং যুত্তো অপরন্তকপ্পিকভাৰো অনাগতদ্ধৰিসযত্তা তেসং ৰাদানং; ন পন দিট্ঠিগতিক-পচ্চক্খভূত-মনুস্সত্তভাৰ-সমুচ্ছেদপতিট্ঠাপকস্স পঠমৰাদস্স পচ্চুপ্পন্নৰিসযত্তা’’তি. যদি এৰং যথা হি দুতিযাদিৰাদানং, পুরিমপুরিমৰাদসঙ্গহিতস্সেৰ অত্তনো উত্তরুত্তরভৰোপপত্তিযা সমুচ্ছেদনতো যুজ্জতি অপরন্তকপ্পিকতা, তথা চ ‘‘নো চ খো, ভো, অযং অত্তা এত্তাৰতা সম্মা সমুচ্ছিন্নো হোতী’’তিআদি ৰুত্তং. এৰং অনাগতস্সেৰ মনুস্সত্তভাৰসমুচ্ছেদস্স অধিপ্পেতত্তা পঠমৰাদস্সপি অপরন্তকপ্পিকতা যুজ্জতি. এৰং সব্বস্সপি পুব্বন্ততো আগতস্স উচ্ছেদপঞ্ঞাপনৰসেন ইধ পুব্বন্তকপ্পিকেসু দেসনা গতা. এতে উচ্ছেদৰাদা হেট্ঠা অপরন্তকপ্পিকেসু দেসনা গতা. এতে উচ্ছেদৰাদা হেট্ঠা অপরন্তকপ্পিকেসু তত্থ তত্থেৰ উচ্ছিজ্জতি, ন ততো উদ্ধং পৰত্তি অত্থীতি দস্সনত্থং ৰুত্তা. জলবুব্বুল়কূপমা হি সত্তাতি তস্স লদ্ধি.

ইধাতি পুব্বন্তকপ্পিকেসু. ইধেৰ মনুস্সত্তভাৰাদিকে উচ্ছিজ্জতি ৰিনট্ঠৰিনাসৰসেন. এৰং অনাগতে অনুপ্পত্তিদস্সনপরানং উচ্ছেদৰাদানং অপরন্তকপ্পিকেসু গহণং; পুব্বন্ততো পন আগতস্স অত্তনো ইধেৰ উচ্ছেদদস্সনপরানং পুব্বন্তকপ্পিকেসু গহণং. ইতো পরং ন গচ্ছতীতি পন ইদং অত্থতো আপন্নস্স অত্থস্স দস্সনং. সত্তেসু সঙ্খারেসু চ একচ্চসস্সতন্তি পৰত্তো একচ্চসস্সতৰাদো. সো পন ব্রহ্মকাযিক-খিড্ডাপদোসিক-মনোপদোসিকত্তভাৰতো চৰিত্ৰা ইধাগতানং তক্কিনো চ উপ্পজ্জনৰসেন চতুব্বিধোতি আহ ‘‘চত্তারো একচ্চসস্সতৰাদা’’তি. ‘‘সঙ্খারেকচ্চসস্সতিকা’’তি ইদং তেহি সস্সতভাৰেন গয্হমানানং ধম্মানং যথাসভাৰদস্সনৰসেন ৰুত্তং, ন পনেকচ্চসস্সতিকমতদস্সনৰসেন. তস্স হি সস্সতাভিমতং অসঙ্খতমেৰাতি লদ্ধি. তথা হি ৰুত্তং (দী. নি. ১.৪৯) ব্রহ্মজালে – ‘‘চিত্তন্তি ৰা মনোতি ৰা ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰা অযং অত্তা নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতী’’তি. ন হি যস্স ভাৰস্স পচ্চযেহি অভিসঙ্খতভাৰং পটিজানাতি; তস্সেৰ নিচ্চধুৰাদিভাৰো অনুম্মত্তকেন ন সক্কা পটিঞ্ঞাতুং. এতেন, ‘‘উপ্পাদৰযধুৰতাযুত্তভাৰা সিযা নিচ্চা, সিযা অনিচ্চা, সিযা ন ৰত্তব্বা’’তিআদিনা পৰত্তস্স সত্তভঙ্গৰাদস্স অযুত্ততা ৰিভাৰিতা হোতি.

তত্থাযং (দী. নি. টী. ১.৩৮) অযুত্ততাৰিভাৰনা – যদি, ‘‘যেন সভাৰেন যো ধম্মো অত্থীতি ৰুচ্চতি, তেনেৰ সভাৰেন সো ধম্মো নত্থী’’তিআদিনা ৰুচ্চেয্য, সিযা অনেকন্তৰাদো; অথ অঞ্ঞেন, সিযা ন অনেকন্তৰাদো; ন চেত্থ দেসন্তরাদিসম্বদ্ধভাৰো যুত্তো ৰত্তুং তস্স সব্বলোকসিদ্ধত্তা ৰিৰাদাভাৰতো. যে পন ৰদন্তি – ‘‘যথা সুৰণ্ণঘটে মকুটে কতে ঘটভাৰো নস্সতি, মকুটভাৰো উপ্পজ্জতি, সুৰণ্ণভাৰো তিট্ঠতিযেৰ, এৰং সব্বভাৰানং কোচি ধম্মো নস্সতি, কোচি উপ্পজ্জতি, সভাৰো পন তিট্ঠতী’’তি. তে ৰত্তব্বা – কিং তং সুৰণ্ণং, যং ঘটে মকুটে চ অৰট্ঠিতং? যদি রূপাদি, সো সদ্দো ৰিয অনিচ্চো, অথ রূপাদিসমূহো, সমূহো নাম সম্মুতিমত্তং. তস্স ৰোহারমত্তস্স অত্থিতা নত্থিতা নিচ্চতা ৰা ন ৰত্তব্বা. তস্স পরমত্থসভাৰেন অনুপলব্ভনতোতি অনেকন্তৰাদো ন সিযা. ধম্মা চ ধম্মিতো অঞ্ঞে ৰা সিযুং অনঞ্ঞে ৰা. যদি অঞ্ঞে, ন তেসং অনিচ্চতায ধম্মী অনিচ্চো অঞ্ঞত্তা. ন হি রূপা চক্খুৰিঞ্ঞাণং অঞ্ঞত্তা, ন চ রূপে চক্খুৰিঞ্ঞাণসদ্দো হোতি; কিঞ্চ ধম্মকপ্পনাপি নিরত্থিকা সিযা ধম্মিনো নিচ্চানিচ্চতায অসিজ্ঝনতো অথ অনঞ্ঞে; উপ্পাদৰিনাসৰন্তেহি অনঞ্ঞস্স ধম্মিনো তেসং ৰিয উপ্পাদৰিনাসসব্ভাৰতো কুতো নিচ্চতাৰকাসো, তেসম্পি ৰা ধম্মিনো ৰিয নিচ্চতাপত্তি সিযা. অপিচ নিচ্চানিচ্চনৰত্তব্বরূপো অত্তা চ লোকো চ পরমত্থতো ৰিজ্জমানতাপটিজাননতো যথা নিচ্চাদীনং অঞ্ঞতরং রূপং, যথা ৰা দীপাদযো. ন হি দীপাদীনং উদযব্বযসভাৰানং নিচ্চানিচ্চনৰত্তব্বসভাৰতা সক্কা ৰত্তুং জীৰস্স নিচ্চাদীসু অঞ্ঞতরং রূপং ৰিযাতি এৰং সত্তভঙ্গস্স ৰিয সেসভঙ্গানম্পি অসম্ভৰোযেৰাতি সত্তভঙ্গৰাদস্স অযুত্ততা ৰেদিতব্বাতি.

এত্থ চ, ‘‘ইস্সরো নিচ্চো, অঞ্ঞে সত্তা অনিচ্চা’’তি এৰং পৰত্তৰাদা সত্তেকচ্চসস্সতৰাদা; সেয্যথাপি ইস্সরৰাদাদযো. ‘‘পরমাণৰো নিচ্চা ধুৰা, দ্ৰিঅণুকাদযো অনিচ্চা’’তি এৰং পৰত্তৰাদা সঙ্খারেকচ্চসস্সতৰাদা; সেয্যথাপি কণাদৰাদাদযো. ননু চ ‘‘একচ্চে ধম্মা সস্সতা, একচ্চে অসস্সতা’’তি; এতস্মিং ৰাদে চক্খাদীনং অসস্সততাসন্নিট্ঠানং যথাসভাৰাৰবোধো এৰ, তযিদং কথং মিচ্ছাদস্সনন্তি, কো এৰমাহ – ‘‘চক্খাদীনং অসস্সতভাৰসন্নিট্ঠানং মিচ্ছাদস্সন’’ন্তি? অসস্সতেসুযেৰ পন কেসঞ্চি ধম্মানং সস্সতভাৰাভিনিৰেসো ইধ মিচ্ছাদস্সনং; তেন পন একৰারে পৰত্তমানেন চক্খাদীনং অসস্সতভাৰাৰবোধো ৰিদূসিতো সংসট্ঠভাৰতো; ৰিসসংসট্ঠো ৰিয সপ্পিমণ্ডো সকিচ্চকারণাসমত্ততায সম্মাদস্সনপক্খে ঠপেতব্বতং নারহতি. অথ ৰা অসস্সতভাৰেন নিচ্ছিতাপি চক্খুআদযো সমারোপিতজীৰসভাৰা এৰ দিট্ঠিগতি কেহি গয্হন্তীতি তদৰবোধস্স মিচ্ছাদস্সনভাৰো ন সক্কা নিৰারেতুং. তথা হি ৰুত্তং ব্রহ্মজালে (দী. নি. ১.৪৯) – ‘‘চক্খুন্তি ৰা…পে… কাযোতি ৰা অযং মে অত্তা’’তিআদি. এৰঞ্চ কত্ৰা অসঙ্খতায সঙ্খতায চ ধাতুযা ৰসেন যথাক্কমং একচ্চে ধম্মা সস্সতা; একচ্চে অসস্সতাতি এৰং পৰত্তো ৰিভজ্জৰাদোপি একচ্চসস্সতৰাদো আপজ্জতীতি এৰংপকারা চোদনা অনোকাসা হোতি অৰিপরীতধম্মসভাৰসম্পটিপত্তিভাৰতো.

ন মরতীতি অমরা. কা সা? ‘‘এৰন্তিপি মে নো’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৬২) নযেন পরিযন্তরহিতা দিট্ঠিগতিকস্স দিট্ঠি চ ৰাচা চ, অমরায দিট্ঠিযা ৰাচায ৰিৰিধো খেপোতি অমরাৰিক্খেপো. সো এতস্স অত্থীতি অমরাৰিক্খেপো. অথ ৰা অমরাতি একা মচ্ছজাতি, সা উম্মুজ্জননিম্মুজ্জনাদিৰসেন উদকে সন্ধাৰমানা গাহং ন গচ্ছতি; এৰমেৰং অযম্পি ৰাদো ইতো চিতো চ সন্ধাৰতি, গাহং নাগচ্ছতীতি অমরাৰিক্খেপো, সো এৰ অমরাৰিক্খেপিকো. স্ৰাযং ৰাদো মুসাৰাদঅনুযোগছন্দরাগমোহহেতুকতায চতুধা পৰত্তোতি আহ – ‘‘চত্তারো অমরাৰিক্খেপিকা ৰুত্তা’’তি. ননু চেত্থ (দী. নি. টী. ১.৬৫-৬৬) চতুব্বিধোপি অমরাৰিক্খেপিকো কুসলাদিকে ধম্মে পরলোকত্তিকাদীনি চ যথাভূতং অনৰবুজ্ঝমানো, তত্থ তত্থ পঞ্হং পুট্ঠো পুচ্ছায ৰিক্খেপনমত্তং আপজ্জতীতি তস্স কথং দিট্ঠিগতিকভাৰো. ন হি অৰত্তুকামস্স ৰিয পুচ্ছিতমত্থং অজানন্তস্স ৰিক্খেপকরণমত্তেন দিট্ঠিগতিকতা যুত্তাতি? ন হেৰং পুচ্ছাৰিক্খেপকরণমত্তেন তস্স দিট্ঠিগতিকতা ইচ্ছিতা, অথ খো মিচ্ছাভিনিৰেসেন. সস্সতৰসেন মিচ্ছাভিনিৰিট্ঠোযেৰ হি মন্দবুদ্ধিতায কুসলাদিধম্মে পরলোকত্তিকাদীনি চ, যাথাৰতো অপ্পটিপজ্জমানো অত্তনা অৰিঞ্ঞাতস্স অত্থস্স পরং ৰিঞ্ঞাপেতুং অসমত্থতায মুসাৰাদাদিভযেন চ ৰিক্খেপং আপজ্জতীতি. তথা হিস্স ৰাদস্স সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো ৰুত্তো. অথ ৰা পুঞ্ঞপাপানং, তব্বিপাকানঞ্চ অনৰবোধেন, অসদ্দহনেন চ, ‘‘তব্বিসযায পুচ্ছায ৰিক্খেপকরণংযেৰ যুত্তং সুন্দরঞ্চা’’তি, খন্তিং রুচিং উপ্পাদেত্ৰা অভিনিৰিসন্তস্স উপ্পন্না ৰিসুংযেৰেকা এসা দিট্ঠি সত্তভঙ্গদিট্ঠি ৰিযাতি দট্ঠব্বা. তথা চেৰ ৰুত্তং – ‘‘পরিযন্তরহিতা দিট্ঠিগতিকস্স দিট্ঠি চেৰ ৰাচা চা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬১). কথং পনস্সা সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো? উচ্ছেদৰসেন অনভিনিৰেসতো. ‘‘নত্থি কোচি ধম্মানং যথাভূতৰেদী ৰিৰাদবহুলত্তা লোকস্স; ‘এৰমেৰ’ন্তি পন সদ্দন্তরেন ধম্মে নিজ্ঝাননা অনাদিকালিকা লোকে’’তি গাহৰসেন সস্সতলেসোপেত্থ লব্ভতিযেৰ.

অমতি গচ্ছতি এত্থ সভাৰো ওসানন্তি অন্তো, মরিযাদো, সো এতস্স অত্থীতি অন্তৰা. তেনাহ ‘‘সপরিযন্তো’’তি. অৰড্ঢিতকসিণস্স পুগ্গলস্স এৰং হোতীতি যোজনা. দুতিযৰাদো ‘‘অনন্তৰা লোকো’’তি ৰাদো. ততিযৰাদো ‘‘অন্তৰা চ অনন্তৰা চা’’তি ৰাদো. চতুত্থৰাদো ‘‘নেৰন্তৰা নানন্তৰা’’তি ৰাদো. এতে এৰ চত্তারো ৰাদিনো সন্ধায ব্রহ্মজালে (দী. নি. ১.৫৩) – ‘‘অন্তানন্তিকা অন্তানন্তং লোকস্স পঞ্ঞপেন্তি চতূহি ৰত্থূহী’’তি ৰুত্তং. তত্থ (দী. নি. টী. ১.৫৩) যুত্তং তাৰ পুরিমানং তিণ্ণং ৰাদীনং অন্তত্তঞ্চ অনন্তত্তঞ্চ অন্তানন্তত্তঞ্চ আরব্ভ পৰত্তৰাদত্তা অন্তানন্তিকত্তং. পচ্ছিমস্স পন তদুভযপটিসেধৰসেন পৰত্তৰাদত্তা কথমন্তানন্তিকত্তন্তি? তদুভযপটিসেধৰসেন পৰত্তৰাদত্তা এৰ. যস্মা পটিসেধৰাদোপি অন্তানন্তৰিসযো এৰ তং আরব্ভ পৰত্তত্তা. অপরে আহু – ‘‘যথা ততিযৰাদে সম্ভেদৰসেন এতস্সেৰ অন্তৰন্ততা অনন্ততা চ সম্ভৰতি, এৰং তক্কীৰাদেপি কালভেদৰসেন উভযসম্ভৰতো অঞ্ঞমঞ্ঞপটিসেধেন উভযঞ্ঞেৰ ৰুচ্চতি. কথং? অন্তৰন্ততাপটিসেধেন হি অনন্ততা ৰুচ্চতি, অনন্ততাপটিসেধেন চ অন্তৰন্ততা, অন্তানন্তানঞ্চ ততিযৰাদভাৰো কালভেদস্স অধিপ্পেতত্তা. ইদং ৰুত্তং হোতি যস্মা অযং লোকসঞ্ঞিতো অত্তা ঝাযীহি অধিগতৰিসেসেহি অনন্তো কদাচি সক্খি দিট্ঠো অনুসুয্যতি; তস্মা নেৰন্তৰা. যস্মা পন তেহি এৰ কদাচি অন্তৰা সক্খি দিট্ঠো অনুসুয্যতি, তস্মা ন পন অনন্তৰা’’তি. যথা চ অনুস্সুতিতক্কীৰসেন, এৰং জাতিস্সরতক্কিআদীনঞ্চ ৰসেন যথাসম্ভৰং যোজেতব্বং. অযঞ্হি তক্কিকো অৰড্ঢিতভাৰপুব্বকত্তা পটিভাগনিমিত্তানং ৰড্ঢিতভাৰস্স ৰড্ঢিতকালৰসেন অপচ্চক্খকারিতায অনুস্সৰাদিমত্তে ঠত্ৰা – ‘‘নেৰন্তৰা’’তি পটিক্খিপতি, অৰড্ঢিতকালৰসেন পন ‘‘নানন্তো’’তি. ন পন অন্তৰন্ততানন্ততানং অচ্চন্তমভাৰেন যথা তং ‘‘নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী’’তি, অৰস্সঞ্চ এতং এৰং ৰিঞ্ঞাতব্বং, অঞ্ঞথা ৰিক্খেপপক্খংযেৰ ভজেয্য চতুত্থৰাদো. ন হি অন্তৰন্ততানন্ততাতদুভযৰিনিমুত্তো অত্তনো পকারো অত্থি, তক্কীৰাদী চ যুত্তিমগ্গকো, কালভেদৰসেন চ তদুভযম্পি একস্মিং ন ন যুজ্জতীতি. অনন্তরচতুক্কন্তি একত্তসঞ্ঞীতি আগতসঞ্ঞীচতুক্কং.

একন্তসুখীতি একন্তেনেৰ সুখী. তং পনস্স সুখং দুক্খেন অৰোমিস্সং হোতীতি আহ ‘‘নিরন্তরসুখী’’তি. একন্তসুখমেৰাতি ইদং সুখবহুলতং সন্ধায ৰুত্তং. অতীতাসু সত্তসু জাতীসূতি ইদং ততো পরং জাতিস্সরঞাণেন অনুস্সরিতুং ন সক্কাতি কত্ৰা ৰুত্তং. তাদিসমেৰাতি সুখসমঙ্গিমেৰ অত্তভাৰং. ‘‘এৰং সুখসমঙ্গী’’তি তং অনুস্সরন্তস্স জাতিস্সরস্স অতীতজাতিযম্পি ইধ ৰিয দুক্খফুট্ঠস্স তং অনুস্সরন্তস্স.

সব্বেসম্পীতি লাভীনং তক্কীনম্পি. তথাতি ইমিনা ‘‘সব্বেসম্পী’’তি ইদং পদং আকড্ঢতি. কামাৰচরং নাম অদুক্খমসুখং অনুল়ারং অৰিভূতন্তি আহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানৰসেনা’’তি. চতুত্থজ্ঝানং কারণভূতং এতস্স অত্থি, তেন ৰা নিব্বত্তন্তি চতুত্থজ্ঝানিকং. মজ্ঝত্তস্সাতি মজ্ঝত্তভূতস্স মজ্ঝত্তৰেদনাবহুলস্স. মজ্ঝত্তভূতট্ঠানমেৰ অত্তনো মজ্ঝত্ততাপত্তমেৰ ভূতপুব্বং অনুস্সরন্তস্স. একচ্চসস্সতিকাতি একচ্চসস্সতৰাদিনো ৰুত্তা. পুগ্গলাধিট্ঠানেন হি একচ্চসস্সতিকা. এস নযো সেসেসুপি. অধিচ্চসমুপ্পন্নৰাদো সস্সতৰাদসমুদ্দিট্ঠোতি কত্ৰা ‘‘দ্ৰে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা’’তি চ ৰুত্তং.

২৮. দিট্ঠুদ্ধারন্তি যথাৰুত্তানং দিট্ঠীনং অনিয্যানিকভাৰদস্সনৰসেন পদুদ্ধরণং. পচ্চত্তংযেৰ ঞাণন্তি অপরপ্পচ্চযং অত্তনিযেৰ ঞাণং. তং পন অত্তপচ্চক্খং হোতীতি আহ ‘‘পচ্চক্খঞাণ’’ন্তি. সুৰণ্ণস্স ৰিয দোসাপগমেন উপক্কিলেসৰিগমেন ঞাণস্স ৰিসুদ্ধন্তি আহ ‘‘পরিসুদ্ধন্তি নিরুপক্কিলেস’’ন্তি. কিলেসন্ধকারৰিগমতো সপ্পভাসমুজ্জলমেৰ হোতীতি ৰুত্তং – ‘‘পরিযোদাতন্তি পভস্সর’’ন্তি বাহিরসমযস্মিম্পি হোন্তি ঝানস্স সমিজ্ঝনতো. মযমিদং জানামাতি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি চ মিচ্ছাগাহৰসেন অঞ্ঞাণভাগমেৰ পরিব্রূহেত্ৰা ততো এৰ যথাগহিতং গাহং সন্ধায – ‘‘মযমিদং অত্থং তত্থ জানামা’’তি এৰং তত্থ মিচ্ছাগাহে অৰিজ্জমানং ঞাণকোট্ঠাসং ওতারেন্তিযেৰ অনুপ্পৰেসেন্তিযেৰ. ন তং ঞাণং, মিচ্ছাদস্সনং নামেতং, কিং পন তং মিচ্ছাদস্সনং নাম? সস্সতো অত্তা চ লোকো চাতিআদিনা মিচ্ছাভিনিৰেসভাৰতো. তেনাহ ‘‘তদপি…পে… অত্থো’’তি. যং তং দিট্ঠিযা উপনিস্সযভূতং ঞাণং, তং সন্ধাযাহ – ‘‘জাননমত্তলক্খণত্তা ঞাণভাগমত্তমেৰা’’তি. ঞাণম্পি হি দিট্ঠিযা উপনিস্সযো হোতিযেৰ লাভিনো ইতরস্স চ তথা তথা মিচ্ছাভিনিৰেসতো. অনুপাতিৰত্তনতো অনতিক্কমনতো. অসাধারণতো ন উপাতিৰত্তন্তি এতেনাতি অনুপাতিৰত্তনং, ততো. উপাদানপচ্চযতোতি উপাদানস্স পচ্চযভাৰতো. এতেন ফলূপচারেনেৰ উপাদানমাহ. যদি ব্রহ্মজালে আগতা সব্বাপি দিট্ঠিযো ইধ কথিতা হোন্তি, এৰং সন্তে ইদং সুত্তং ব্রহ্মজালসুত্তেন একসদিসন্তি আহ – ‘‘ব্রহ্মজালে পনা’’তিআদি. ‘‘অঞ্ঞত্র রূপং অঞ্ঞত্র ৰেদনা সক্কাযংযেৰ অনুপরিধাৰন্তী’’তি ৰচনতো ইধ সক্কাযদিট্ঠি আগতা. ব্রহ্মজালং কথিতমেৰ হোতি তত্থ আগতানং দ্ৰাসট্ঠিযাপি দিট্ঠীনং ইধাগতত্তা. সস্সতুচ্ছেদাভিনিৰেসো অত্তাভিনিৰেসপুব্বকো, ‘‘অত্তা সস্সতো অত্তা উচ্ছেদো’’তি পৰত্তনতো.

৩০. দ্ৰাসট্ঠি…পে… দস্সেতুন্তি কথং পনাযমত্থো ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো’’তিআদিপাল়িযা দস্সিতো হোতীতি? অপ্পহীনসক্কাযদিট্ঠিকস্স পুব্বন্তাপরন্তদিট্ঠিউপাদিযনজোতনতো. পরিচ্চাগেনাতি ৰিক্খম্ভনেন. চতুত্থজ্ঝাননিরোধা ততিযজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি এত্থ ন পরিহীনচতুত্থজ্ঝানস্স ততিযজ্ঝানং ভৰতি, ততিযজ্ঝানা ৰুট্ঠিতস্স পন চতুত্থজ্ঝানা ৰুট্ঠিতস্স চ ততিযং পটিলোমনযেন সম্ভৰতি. তেনাহ ‘‘অযং পনেত্থা’’তিআদি. এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বন্তি ‘‘পৰিৰেকা পীতি নিরুজ্ঝতী’’তি ইদং, ‘‘নিরামিসসুখস্সনিরোধা’’তি এত্থ ৰিয ৰুট্ঠাননিরোধৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বন্তি অত্থো. হীনজ্ঝানপরিযাদানকদোমনস্সন্তি নীৰরণসহগতদোমনস্সমাহ. তঞ্হি ঝানপরিযাদানকরং. কম্মনীযভাৰোতি সমাপত্তিং পত্তো ৰিয সমাপত্তিসমাপজ্জনভাৰে কম্মক্খমভাৰো. সোমনস্সৰিধুরত্তা দোমনস্সং ৰিযাতি দোমনস্সন্তি ৰুত্তং. ‘‘উপ্পজ্জতি পৰিৰেকা পীতী’’তি পুন ৰুত্তা পীতি ঝানদ্ৰযপীতি. যং ঠানং ছাযা জহতীতি যং পদেসং আতপেন অভিভুয্যমানং ছাযা জহতি. তত্থ আতপে ছাযাতি পদেসেন আতপসঞ্ঞিতানং ভূতসঙ্খতানং পহানট্ঠানমাহ. তেনাহ ‘‘যস্মিং ঠানে’’তিআদি.

৩১. নিরামিসং সুখন্তি ততিযজ্ঝানসুখং দূরসমুস্সারিতকামামিসত্তা.

৩২. অদুক্খমসুখন্তি চতুত্থজ্ঝানৰেদনং, ন যং কিঞ্চি উপেক্খাৰেদনং.

৩৩. নিগ্গহণোতি মমংকারভাৰেন কিঞ্চিপি অগণ্হন্তো. নিব্বানস্স সপ্পাযন্তি নিব্বানাধিগমস্স, নিব্বানস্সেৰ ৰা অৰিলোমৰসেন একন্তিকুপাযতায সপ্পাযং. তেনাহ ‘‘উপকারভূত’’ন্তি. সব্বত্থাতি সব্বেসু তেভূমকধম্মেসু. এতন্তি এতং যথাৰুত্তসমথভাৰনায কিলেসানং ৰিক্খম্ভনং. সব্বত্থ নিকন্তিযা অসুক্খাপিতত্তা কথং নিব্বানস্স উপকারপটিপদা নাম জাতং? ন জাযতে ৰাত্যধিপ্পাযো. সব্বত্থাতি পুব্বন্তানুদিট্ঠিআদিকে সব্বস্মিং. অগ্গণ্হনৰসেনাতি তণ্হাগাহেন অগ্গহণৰসেন. যত্থ হি তণ্হাগাহো ৰিমোচিতো, তত্থ দিট্ঠিমানগ্গাহা সুক্খা ৰিয হোন্তি তদেকট্ঠভাৰতো. তাদিসস্স নিব্বানগামিনী পটিপদা এৰ আসন্নে, ন দূরে. তেন ৰুত্তং – ‘‘উপকারপটিপদা নাম জাত’’ন্তি. তাদিসস্স চ সন্তোহমস্মীতিআদিকা সমনুপস্সনা অধিমানপক্খে তিট্ঠতীতি আহ – ‘‘অভিৰদতীতি অভিমানেন উপৰদতী’’তি. ইদমেৰ উপাদিযতীতি নিযমাভাৰতো ‘‘অট্ঠারসৰিধম্পী’’তি ৰুত্তং. সেসপদেপি এসেৰ নযো. দিট্ঠুপাদানে সতি সেসউপাদানসম্ভৰো অৰুত্তসিদ্ধোতি তদেৰ উদ্ধটং.

সে আযতনে ৰেদিতব্বেতি নিরোধস্স কারণং নিব্বানং ৰেদিতব্বং. দ্ৰিন্নং আযতনানন্তি চক্খাযতনাদীনং দ্ৰিন্নং আযতনানং. পটিক্খেপেন নিব্বানং দস্সিতং ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন.

ন গাধতীতি ন পতিট্ঠাতি. অতোতি অস্মা নিব্বানা. সরাতি তণ্হা. সঙ্খারপটিক্খেপেনাতি সঙ্খারেকদেসভূতানং চতুন্নং মহাভূতানং পটিক্খেপেন.

ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰিসিট্ঠেন ঞাণেন জানিতব্বং. ততো এৰ অনিদস্সনং অচক্খুৰিঞ্ঞেয্যং অনিন্দ্রিযগোচরং. অনন্তন্তি অন্তরহিতং, নিচ্চন্তি অত্থো. সব্বতো পভন্তি কিলেসন্ধকারাভাৰতো চ সমন্ততো পভস্সরং. ‘‘সব্বতো পপ’’ন্তি ৰা পাঠো, সব্বতো পততিত্থন্তি অত্থো. চত্তারীসকম্মট্ঠানসঙ্খাতেহি তিত্থেহি ওতরিত্ৰা অনুপৰিসিতব্বং অমতসরন্তি ৰুত্তং হোতি. অনুপাদা কঞ্চি ধম্মং অগ্গহেত্ৰা ৰিমুচ্চন্তি এত্থাতি অনুপাদাৰিমোক্খো, নিব্বানং. অনুপাদা ৰিমুচ্চতি এতেনাতি অনুপাদাৰিমোক্খো, অগ্গমগ্গো. অনুপাদাৰিমোক্খন্তিকতায পন অরহত্তফলং অনুপাদাৰিমোক্খোতি ৰুত্তং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

পঞ্চত্তযসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.