গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা
১. সংৰণ্ণনারম্ভে রতনত্তযৰন্দনা সংৰণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স পভৰনিস্সযৰিসুদ্ধিপটিৰেদনত্থং, তং পন ধম্মসংৰণ্ণনাসু ৰিঞ্ঞূনং বহুমানুপ্পাদনত্থং, তং সম্মদেৰ তেসং উগ্গহধারণাদিক্কমলদ্ধব্বায সম্মাপটিপত্তিযা সব্বহিতসুখনিপ্ফাদনত্থং. অথ ৰা মঙ্গলভাৰতো, সব্বকিরিযাসু পুব্বকিচ্চভাৰতো, পণ্ডিতেহি সমাচরিতভাৰতো, আযতিং পরেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনতো চ সংৰণ্ণনাযং রতনত্তযপণামকিরিযা. অথ ৰা রতনত্তযপণামকরণং পূজনীযপূজাপুঞ্ঞৰিসেসনিব্বত্তনত্থং. তং অত্তনো যথালদ্ধসম্পত্তিনিমিত্তকস্স কম্মস্স বলানুপ্পদানত্থং. অন্তরা চ তস্স অসঙ্কোচনত্থং. তদুভযং অনন্তরাযেন অট্ঠকথায পরিসমাপনত্থং. ইদমেৰ চ পযোজনং আচরিযেন ইধাধিপ্পেতং. তথা হি ৰক্খতি ‘‘ইতি মে পসন্নমতিনো…পে… তস্সানুভাৰেনা’’তি. ৰত্থুত্তযপূজাহি নিরতিসযপুঞ্ঞক্খেত্তসংবুদ্ধিযা অপরিমেয্যপভাৰো পুঞ্ঞাতিসযোতি বহুৰিধন্তরাযেপি লোকসন্নিৰাসে অন্তরাযনিবন্ধনসকলসংকিলেসৰিদ্ধংসনায পহোতি. ভযাদিউপদ্দৰঞ্চ নিৰারেতি. যথাহ –
‘‘পূজারহে পূজযতো. বুদ্ধে যদি ৰ সাৰকে’’তিআদি (ধ. প. ১৯৫; অপ. ১.১০.১), তথা –
‘‘যে, ভিক্খৰে, বুদ্ধে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না, অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৰিপাকো হোতী’’তিআদি (ইতিৰু. ৯০, ৯১),
‘‘বুদ্ধোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৰতি যা পীতি;
ৰরমেৰ হি সা পীতি, কসিণেনপি জম্বুদীপস্স.
ধম্মোতি কিত্তযন্তস্স…পে… কসিণেনপি জম্বুদীপস্স;
সঙ্ঘোতি কিত্তযন্তস্স…পে… কসিণেনপি জম্বুদীপস্সা’’তি. (ইতিৰু. অট্ঠ. ৯০),
তথা –
‘‘যস্মিং মহানাম সমযে অরিযসাৰকো তথাগতং অনুস্সরতি, নেৰস্স তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোস…পে… ন মোহপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১),
‘‘অরঞ্ঞে রুক্খমূলে ৰা…পে…
ভযং ৰা ছম্ভিতত্তং ৰা,
লোমহংসো ন হেস্সতী’’তি চ. (সং. নি. ২.২৪৯);
তত্থ যস্স ৰত্থুত্তযস্স ৰন্দনং কত্তুকামো, তস্স গুণাতিসযযোগসন্দস্সনত্থং ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তিআদিনা গাথাত্তযমাহ. গুণাতিসযযোগেন হি ৰন্দনারহভাৰো, ৰন্দনারহে চ কতা ৰন্দনা যথাধিপ্পেতং পযোজনং সাধেতীতি. তত্থ যস্সা দেসনায সংৰণ্ণনং কত্তুকামো. সা ন ৰিনযদেসনা ৰিয করুণাপ্পধানা, নাপি অভিধম্মদেসনা ৰিয পঞ্ঞাপ্পধানা, অথ খো করুণাপঞ্ঞাপ্পধানাতি তদুভযপ্পধানমেৰ তাৰ সম্মাসম্বুদ্ধস্স থোমনং কাতুং তম্মূলকত্তা সেসরতনানং ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কিরতীতি করুণা, পরদুক্খং ৰিক্খিপতি অপনেতীতি অত্থো. অথ ৰা কিণাতীতি করুণা, পরদুক্খে সতি কারুণিকং হিংসতি ৰিবাধতীতি অত্থো. পরদুক্খে সতি সাধূনং কম্পনং হদযখেদং করোতীতি ৰা করুণা. অথ ৰা কমিতি সুখং, তং রুন্ধতীতি করুণা. এসা হি পরদুক্খাপনযনকামতালক্খণা অত্তসুখনিরপেক্খতায কারুণিকানং সুখং রুন্ধতি ৰিবন্ধতীতি অত্থো. করুণায সীতলং করুণাসীতলং, করুণাসীতলং হদযং অস্সাতি করুণাসীতলহদযো, তং করুণাসীতলহদযং.
তত্থ কিঞ্চাপি পরেসং হিতোপসংহারসুখাদিঅপরিহানিচ্ছনসভাৰতায, ব্যাপাদারতীনং উজুৰিপচ্চনীকতায চ পরসত্তসন্তানগতসন্তাপৰিচ্ছেদনাকারপ্পৰত্তিযা মেত্তামুদিতানম্পি চিত্তসীতলভাৰকারণতা উপলব্ভতি, তথাপি পরদুক্খাপনযনাকারপ্পৰত্তিযা পরূপতাপাসহনরসা অৰিহিংসাভূতা করুণাৰ ৰিসেসেন ভগৰতো চিত্তস্স চিত্তপস্সদ্ধি ৰিয সীতিভাৰনিমিত্তন্তি ৰুত্তং ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তি. করুণামুখেন ৰা মেত্তামুদিতানম্পি হদযসীতলভাৰকারণতা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. অথ ৰা অসাধারণঞাণৰিসেসনিবন্ধনভূতা সাতিসযং নিরৰসেসঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৰিয সৰিসযব্যাপিতায মহাকরুণাভাৰং উপগতা করুণাৰ ভগৰতো অতিসযেন হদযসীতলভাৰহেতূতি আহ ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তি. অথ ৰা সতিপি মেত্তামুদিতানং সাতিসযে হদযসীতিভাৰনিবন্ধনত্তে সকলবুদ্ধগুণৰিসেসকারণতায তাসম্পি কারণন্তি করুণাৰ ভগৰতো ‘‘হদযসীতলভাৰকারণ’’ন্তি ৰুত্তা. করুণানিদানা হি সব্বেপি বুদ্ধগুণা. করুণানুভাৰনিব্বাপিযমানসংসারদুক্খসন্তাপস্স হি ভগৰতো পরদুক্খাপনযনকামতায অনেকানিপি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং অকিলন্তরূপস্সেৰ নিরৰসেসবুদ্ধকরধম্মসম্ভরণনিরতস্স সমধিগতধম্মাধিপতেয্যস্স চ সন্নিহিতেসুপি সত্তসঙ্খারসমুপনীতহদযূপতাপনিমিত্তেসু ন ঈসকম্পি চিত্তসীতিভাৰস্স অঞ্ঞথত্তমহোসীতি. এতস্মিঞ্চ অত্থৰিকপ্পে তীসুপি অৰত্থাসু ভগৰতো করুণা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং.
পজানাতীতি পঞ্ঞা, যথাসভাৰং পকারেহি পটিৰিজ্ঝতীতি অত্থো. পঞ্ঞাৰ ঞেয্যাৰরণপ্পহানতো পকারেহি ধম্মসভাৰজোতনট্ঠেন পজ্জোতোতি পঞ্ঞাপজ্জোতো. সৰাসনপ্পহানতো ৰিসেসেন হতং সমুগ্ঘাতিতং ৰিহতং, পঞ্ঞাপজ্জোতেন ৰিহতং পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতং. মুয্হন্তি তেন, সযং ৰা মুয্হতি, মোহনমত্তমেৰ ৰা তন্তি মোহো, অৰিজ্জা, স্ৰেৰ ৰিসযসভাৰপটিচ্ছাদনতো অন্ধকারসরিক্খতায তমো ৰিযাতি তমো, পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতো মোহতমো এতস্সাতি পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতমো, তং পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতমং. সব্বেসম্পি হি খীণাসৰানং সতিপি পঞ্ঞাপজ্জোতেন অৰিজ্জন্ধকারস্স ৰিহতভাৰে সদ্ধাৰিমুত্তেহি ৰিয দিট্ঠিপ্পত্তানং সাৰকেহি পচ্চেকসম্বুদ্ধেহি চ সৰাসনপ্পহানেন সম্মাসম্বুদ্ধানং কিলেসপ্পহানস্স ৰিসেসো ৰিজ্জতীতি সাতিসযেন অৰিজ্জাপহানেন ভগৰন্তং থোমেন্তো আহ ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি.
অথ ৰা অন্তরেন পরোপদেসং অত্তনো সন্তানে অচ্চন্তং অৰিজ্জন্ধকারৰিগমস্স নিব্বত্তিতত্তা, তথা সব্বঞ্ঞুতায বলেসু চ ৰসীভাৰস্স সমধিগতত্তা, পরসন্ততিযঞ্চ ধম্মদেসনাতিসযানুভাৰেন সম্মদেৰ তস্স পৰত্তিতত্তা ভগৰাৰ ৰিসেসতো মোহতমৰিগমেন থোমেতব্বোতি আহ ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি. ইমস্মিঞ্চ অত্থৰিকপ্পে ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতো’’তি পদেন ভগৰতো পটিৰেধপঞ্ঞা ৰিয দেসনাপঞ্ঞাপি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসনযেন ৰা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং.
অথ ৰা ভগৰতো ঞাণস্স ঞেয্যপরিযন্তিকত্তা সকলঞেয্যধম্মসভাৰাৰবোধনসমত্থেন অনাৰরণঞাণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপজ্জোতেন সব্বঞেয্যধম্মসভাৰচ্ছাদকস্স মোহন্ধকারস্স ৰিধমিতত্তা অনঞ্ঞসাধারণো ভগৰতো মোহতমৰিনাসোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি. এত্থ চ মোহতমৰিধমনন্তে অধিগতত্তা অনাৰরণঞাণং কারণূপচারেন সসন্তানে মোহতমৰিধমনন্তি দট্ঠব্বং. অভিনীহারসম্পত্তিযা সৰাসনপ্পহানমেৰ হি কিলেসানং ঞেয্যাৰরণপ্পহানন্তি, পরসন্তানে পন মোহতমৰিধমনস্স কারণভাৰতো অনাৰরণঞাণং ‘‘মোহতমৰিধমন’’ন্তি ৰুচ্চতীতি.
কিং পন কারণং অৰিজ্জাসমুগ্ঘাতোযেৰেকো পহানসম্পত্তিৰসেন ভগৰতো থোমনানিমিত্তং গয্হতি, ন পন সাতিসযং নিরৰসেসকিলেসপ্পহানন্তি? তপ্পহানৰচনেনেৰ তদেকট্ঠতায সকলসংকিলেসগণসমুগ্ঘাতস্স জোতিতভাৰতো. ন হি সো তাদিসো কিলেসো অত্থি, যো নিরৰসেসঅৰিজ্জাপ্পহানেন ন পহীযতীতি.
অথ ৰা ৰিজ্জা ৰিয সকলকুসলধম্মসমুপ্পত্তিযা নিরৰসেসাকুসলধম্মনিব্বত্তিযা সংসারপ্পৰত্তিযা চ অৰিজ্জা পধানকারণন্তি তব্বিঘাতৰচনেন সকলসংকিলেসগণসমুগ্ঘাতো ৰুত্তোযেৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি.
নরা চ অমরা চ নরামরা, সহ নরামরেহীতি সনরামরো, সনরামরো চ সো লোকো চাতি সনরামরলোকো. তস্স গরূতি সনরামরলোকগরু, তং সনরামরলোকগরুং. এতেন দেৰমনুস্সানং ৰিয তদৰসিট্ঠসত্তানম্পি যথারহং গুণৰিসেসাৰহতায ভগৰতো উপকারিতং দস্সেতি. ন চেত্থ পধানাপ্পধানভাৰো চোদেতব্বো. অঞ্ঞো হি সদ্দক্কমো, অঞ্ঞো অত্থক্কমো. এদিসেসু হি সমাসপদেসু পধানম্পি অপ্পধানং ৰিয নিদ্দিসীযতি যথা ‘‘সরাজিকায পরিসাযা’’তি (চূল়ৰ. ৩৩৬). কামঞ্চেত্থ সত্তসঙ্খারোকাসৰসেন তিৰিধো লোকো, গরুভাৰস্স পন অধিপ্পেতত্তা গরুকরণসমত্থস্সেৰ যুজ্জনতো সত্তলোকস্স ৰসেন অত্থো গহেতব্বো. সো হি লোকীযন্তি এত্থ পুঞ্ঞপাপানি তব্বিপাকো চাতি ‘‘লোকো’’তি ৰুচ্চতি. অমরগ্গহণেন চেত্থ উপপত্তিদেৰা অধিপ্পেতা.
অথ ৰা সমূহত্থো লোকসদ্দো সমুদাযৰসেন লোকীযতি পঞ্ঞাপীযতীতি. সহ নরেহীতি সনরা, সনরা চ তে অমরা চাতি সনরামরা, তেসং লোকোতি সনরামরলোকোতি পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং. অমরসদ্দেন চেত্থ ৰিসুদ্ধিদেৰাপি সঙ্গয্হন্তি. তে হি মরণাভাৰতো পরমত্থতো অমরা. নরামরানংযেৰ চ গহণং উক্কট্ঠনিদ্দেসৰসেন যথা ‘‘সত্থা দেৰমনুস্সান’’ন্তি (দী. নি. ১.১৫৭). তথা হি সব্বানত্থপরিহারপুব্বঙ্গমায নিরৰসেসহিতসুখৰিধানতপ্পরায নিরতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৰমনুস্সায পজায অচ্চন্তূপকারিতায অপরিমিতনিরুপমপ্পভাৰগুণৰিসেসসমঙ্গিতায চ সব্বসত্তুত্তমো ভগৰা অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং উত্তমগারৰট্ঠানং. তেন ৰুত্তং ‘‘সনরামরলোকগরু’’ন্তি.
সোভনং গতং গমনং এতস্সাতি সুগতো. ভগৰতো হি ৰেনেয্যজনুপসঙ্কমনং একন্তেন তেসং হিতসুখনিপ্ফাদনতো সোভনং, তথা লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতরূপকাযতায দুতৰিলম্বিত-খলিতানুকড্ঢন-নিপ্পীল়নুক্কুটিক-কুটিলাকুলতাদি-দোসরহিত-মৰহসিত-রাজহংস- ৰসভৰারণ-মিগরাজগমনং কাযগমনং ঞাণগমনঞ্চ ৰিপুলনিম্মলকরুণা-সতিৰীরিযাদি-গুণৰিসেসসহিতমভিনীহারতো যাৰ মহাবোধিং অনৰজ্জতায সোভনমেৰাতি. অথ ৰা সযম্ভুঞাণেন সকলমপি লোকং পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন পরিজানন্তো ঞাণেন সম্মা গতো অৰগতোতি সুগতো. তথা লোকসমুদযং পহানাভিসমযৰসেন পজহন্তো অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তো সম্মা গতো অতীতোতি সুগতো, লোকনিরোধং নিব্বানং সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন সম্মা গতো অধিগতোতি সুগতো, লোকনিরোধগামিনিং পটিপদং ভাৰনাভিসমযৰসেন সম্মা গতো পটিপন্নোতি সুগতো. ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো’’তিআদিনা (মহানি. ৩৮; চূল়নি. ২৭) নযেন অযমত্থো ৰিভাৰেতব্বো. অথ ৰা সুন্দরং ঠানং সম্মাসম্বোধিং, নিব্বানমেৰ ৰা গতো অধিগতোতি সুগতো. যস্মা ৰা ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং ৰেনেয্যানং যথারহং কালযুত্তমেৰ চ ধম্মং ভাসতি, তস্মা সম্মা গদতি ৰদতীতি সুগতো দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা. ইতি সোভনগমনতাদীহি সুগতো, তং সুগতং.
পুঞ্ঞপাপকম্মেহি উপপজ্জনৰসেন গন্তব্বতো গতিযো, উপপত্তিভৰৰিসেসা. তা পন নিরযাদিৰসেন পঞ্চৰিধা. তাহি সকলস্সপি ভৰগামিকম্মস্স অরিযমগ্গাধিগমেন অৰিপাকারহভাৰকরণেন নিৰত্তিতত্তা ভগৰা পঞ্চহিপি গতীহি সুট্ঠু মুত্তো ৰিসংযুত্তোতি আহ ‘‘গতিৰিমুত্ত’’ন্তি. এতেন ভগৰতো কত্থচিপি গতিযা অপরিযাপন্নতং দস্সেতি, যতো ভগৰা ‘‘দেৰাতিদেৰো’’তি ৰুচ্চতি. তেনেৰাহ –
‘‘যেন দেৰূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;
তে ময্হং আসৰা খীণা, ৰিদ্ধস্তা ৰিনল়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬);
তংতংগতিসংৰত্তনকানঞ্হি কম্মকিলেসানং অগ্গমগ্গেন বোধিমূলেযেৰ সুপ্পহীনত্তা নত্থি ভগৰতো গতিপরিযাপন্নতাতি অচ্চন্তমেৰ ভগৰা সব্বভৰযোনিগতি-ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি-সত্তাৰাস-সত্তনিকাযেহি পরিমুত্তো, তং গতিৰিমুত্তং. ৰন্দেতি নমামি, থোমেমীতি ৰা অত্থো.
অথ ৰা গতিৰিমুত্তন্তি অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুপ্পত্তিযা ভগৰন্তং থোমেতি. এত্থ হি দ্ৰীহি আকারেহি ভগৰতো থোমনা ৰেদিতব্বা অত্তহিতসম্পত্তিতো পরহিতপটিপত্তিতো চ. তেসু অত্তহিতসম্পত্তি অনাৰরণঞাণাধিগমতো সৰাসনানং সব্বেসং কিলেসানং অচ্চন্তপ্পহানতো অনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিতো চ ৰেদিতব্বা, পরহিতপটিপত্তি লাভসক্কারাদিনিরপেক্খচিত্তস্স সব্বদুক্খনিয্যানিকধম্মদেসনতো ৰিরুদ্ধেসুপি নিচ্চং হিতজ্ঝাসযতো ঞাণপরিপাককালাগমনতো চ. সা পনেত্থ আসযতো পযোগতো চ দুৰিধা পরহিতপটিপত্তি, তিৰিধা চ অত্তহিতসম্পত্তি পকাসিতা হোতি. কথং? ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তি এতেন আসযতো পরহিতপটিপত্তি, সম্মাগদনত্থেন সুগতসদ্দেন পযোগতো পরহিতপটিপত্তি, ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতমং গতিৰিমুত্ত’’ন্তি এতেহি চতুসচ্চপটিৰেধত্থেন চ সুগতসদ্দেন তিৰিধাপি অত্তহিতসম্পত্তি, অৰসিট্ঠট্ঠেন তেন ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি এতেন চাপি সব্বাপি অত্তহিতসম্পত্তিপরহিতপটিপত্তি পকাসিতা হোতীতি.
অথ ৰা তীহি আকারেহি ভগৰতো থোমনা ৰেদিতব্বা – হেতুতো ফলতো উপকারতো চ. তত্থ হেতু মহাকরুণা, সা পঠমপদেন দস্সিতা. ফলং চতুব্বিধং ঞাণসম্পদা পহানসম্পদা আনুভাৰসম্পদা রূপকাযসম্পদা চাতি. তাসু ঞাণপহানসম্পদা দুতিযপদেন সচ্চপটিৰেধত্থেন চ সুগতসদ্দেন পকাসিতা হোন্তি, আনুভাৰসম্পদা পন ততিযপদেন, রূপকাযসম্পদা যথাৰুত্তকাযগমনসোভনত্থেন সুগতসদ্দেন লক্খণানুব্যঞ্জনপারিপূরিযা ৰিনা তদভাৰতো. উপকারো অনন্তরং অবাহিরং করিত্ৰা তিৰিধযানমুখেন ৰিমুত্তিধম্মদেসনা. সো সম্মাগদনত্থেন সুগতসদ্দেন পকাসিতো হোতীতি ৰেদিতব্বং.
তত্থ ‘‘করুণাসীতলহদয’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিযা মূলং দস্সেতি. মহাকরুণাসঞ্চোদিতমানসো হি ভগৰা সংসারপঙ্কতো সত্তানং সমুদ্ধরণত্থং কতাভিনীহারো অনুপুব্বেন পারমিযো পূরেত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অধিগতোতি করুণা সম্মাসম্বোধিযা মূলং. ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৰিহতমোহতম’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিং দস্সেতি. অনাৰরণঞাণপদট্ঠানঞ্হি মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ অনাৰরণঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৰুচ্চতীতি. সম্মাগমনত্থেন সুগতসদ্দেন সম্মাসম্বোধিযা পটিপত্তিং দস্সেতি লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখল্লিকত্তকিলমথানুযোগসস্সতুচ্ছেদাভিনিৰেসাদি অন্তদ্ৰযরহিতায করুণাপঞ্ঞাপরিগ্গহিতায মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা পকাসনতো সুগতসদ্দস্স. ইতরেহি সম্মাসম্বোধিযা পধানাপ্পধানভেদং পযোজনং দস্সেতি. সংসারমহোঘতো সত্তসন্তারণঞ্হেত্থ পধানং পযোজনং, তদঞ্ঞমপ্পধানং. তেসু পধানেন পরহিতপটিপত্তিং দস্সেতি, ইতরেন অত্তহিতসম্পত্তিং, তদুভযেন অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু চতূসু পুগ্গলেসু ভগৰতো চতুত্থপুগ্গলভাৰং দস্সেতি. তেন চ অনুত্তরদক্খিণেয্যভাৰং উত্তমৰন্দনীযভাৰং অত্তনো চ ৰন্দনকিরিযায খেত্তঙ্গতভাৰং দস্সেতি.
এত্থ চ করুণাগহণেন লোকিযেসু মহগ্গতভাৰপ্পত্তাসাধারণগুণদীপনতো ভগৰতো সব্বলোকিযগুণসম্পত্তি দস্সিতা হোতি, পঞ্ঞাগহণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানমগ্গঞাণদীপনতো সব্বলোকুত্তরগুণসম্পত্তি. তদুভযগ্গহণসিদ্ধো হি অত্থো ‘‘সনরামরলোকগরু’’ন্তিআদিনা ৰিপঞ্চীযতীতি. করুণাগহণেন চ উপগমনং নিরুপক্কিলেসং দস্সেতি, পঞ্ঞাগহণেন অপগমনং. তথা করুণাগহণেন লোকসমঞ্ঞানুরূপং ভগৰতো পৰত্তিং দস্সেতি লোকৰোহারৰিসযত্তা করুণায, পঞ্ঞাগহণেন সমঞ্ঞায অনতিধাৰনং সভাৰানৰবোধেন হি ধম্মানং সমঞ্ঞং অতিধাৰিত্ৰা সত্তাদিপরামসনং হোতীতি. তথা করুণাগহণেন মহাকরুণাসমাপত্তিৰিহারং দস্সেতি, পঞ্ঞাগহণেন তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং চতুসচ্চঞাণং চতুপটিসম্ভিদাঞাণং চতুৰেসারজ্জঞাণং.
করুণাগহণেন মহাকরুণাসমাপত্তিঞাণস্স গহিতত্তা সেসাসাধারণঞাণানি, ছ অভিঞ্ঞা, অট্ঠসু পরিসাসু অকম্পনঞাণানি, দস বলানি, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, সোল়স ঞাণচরিযা, অট্ঠারস বুদ্ধধম্মা, চতুচত্তালীস ঞাণৰত্থূনি, সত্তসত্ততিঞাণৰত্থূনীতি এৰমাদীনং অনেকেসং পঞ্ঞাপভেদানং ৰসেন ঞাণচারং দস্সেতি. তথা করুণাগহণেন চরণসম্পত্তিং, পঞ্ঞাগহণেন ৰিজ্জাসম্পত্তিং. করুণাগহণেন অত্তাধিপতিতা, পঞ্ঞাগহণেন ধম্মাধিপতিতা. করুণাগহণেন লোকনাথভাৰো, পঞ্ঞাগহণেন অত্তনাথভাৰো. তথা করুণাগহণেন পুব্বকারিভাৰো, পঞ্ঞাগহণেন কতঞ্ঞুতা. তথা করুণাগহণেন অপরন্তপতা, পঞ্ঞাগহণেন অনত্তন্তপতা. করুণাগহণেন ৰা বুদ্ধকরধম্মসিদ্ধি, পঞ্ঞাগহণেন বুদ্ধভাৰসিদ্ধি. তথা করুণাগহণেন পরেসং তারণং, পঞ্ঞাগহণেন সযং তরণং. তথা করুণাগহণেন সব্বসত্তেসু অনুগ্গহচিত্ততা, পঞ্ঞাগহণেন সব্বধম্মেসু ৰিরত্তচিত্ততা দস্সিতা হোতি.
সব্বেসঞ্চ বুদ্ধগুণানং করুণা আদি তন্নিদানভাৰতো, পঞ্ঞা পরিযোসানং ততো উত্তরি করণীযাভাৰতো. ইতি আদিপরিযোসানদস্সনেন সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি. তথা করুণাগহণেন সীলক্খন্ধপুব্বঙ্গমো সমাধিক্খন্ধো দস্সিতো হোতি. করুণানিদানঞ্হি সীলং ততো পাণাতিপাতাদিৰিরতিপ্পৰত্তিতো, সা চ ঝানত্তযসম্পযোগিনীতি. পঞ্ঞাৰচনেন পঞ্ঞাক্খন্ধো. সীলঞ্চ সব্ববুদ্ধগুণানং আদি, সমাধি মজ্ঝে, পঞ্ঞা পরিযোসানন্তি এৰম্পি আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণদস্সনেন সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি নযতো দস্সিতত্তা. এসো এৰ হি নিরৰসেসতো বুদ্ধগুণানং দস্সনুপাযো, যদিদং নযগ্গাহণং. অঞ্ঞথা কো নাম সমত্থো ভগৰতো গুণে অনুপদং নিরৰসেসতো দস্সেতুং. তেনেৰাহ –
‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৰণ্ণং;
কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো.
খীযেথ কপ্পো চিরদীঘমন্তরে;
ৰণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৫; ৩.১৪১; ম. নি. অট্ঠ. ২.৪২৫; উদা. অট্ঠ. ৫৩; অপ. অট্ঠ. ২.৭.২০; বু. ৰং. অট্ঠ. ৪.৪; চরিযা. অট্ঠ. ৩.১২২ পকিণ্ণককথা);
তেনেৰ চ আযস্মতা সারিপুত্তত্থেরেনপি বুদ্ধগুণপরিচ্ছেদনং পতি অনুযুত্তেন ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’তি পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘অপিচ মে, ভন্তে, ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো’’তি (দী. নি. ২.১৪৬) ৰুত্তং.
২. এৰং সঙ্খেপেন সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি ভগৰন্তং অভিত্থৰিত্ৰা ইদানি সদ্ধম্মং থোমেতুং ‘‘বুদ্ধোপী’’তিআদিমাহ. তত্থ বুদ্ধোতি কত্তুনিদ্দেসো. বুদ্ধভাৰন্তি কম্মনিদ্দেসো. ভাৰেত্ৰা সচ্ছিকত্ৰাতি চ পুব্বকালকিরিযানিদ্দেসো. যন্তি অনিযমতো কম্মনিদ্দেসো. উপগতোতি অপরকালকিরিযানিদ্দেসো. ৰন্দেতি কিরিযানিদ্দেসো. তন্তি নিযমনং. ধম্মন্তি ৰন্দনকিরিযায কম্মনিদ্দেসো. গতমলং অনুত্তরন্তি চ তব্বিসেসনং.
তত্থ বুদ্ধসদ্দস্স তাৰ ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তিআদিনা নিদ্দেসনযেন (মহানি. ১৯২; চূল়নি. ৯৭) অত্থো ৰেদিতব্বো. অথ ৰা সৰাসনায অঞ্ঞাণনিদ্দায অচ্চন্তৰিগমতো, বুদ্ধিযা ৰা ৰিকসিতভাৰতো বুদ্ধৰাতি বুদ্ধো জাগরণৰিকসনত্থৰসেন. অথ ৰা কস্সচিপি ঞেয্যধম্মস্স অনৰবুদ্ধস্স অভাৰেন ঞেয্যৰিসেসস্স কম্মভাৰেন অগ্গহণতো কম্মৰচনিচ্ছায অভাৰেন অৰগমনত্থৰসেনেৰ কত্তুনিদ্দেসো লব্ভতীতি বুদ্ধৰাতি বুদ্ধো যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি. অত্থতো পন পারমিতাপরিভাৰিতো সযম্ভুঞাণেন সহ ৰাসনায ৰিহতৰিদ্ধস্তনিরৰসেসকিলেসো মহাকরুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপরিমেয্যগুণগণাধারো খন্ধসন্তানো বুদ্ধো. যথাহ –
‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৰা সযম্ভূ. অনাচরিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো বলেসু চ ৰসীভাৰ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূল়নি. ৯৭; পটি. ম. ৩.১৬১).
অপি-সদ্দো সম্ভাৰনে. তেন ‘‘এৰং গুণৰিসেসযুত্তো সোপি নাম ভগৰা’’তি ৰক্খমানগুণে ধম্মে সম্ভাৰনং দীপেতি. বুদ্ধভাৰন্তি সম্মাসম্বোধিং. ভাৰেত্ৰাতি উপ্পাদেত্ৰা ৰড্ঢেত্ৰা চ. সচ্ছিকত্ৰাতি পচ্চক্খং কত্ৰা. উপগতোতি পত্তো, অধিগতোতি অত্থো. এতস্স ‘‘বুদ্ধভাৰ’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. গতমলন্তি ৰিগতমলং, নিদ্দোসন্তি অত্থো. ৰন্দেতি পণমামি, থোমেমি ৰা. অনুত্তরন্তি উত্তররহিতং, লোকুত্তরন্তি অত্থো. ধম্মন্তি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযতো চ সংসারতো চ অপতমানে কত্ৰা ধারেতীতি ধম্মো. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – এৰং ৰিৰিধগুণগণসমন্নাগতো বুদ্ধোপি ভগৰা যং অরিযমগ্গসঙ্খাতং ধম্মং ভাৰেত্ৰা, ফলনিব্বানসঙ্খাতং পন সচ্ছিকত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অধিগতো, তমেতং বুদ্ধানম্পি বুদ্ধভাৰহেতুভূতং সব্বদোসমলরহিতং অত্তনো উত্তরিতরাভাৰেন অনুত্তরং পটিৰেধসদ্ধম্মং নমামীতি. পরিযত্তিসদ্ধম্মস্সাপি তপ্পকাসনত্তা ইধ সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
অথ ৰা ‘‘অভিধম্মনযসমুদ্দং অধিগচ্ছি, তীণি পিটকানি সম্মসী’’তি চ অট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা পরিযত্তিধম্মস্সপি সচ্ছিকিরিযাসম্মসনপরিযাযো লব্ভতীতি সোপি ইধ ৰুত্তো এৰাতি দট্ঠব্বং. তথা ‘‘যং ধম্মং ভাৰেত্ৰা সচ্চিকত্ৰা’’তি চ ৰুত্তত্তা বুদ্ধকরধম্মভূতাহি পারমিতাহি সহ পুব্বভাগে অধিসীলসিক্খাদযোপি ইধ ধম্মসদ্দেন সঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বং. তাপি হি মলপটিপক্খতায গতমলা অনঞ্ঞসাধারণতায অনুত্তরা চাতি. তথা হি সত্তানং সকলৰট্টদুক্খনিস্সরণত্থায কতমহাভিনীহারো মহাকরুণাধিৰাসপেসলজ্ঝাসযো পঞ্ঞাৰিসেসপরিধোতনিম্মলানং দানদমসংযমাদীনং উত্তমধম্মানং সতসহস্সাধিকানি কপ্পানং চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি সক্কচ্চং নিরন্তরং নিরৰসেসানং ভাৰনাপচ্চক্খকরণেহি কম্মাদীসু অধিগতৰসীভাৰো অচ্ছরিযাচিন্তেয্যমহানুভাৰো অধিসীলাধিচিত্তানং পরমুক্কংসপারমিপ্পত্তো ভগৰা পচ্চযাকারে চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সমুখেন মহাৰজিরঞাণং পেসেত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি.
এত্থ চ ‘‘ভাৰেত্ৰা’’তি এতেন ৰিজ্জাসম্পদায ধম্মং থোমেতি, ‘‘সচ্ছিকত্ৰা’’তি এতেন ৰিমুত্তিসম্পদায. তথা পঠমেন ঝানসম্পদায, দুতিযেন ৰিমোক্খসম্পদায. পঠমেন ৰা সমাধিসম্পদায, দুতিযেন সমাপত্তিসম্পদায. অথ ৰা পঠমেন খযেঞাণভাৰেন, দুতিযেন অনুপ্পাদেঞাণভাৰেন. পুরিমেন ৰা ৰিজ্জূপমতায, দুতিযেন ৰজিরূপমতায. পুরিমেন ৰা ৰিরাগসম্পত্তিযা, দুতিযেন নিরোধসম্পত্তিযা. তথা পঠমেন নিয্যানভাৰেন, দুতিযেন নিস্স্সরণভাৰেন. পঠমেন ৰা হেতুভাৰেন, দুতিযেন অসঙ্খতভাৰেন. পঠমেন ৰা দস্সনভাৰেন, দুতিযেন ৰিৰেকভাৰেন. পঠমেন ৰা অধিপতিভাৰেন, দুতিযেন অমতভাৰেন ধম্মং থোমেতি. অথ ৰা ‘‘যং ধম্মং ভাৰেত্ৰা বুদ্ধভাৰং উপগতো’’তি এতেন স্ৰাক্খাততায ধম্মং থোমেতি. ‘‘সচ্ছিকত্ৰা’’তি এতেন সন্দিট্ঠিকতায. তথা পুরিমেন অকালিকতায, পচ্ছিমেন এহিপস্সিকতায. পুরিমেন ৰা ওপনেয্যিকতায, পচ্ছিমেন পচ্চত্তং ৰেদিতব্বতায ধম্মং থোমেতি. ‘‘গতমল’’ন্তি ইমিনা সংকিলেসাভাৰদীপনেন ধম্মস্স পরিসুদ্ধতং দস্সেতি, ‘‘অনুত্তর’’ন্তি এতেন অঞ্ঞস্স ৰিসিট্ঠস্স অভাৰদীপনেন ৰিপুলপরিপুণ্ণতং. পঠমেন ৰা পহানসম্পদং ধম্মস্স দস্সেতি, দুতিযেন সভাৰসম্পদং. ভাৰেতব্বতায ৰা ধম্মস্স গতমলভাৰো যোজেতব্বো. ভাৰনাগুণেন হি সো দোসানং সমুগ্ঘাতকো হোতীতি. সচ্ছিকাতব্বভাৰেন অনুত্তরভাৰো যোজেতব্বো. সচ্ছিকিরিযানিব্বত্তিতো হি তদুত্তরিকরণীযাভাৰতো অনঞ্ঞসাধারণতায অনুত্তরোতি. তথা ‘‘ভাৰেত্ৰা’’তি এতেন সহ পুব্বভাগসীলাদীহি সেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তি, ‘‘সচ্ছিকত্ৰা’’তি এতেন সহ অসঙ্খতায ধাতুযা অসেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তীতি.
৩. এৰং সঙ্খেপেনেৰ সব্বধম্মগুণেহি সদ্ধম্মং অভিত্থৰিত্ৰা ইদানি অরিযসঙ্ঘং থোমেতুং ‘‘সুগতস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুগতস্সাতি সম্বন্ধনিদ্দেসো, তস্স ‘‘পুত্তান’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. ওরসানন্তি পুত্তৰিসেসনং. মারসেনমথনানন্তি ওরসপুত্তভাৰে কারণনিদ্দেসো. তেন কিলেসপ্পহানমেৰ ভগৰতো ওরসপুত্তভাৰে কারণং অনুজানাতীতি দস্সেতি. অট্ঠন্নন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো. তেন সতিপি তেসং সত্তৰিসেসভাৰেন অনেকসহস্সসঙ্খাভাৰে ইমং গণনপরিচ্ছেদং নাতিৰত্তন্তীতি দস্সেতি মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৰানাতিৰত্তনতো. সমূহন্তি সমুদাযনিদ্দেসো. অরিযসঙ্ঘন্তি গুণৰিসিট্ঠসঙ্ঘাটভাৰনিদ্দেসো. তেন অসভিপি অরিযপুগ্গলানং কাযসামগ্গিযং অরিযসঙ্ঘভাৰং দস্সেতি দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতভাৰতো.
তত্থ উরসি ভৰা জাতা সংৰদ্ধা চ ওরসা. যথা হি সত্তানং ওরসপুত্তা অত্তজাততায পিতু সন্তকস্স দাযজ্জস্স ৰিসেসেন ভাগিনো হোন্তি, এৰমেৰ তেপি অরিযপুগ্গলা সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মস্সৰনন্তে অরিযায জাতিযা জাততায ভগৰতো সন্তকস্স ৰিমুত্তিসুখস্স অরিযধম্মরতনস্স চ একন্তভাগিনোতি ওরসা ৰিয ওরসা. অথ ৰা ভগৰতো ধম্মদেসনানুভাৰেন অরিযভূমিং ওক্কমমানা ওক্কন্তা চ অরিযসাৰকা ভগৰতো উরেন ৰাযামজনিতাভিজাতিতায নিপ্পরিযাযেন ‘‘ওরসপুত্তা’’তি ৰত্তব্বতং অরহন্তি. সাৰকেহি পৰত্তিযমানাপি হি ধম্মদেসনা ‘‘ভগৰতো ধম্মদেসনা’’ইচ্চেৰ ৰুচ্চতি তংমূলিকত্তা লক্খণাদিৰিসেসাভাৰতো চ.
যদিপি অরিযসাৰকানং অরিযমগ্গাধিগমসমযে ভগৰতো ৰিয তদন্তরায করণত্থং দেৰপুত্তমারো, মারৰাহিনী ৰা ন একন্তেন অপসাদেতি, তেহি পন অপসাদেতব্বতায কারণে ৰিমথিতে তেপি ৰিমথিতা এৰ নাম হোন্তীতি আহ – ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি. ইমস্মিং পনত্থে ‘‘মারমারসেনমথনান’’ন্তি ৰত্তব্বে ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি একদেসসরূপেকসেসো কতোতি দট্ঠব্বং. অথ ৰা খন্ধাভিসঙ্খারমারানং ৰিয দেৰপুত্তমারস্সপি গুণমারণে সহাযভাৰূপগমনতো কিলেসবলকাযো ‘‘সেনা’’তি ৰুচ্চতি. যথাহ ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদি (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮, ৬৮, ১৪৯). সা চ তেহি দিযড্ঢসহস্সভেদা অনন্তভেদা ৰা কিলেসৰাহিনী সতিধম্মৰিচযৰীরিযসমথাদিগুণপহরণেহি ওধিসো ৰিমথিতা ৰিহতা ৰিদ্ধস্তা চাতি মারসেনমথনা, অরিযসাৰকা. এতেন তেসং ভগৰতো অনুজাতপুত্ততং দস্সেতি.
আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইরিযনতো, অযে চ ইরিযনতো অরিযা নিরুত্তিনযেন. অথ ৰা সদেৰকেন লোকেন ‘‘সরণ’’ন্তি অরণীযতো উপগন্তব্বতো উপগতানঞ্চ তদত্থসিদ্ধিতো অরিযা, অরিযানং সঙ্ঘোতি অরিযসঙ্ঘো, অরিযো চ সো সঙ্ঘো চাতি ৰা অরিযসঙ্ঘো, তং অরিযসঙ্ঘং. ভগৰতো অপরভাগে বুদ্ধধম্মরতনানম্পি সমধিগমো সঙ্ঘরতনাধীনোতি অরিযসঙ্ঘস্স বহূপকারতং দস্সেতুং ইধেৰ ‘‘সিরসা ৰন্দে’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
এত্থ চ ‘‘সুগতস্স ওরসানং পুত্তান’’ন্তি এতেন অরিযসঙ্ঘস্স পভৰসম্পদং দস্সেতি, ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি এতেন পহানসম্পদং সকলসংকিলেসপ্পহানদীপনতো. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন ঞাণসম্পদং মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৰদীপনতো. ‘‘অরিযসঙ্ঘ’’ন্তি এতেন পভাৰসম্পদং দস্সেতি সব্বসঙ্ঘানং অগ্গভাৰদীপনতো. অথ ৰা ‘‘সুগতস্স ওরসানং পুত্তান’’ন্তি অরিযসঙ্ঘস্স ৰিসুদ্ধনিস্সযভাৰদীপনং, ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি সম্মাউজুঞাযসামীচিপ্পটিপন্নভাৰদীপনং, ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি আহুনেয্যাদিভাৰদীপনং, ‘‘অরিযসঙ্ঘ’’ন্তি অনুত্তরপুঞ্ঞক্খেত্তভাৰদীপনং. তথা ‘‘সুগতস্স ওরসানং পুত্তান’’ন্তি এতেন অরিযসঙ্ঘস্স লোকুত্তরসরণগমনসব্ভাৰং দীপেতি. লোকুত্তরসরণগমনেন হি তে ভগৰতো ওরসপুত্তা জাতা. ‘‘মারসেনমথনান’’ন্তি এতেন অভিনীহারসম্পদাসিদ্ধং পুব্বভাগে সম্মাপটিপত্তিং দস্সেতি. কতাভিনীহারা হি সম্মাপটিপন্না মারং মারপরিসং ৰা অভিৰিজিনন্তি. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন পটিৰিদ্ধস্তৰিপক্খে সেক্খাসেক্খধম্মে দস্সেতি পুগ্গলাধিট্ঠানেন মগ্গফলধম্মানং পকাসিতত্তা. ‘‘অরিযসঙ্ঘ’’ন্তি অগ্গদক্খিণেয্যভাৰং দস্সেতি. সরণগমনঞ্চ সাৰকানং সব্বগুণানং আদি, সপুব্বভাগপটিপদা সেক্খা সীলক্খন্ধাদযো মজ্ঝে, অসেক্খা সীলক্খন্ধাদযো পরিযোসানন্তি আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণা সঙ্খেপতো সব্বে অরিযসঙ্ঘগুণা পকাসিতা হোন্তি.
৪. এৰং গাথাত্তযেন সঙ্খেপতো সকলগুণসংকিত্তনমুখেন রতনত্তযস্স পণামং কত্ৰা ইদানি তংনিপচ্চকারং যথাধিপ্পেতে পযোজনে পরিণামেন্তো ‘‘ইতি মে’’তিআদিমাহ. তত্থ রতিজননট্ঠেন রতনং, বুদ্ধধম্মসঙ্ঘা. তেসঞ্হি ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনা যথাভূতগুণে আৰজ্জেন্তস্স অমতাধিগমহেতুভূতং অনপ্পকং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জতি. যথাহ –
‘‘যস্মিং মহানাম, সমযে অরিযসাৰকো তথাগতং অনুস্সরতি, নেৰস্স তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোস…পে… ন মোহপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি…পে… উজুগতচিত্তো খো মহানাম, অরিযসাৰকো লভতি অত্থৰেদং, লভতি ধম্মৰেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১).
চিত্তীকতাদিভাৰো ৰা রতনট্ঠো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপরিভোগং, রতনং তেন ৰুচ্চতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.২২৩; খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩; সু. নি. অট্ঠ. ১.২২৬; মহানি. অট্ঠ. ৫০);
চিত্তিকতভাৰাদযো চ অনঞ্ঞসাধারণা বুদ্ধাদীসু এৰ লব্ভন্তীতি.
ৰন্দনাৰ ৰন্দনামযং যথা ‘‘দানমযং সীলময’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩০৫; ইতিৰু. ৬০). ৰন্দনা চেত্থ কাযৰাচাচিত্তেহি তিণ্ণং রতনানং গুণনিন্নতা, থোমনা ৰা. পুজ্জভৰফলনিব্বত্তনতো পুঞ্ঞং, অত্তনো সন্তানং পুনাতীতি ৰা. সুৰিহতন্তরাযোতি সুট্ঠু ৰিহতন্তরাযো. এতেন অত্তনো পসাদসম্পত্তিযা রতনত্তযস্স চ খেত্তভাৰসম্পত্তিযা তং পুঞ্ঞং অত্থপ্পকাসনস্স উপঘাতকউপদ্দৰানং ৰিহননে সমত্থন্তি দস্সেতি. হুত্ৰাতি পুব্বকালকিরিযা. তস্স ‘‘অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতেন সম্বন্ধো. তস্সাতি যং রতনত্তযৰন্দনামযং পুঞ্ঞং, তস্স. আনুভাৰেনাতি বলেন.
৫. এৰং রতনত্তযস্স নিপচ্চকারে পযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি যস্সা ধম্মদেসনায অত্থং সংৰণ্ণেতুকামো, তস্সা তাৰ গুণাভিত্থৰনৰসেন উপঞ্ঞাপনত্থং ‘‘মজ্ঝিমপমাণসুত্তঙ্কিতস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ মজ্ঝিমপমাণসুত্তঙ্কিতস্সাতি নাতিদীঘনাতিখুদ্দকপমাণেহি সুত্তন্তেহি লক্খিতস্স. যথা হি দীঘাগমে দীঘপমাণানি সুত্তানি, যথা চ সংযুত্তঙ্গুত্তরাগমেসু দ্ৰীসু খুদ্দকপমাণানি, ন এৰং ইধ. ইধ পন পমাণতো মজ্ঝিমানি সুত্তানি. তেন ৰুত্তং ‘‘মজ্ঝিমপমাণসুত্তঙ্কিতস্সাতি নাতিদীঘনাতিখুদ্দকপমাণেহি সুত্তন্তেহি লক্খিতস্সতি অত্থো’’তি. এতেন ‘‘মজ্ঝিমো’’তি অযং ইমস্স অত্থানুগতসমঞ্ঞাতি দস্সেতি. ননু চ সুত্তানি এৰ আগমো, কস্স পন সুত্তেহি অঙ্কনন্তি? সচ্চমেতং পরমত্থতো, সুত্তানি পন উপাদায পঞ্ঞত্তো আগমো. যথেৰ হি অত্থব্যঞ্জনসমুদাযে ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৰোহারো, এৰং সুত্তসমুদাযে অযং ‘‘আগমো’’তি ৰোহারো. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. আগমিস্সন্তি এত্থ, এতেন এতস্মা ৰা অত্তত্থপরত্থাদযোতি আগমো, আদিকল্যাণাদিগুণসম্পত্তিযা উত্তমট্ঠেন তংতংঅভিপত্থিতসমিদ্ধিহেতুতায পণ্ডিতেহি ৰরিতব্বতো ৰরো, আগমো চ সো ৰরো চাতি আগমৰরো. আগমসম্মতেহি ৰা ৰরোতি আগমৰরো, মজ্ঝিমো চ সো আগমৰরো চাতি মজ্ঝিমাগমৰরো, তস্স.
বুদ্ধানং অনুবুদ্ধানং বুদ্ধানুবুদ্ধা, বুদ্ধানং সচ্চপটিৰেধং অনুগম্ম পটিৰিদ্ধসচ্চা অগ্গসাৰকাদযো অরিযা. তেহি অত্থসংৰণ্ণনাগুণসংৰণ্ণনানং ৰসেন সংৰণ্ণিতস্স. অথ ৰা বুদ্ধা চ অনুবুদ্ধা চ বুদ্ধানুবুদ্ধাতি যোজেতব্বং. সম্মাসম্বুদ্ধেনেৰ হি ৰিনযসুত্তাভিধম্মানং পকিণ্ণকদেসনাদিৰসেন যো পঠমং অত্থো ৰিভত্তো, সো এৰ পচ্ছা তস্স তস্স সংৰণ্ণনাৰসেন সঙ্গীতিকারেহি সঙ্গহং আরোপিতোতি. পরৰাদমথনস্সাতি অঞ্ঞতিত্থিযানং ৰাদনিম্মথনস্স, তেসং দিট্ঠিগতভঞ্জনস্সাতি অত্থো. অযঞ্হি আগমো মূলপরিযাযসুত্তসব্বাসৰসুত্তাদীসু দিট্ঠিগতিকানং দিট্ঠিগতদোসৰিভাৰনতো সচ্চকসুত্তং (ম. নি. ১.৩৫৩) উপালিসুত্তাদীসু (ম. নি. ২.৫৬) সচ্চকাদীনং মিচ্ছাৰাদনিম্মথনদীপনতো ৰিসেসতো ‘‘পরৰাদমথনো’’তি থোমিতোতি. সংৰণ্ণনাসু চাযং আচরিযস্স পকতি, যা তংতংসংৰণ্ণনাসু আদিতো তস্স তস্স সংৰণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স ৰিসেসগুণকিত্তনেন থোমনা. তথা হি সুমঙ্গলৰিলাসিনীসারত্থপকাসিনীমনোরথপূরণীসু অট্ঠসালিনীআদীসু চ যথাক্কমং ‘‘সদ্ধাৰহগুণস্স, ঞাণপ্পভেদজননস্স, ধম্মকথিকপুঙ্গৰানং ৰিচিত্তপটিভানজননস্স, তস্স গম্ভীরঞাণেহি ওগাল়্হস্স অভিণ্হসো নানানযৰিচিত্তস্স অভিধম্মস্সা’’তিআদিনা থোমনা কতা.
৬. অত্থো কথীযতি এতাযাতি অত্থকথা, সা এৰ অট্ঠকথা ত্থ-কারস্স ট্ঠ-কারং কত্ৰা যথা ‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো’’তি (পটি. ম. ১.১৭; ২.৮) আদিতোতিআদিম্হি পঠমসঙ্গীতিযং. ছল়ভিঞ্ঞতায পরমেন চিত্তিস্সরিযভাৰেন সমন্নাগতত্তা ঝানাদীসু পঞ্চৰিধৰসিতাসব্ভাৰতো চ ৰসিনো, থেরা মহাকস্সপাদযো. তেসং সতেহি পঞ্চহি. যাতি যা অট্ঠকথা. সঙ্গীতাতি অত্থং পকাসেতুং যুত্তট্ঠানে ‘‘অযং এতস্স অত্থো, অযং এতস্স অত্থো’’তি সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তা. অনুসঙ্গীতা চ যসত্থেরাদীহি পচ্ছাপি দুতিযততিযসঙ্গীতীসু. ইমিনা অত্তনো সংৰণ্ণনায আগমনসুদ্ধিং দস্সেতি.
৭. সীহস্স লানতো গহণতো সীহল়ো, সীহকুমারো. তংৰংসজাততায তম্বপণ্ণিদীপে খত্তিযানং, তেসং নিৰাসতায তম্বপণ্ণিদীপস্স চ সীহল়ভাৰো ৰেদিতব্বো. আভতাতি জম্বুদীপতো আনীতা. অথাতি পচ্ছা. অপরভাগে হি নিকাযন্তরলদ্ধীহি অসঙ্করত্থং সীহল়ভাসায অট্ঠকথা ঠপিতাতি. তেন মূলট্ঠকথা সব্বসাধারণা ন হোতীতি ইদং অত্থপ্পকাসনং একন্তেন করণীযন্তি দস্সেতি. তেনেৰাহ ‘‘দীপৰাসীনমত্থাযা’’তি. তত্থ দীপৰাসীনন্তি জম্বুদীপৰাসীনং, সীহল়দীপৰাসীনং ৰা অত্থায সীহল়ভাসায ঠপিতাতি যোজনা.
৮. অপনেত্ৰানাতি কঞ্চুকসদিসং সীহল়ভাসং অপনেত্ৰা. ততোতি অট্ঠকথাতো. অহন্তি অত্তানং নিদ্দিসতি, মনোরমং ভাসন্তি মাগধভাসং. সা হি সভাৰনিরুত্তিভূতা পণ্ডিতানং মনং রমযতীতি. তেনেৰাহ ‘‘তন্তিনযানুচ্ছৰিক’’ন্তি, পাল়িগতিযা অনুলোমিকং পাল়িভাসাযানুৰিধাযিনিন্তি অত্থো. ৰিগতদোসন্তি অসভাৰনিরুত্তিভাসন্তররহিতং.
৯. সমযং অৰিলোমেন্তোতি সিদ্ধন্তং অৰিরোধেন্তো. এতেন অত্থদোসাভাৰমাহ. অৰিরুদ্ধত্তা এৰ হি থেরৰাদাপি ইধ পকাসীযিস্সন্তি. থেরৰংসদীপানন্তি থিরেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা থেরা, মহাকস্সপাদযো. তেহি আগতা আচরিযপরম্পরা থেরৰংসো, তপ্পরিযাপন্না হুত্ৰা আগমাধিগমসম্পন্নত্তা পঞ্ঞাপজ্জোতেন তস্স সমুজ্জলনতো থেরৰংসদীপা, মহাৰিহারৰাসিনো, তেসং. ৰিৰিধেহি আকারেহি নিচ্ছীযতীতি ৰিনিচ্ছযো, গণ্ঠিট্ঠানেসু খীলমদ্দনাকারেন পৰত্তা ৰিমতিচ্ছেদনী কথা. সুট্ঠু নিপুণো সণ্হো ৰিনিচ্ছযো এতেসন্তি সুনিপুণৰিনিচ্ছযা. অথ ৰা ৰিনিচ্ছিনোতীতি ৰিনিচ্ছযো, যথাৰুত্তত্থৰিসযং ঞাণং. সুট্ঠু নিপুণো ছেকো ৰিনিচ্ছযো এতেসন্তি যোজেতব্বং. এতেন মহাকস্সপাদিথেরপরম্পরাভতো, ততো এৰ চ অৰিপরীতো সণ্হো সুখুমো মহাৰিহারৰাসীনং ৰিনিচ্ছযোতি তস্স পমাণভূততং দস্সেতি.
১০. সুজনস্স চাতি চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ‘‘ন কেৰলং জম্বুদীপৰাসীনমেৰ অত্থায, অথ খো সাধুজনতোসনত্থঞ্চা’’তি দস্সেতি. তেন চ ‘‘তম্বপণ্ণিদীপৰাসীনম্পি অত্থাযা’’তি অযমত্থো সিদ্ধো হোতি উগ্গহণাদিসুকরতায তেসম্পি বহুকারত্তা. চিরট্ঠিতত্থন্তি চিরট্ঠিতিঅত্থং, চিরকালট্ঠিতিযাতি অত্থো. ইদঞ্হি অত্থপ্পকাসনং অৰিপরীতপদব্যঞ্জনসুনিক্খেপস্স অত্থসুনযস্স চ উপাযভাৰতো সদ্ধম্মস্স চিরট্ঠিতিযা সংৰত্ততি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তরধানায সংৰত্তন্তি. কতমে দ্ৰে? সুন্নিক্খিত্তঞ্চ পদব্যঞ্জনং অত্থো চ সুনীতো’’তি (অ. নি. ২.২০).
১১. যং অত্থৰণ্ণনং কত্তুকামো, তস্সা মহত্তং পরিহরিতুং ‘‘সীলকথা’’তিআদি ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘ন তং ইধ ৰিচারযিস্সামী’’তি. অথ ৰা যং অট্ঠকথং কত্তুকামো, তদেকদেসভাৰেন ৰিসুদ্ধিমগ্গো গহেতব্বোতি কথিকানং উপদেসং করোন্তো তত্থ ৰিচারিতধম্মে উদ্দেসৰসেন দস্সেতি ‘‘সীলকথা’’তিআদিনা. তত্থ সীলকথাতি চারিত্তৰারিত্তাদিৰসেন সীলস্স ৰিত্থারকথা. ধুতধম্মাতি পিণ্ডপাতিকঙ্গাদযো তেরস কিলেসধুননকধম্মা. কম্মট্ঠানানি সব্বানীতি পাল়িযং আগতানি অট্ঠতিংস, অট্ঠকথাযং দ্ৰেতি নিরৰসেসানি যোগকম্মস্স ভাৰনায পৰত্তিট্ঠানানি. চরিযাৰিধানসহিতোতি রাগচরিতাদীনং সভাৰাদিৰিধানেন সহিতো. ঝানানি চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানি, সমাপত্তিযো চতস্সো অরূপসমাপত্তিযো. অট্ঠপি ৰা পটিলদ্ধমত্তানি ঝানানি, সমাপজ্জনৰসীভাৰপ্পত্তিযা সমাপত্তিযো. ঝানানি ৰা রূপারূপাৰচরজ্ঝানানি, সমাপত্তিযো ফলসমাপত্তিনিরোধসমাপত্তিযো.
১২. লোকিযলোকুত্তরভেদা ছ অভিঞ্ঞাযো সব্বা অভিঞ্ঞাযো. ঞাণৰিভঙ্গাদীসু (ৰিভ. ৭৫১) আগতনযেন একৰিধাদিনা পঞ্ঞায সংকলেত্ৰা সম্পিণ্ডেত্ৰা নিচ্ছযো পঞ্ঞাসঙ্কলননিচ্ছযো.
১৩. পচ্চযধম্মানং হেতাদীনং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং হেতুপচ্চযাদিভাৰো পচ্চযাকারো, তস্স দেসনা পচ্চযাকারদেসনা, পটিচ্চসমুপ্পাদকথাতি অত্থো. সা পন নিকাযন্তরলদ্ধিসঙ্কররহিততায সুট্ঠু পরিসুদ্ধা, ঘনৰিনিব্ভোগস্স সুদুক্করতায নিপুণা সণ্হসুখুমা, একত্তনযাদিসহিতা চ তত্থ ৰিচারিতাতি আহ ‘‘সুপরিসুদ্ধনিপুণনযা’’তি. পটিসম্ভিদাদীসু আগতনযং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ ৰিচারিতত্তা অৰিমুত্ততন্তিমগ্গা.
১৪. ইতি পন সব্বন্তি ইতি-সদ্দো পরিসমাপনে, পন-সদ্দো ৰচনালঙ্কারে, এতং সব্বন্তি অত্থো. ইধাতি ইমিস্সা অট্ঠকথায. ন তং ৰিচারযিস্সামি পুনরুত্তিভাৰতোতি অধিপ্পাযো.
১৫. ইদানি তস্সেৰ অৰিচারণস্স একন্তকারণং নিদ্ধারেন্তো ‘‘মজ্ঝে ৰিসুদ্ধিমগ্গো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘মজ্ঝে ঠত্ৰা’’তি এতেন মজ্ঝট্ঠভাৰদীপনেন ৰিসেসতো চতুন্নং আগমানং সাধারণট্ঠকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গো, ন সুমঙ্গলৰিলাসিনীআদযো ৰিয অসাধারণট্ঠকথাতি দস্সেতি. ‘‘ৰিসেসতো’’তি চ ইদং ৰিনযাভিধম্মানম্পি ৰিসুদ্ধিমগ্গো যথারহং অত্থৰণ্ণনা হোতি এৰাতি কত্ৰা ৰুত্তং.
১৬. ইচ্চেৰাতি ইতি এৰ. তম্পীতি ৰিসুদ্ধিমগ্গম্পি. এতাযাতি পপঞ্চসূদনিযা. এত্থ চ ‘‘সীহল়দীপং আভতা’’তিআদিনা অট্ঠকথাকরণস্স নিমিত্তং দস্সেতি, ‘‘দীপৰাসীনমত্থায, সুজনস্স চ তুট্ঠত্থং, চিরট্ঠিতত্থঞ্চ ধম্মস্সা’’তি এতেন পযোজনং, ‘‘মজ্ঝিমাগমৰরস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতেন পিণ্ডত্থং, ‘‘অপনেত্ৰান ততোহং সীহল়ভাস’’ন্তিআদিনা, ‘‘সীলকথা’’তিআদিনা চ করণপ্পকারং. সীলকথাদীনং অৰিচারণম্পি হি ইধ করণপ্পকারো এৰাতি.
গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদানকথাৰণ্ণনা
১. ৰিভাগৰন্তানং সভাৰৰিভাৰনং ৰিভাগদস্সনমুখেনেৰ হোতীতি পঠমং তাৰ পণ্ণাসৰগ্গসুত্তাদিৰসেন মজ্ঝিমাগমস্স ৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ মজ্ঝিমসঙ্গীতি নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি যং ৰুত্তং ‘‘মজ্ঝিমাগমৰরস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি, তস্মিং ৰচনে. যা মজ্ঝিমাগমপরিযাযেন মজ্ঝিমসঙ্গীতি ৰুত্তা, সা পণ্ণাসাদিতো এদিসাতি দস্সেতি ‘‘মজ্ঝিমসঙ্গীতি নামা’’তিআদিনা. তত্থাতি ৰা ‘‘এতায অট্ঠকথায ৰিজানাথ মজ্ঝিমসঙ্গীতিযা অত্থ’’ন্তি এত্থ যস্সা মজ্ঝিমসঙ্গীতিযা অত্থং ৰিজানাথাতি ৰুত্তং, সা মজ্ঝিমসঙ্গীতি নাম পণ্ণাসাদিতো এদিসাতি দস্সেতি. পঞ্চ দসকা পণ্ণাসা, মূলে আদিম্হি পণ্ণাসা, মূলভূতা ৰা পণ্ণাসা মূলপণ্ণাসা. মজ্ঝে ভৰা মজ্ঝিমা, মজ্ঝিমা চ সা পণ্ণাসা চাতি মজ্ঝিমপণ্ণাসা. উপরি উদ্ধং পণ্ণাসা উপরিপণ্ণাসা. পণ্ণাসত্তযসঙ্গহাতি পণ্ণাসত্তযপরিগণনা.
অযং সঙ্গহো নাম জাতিসঞ্জাতিকিরিযাগণনৰসেন চতুব্বিধো. তত্থ ‘‘যা চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৰো, ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং জাতিসঙ্গহো. ‘‘যো চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাযামো. যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি, ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি অযং সঞ্জাতিসঙ্গহো. ‘‘যা চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি অযং কিরিযাসঙ্গহো. ‘‘হঞ্চি চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, তেন ৰত রে ৰত্তব্বে চক্খাযতনং রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (কথা. ৪৭১) অযং গণনসঙ্গহো. অযমেৰ চ ইধাধিপ্পেতো. তেন ৰুত্তং ‘‘পণ্ণাসত্তযসঙ্গহাতি পণ্ণাসত্তযপরিগণনা’’তি.
ৰগ্গতোতি সমূহতো, সো পনেত্থ দসকৰসেন ৰেদিতব্বো. যেভুয্যেন হি সাসনে দসকে ৰগ্গৰোহারো. তেনেৰাহ ‘‘একেকায পণ্ণাসায পঞ্চ পঞ্চ ৰগ্গে কত্ৰা’’তি. পন্নরসৰগ্গসমাযোগাতি পন্নরসৰগ্গসংযোগাতি অত্থো. কেচি পন সমাযোগসদ্দং সমুদাযত্থং ৰদন্তি. পদতোতি এত্থ অট্ঠক্খরো গাথাপাদো ‘‘পদ’’ন্তি অধিপ্পেতো, তস্মা ‘‘অক্খরতো ছ অক্খরসতসহস্সানি চতুরাসীতুত্তরসতাধিকানি চতুচত্তালীস সহস্সানি চ অক্খরানী’’তি পাঠেন ভৰিতব্বন্তি ৰদন্তি. যস্মা পন নৰক্খরো যাৰ দ্ৰাদসক্খরো চ গাথাপাদো সংৰিজ্জতি, তস্মা তাদিসানম্পি গাথানং ৰসেন অড্ঢতেয্যগাথাসতং ভাণৰারো হোতীতি কত্ৰা ‘‘অক্খরতো সত্ত অক্খরসতসহস্সানি চত্তালীসঞ্চ সহস্সানি তেপঞ্ঞাসঞ্চ অক্খরানী’’তি ৰুত্তং. এৰঞ্হি পদভাণৰারগণনাহি অক্খরগণনা সংসন্দতি, নেতরথা. ভাণৰারোতি চ দ্ৰত্তিংসক্খরানং গাথানং ৰসেন অড্ঢতেয্যগাথাসতং, অযঞ্চ অক্খরগণনা ভাণৰারগণনা চ পদগণনানুসারেন লদ্ধাতি ৰেদিতব্বা. ইমমেৰ হি অত্থং ঞাপেতুং সুত্তগণনানন্তরং ভাণৰারে অগণেত্ৰা পদানি গণিতানি. তত্রিদং ৰুচ্চতি –
‘‘ভাণৰারা যথাপি হি, মজ্ঝিমস্স পকাসিতা;
উপড্ঢভাণৰারো চ, তেৰীসতিপদাধিকো.
সত্ত সতসহস্সানি, অক্খরানং ৰিভাৰযে;
চত্তালীস সহস্সানি, তেপঞ্ঞাসঞ্চ অক্খর’’ন্তি.
অনুসন্ধিতোতি দেসনানুসন্ধিতো. একস্মিং এৰ হি সুত্তে পুরিমপচ্ছিমানং দেসনাভাগানং সম্বন্ধো অনুসন্ধানতো অনুসন্ধি. এত্থ চ অত্তজ্ঝাসযানুসন্ধি পরজ্ঝাসযানুসন্ধীতি দুৰিধো অজ্ঝাসযানুসন্ধি. সো পন কত্থচি দেসনায ৰিপ্পকতায ধম্মং সুণন্তানং পুচ্ছাৰসেন, কত্থচি দেসেন্তস্স সত্থু সাৰকস্স ধম্মপটিগ্গাহকানঞ্চ অজ্ঝাসযৰসেন, কত্থচি দেসেতব্বস্স ধম্মস্স ৰসেন হোতীতি সমাসতো তিপ্পকারো. তেন ৰুত্তং ‘‘পুচ্ছানুসন্ধিঅজ্ঝাসযানুসন্ধিযথানুসন্ধিৰসেন সঙ্খেপতো তিৰিধো অনুসন্ধী’’তি. সঙ্খেপেনেৰ চ চতুব্বিধো অনুসন্ধি ৰেদিতব্বো. তত্থ ‘‘এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ ‘কিং নু খো, ভন্তে, ওরিমং তীরং, কিং পারিমং তীরং, কো মজ্ঝে সংসীদো, কো থলে উস্সাদো, কো মনুস্সগ্গাহো, কো অমনুস্সগ্গাহো, কো আৰত্তগ্গাহো, কো অন্তোপূতিভাৰো’তি’’ (সং. নি. ৪.২৪১)? এৰং পুচ্ছন্তানং ৰিস্সজ্জেন্তেন ভগৰতা পৰত্তিতদেসনাৰসেন পুচ্ছানুসন্ধী ৰেদিতব্বো. ‘‘অথ খো অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি ‘ইতি কির ভো রূপং অনত্তা… ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা, অনত্তকতানি কম্মানি কমত্তানং ফুসিস্সন্তী’তি. অথ খো ভগৰা তস্স ভিক্খুনো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায ভিক্খূ আমন্তেসি ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৰে, ৰিজ্জতি, যং ইধেকচ্চো মোঘপুরিসো অৰিদ্ৰা অৰিজ্জাগতো তণ্হাধিপতেয্যেন চেতসা সত্থুসাসনং অতিধাৰিতব্বং মঞ্ঞেয্য ‘ইতি কির ভো রূপং অনত্তা…পে… ফুসিস্সন্তী’তি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি (ম. নি. ৩.৯০) এৰং পরেসং অজ্ঝাসযং ৰিদিত্ৰা ভগৰতা পৰত্তিতদেসনাৰসেন পরজ্ঝাসযানুসন্ধি ৰেদিতব্বো.
‘‘তস্স ময্হং ব্রাহ্মণ এতদহোসি ‘যংনূনাহং যা তা রত্তিযো অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা চাতুদ্দসী পঞ্চদসী অট্ঠমী চ পক্খস্স, তথারূপাসু রত্তীসু যানি তানি আরামচেতিযানি ৰনচেতিযানি রুক্খচেতিযানি ভিংসনকানি সলোমহংসানি, তথারূপেসু সেনাসনেসু ৰিহরেয্যং অপ্পেৰ নামাহং ভযভেরৰং পস্সেয্য’ন্তি’’ (ম. নি. ১.৪৯) এৰং ভগৰতা, ‘‘তত্রাৰুসো লোভো চ পাপকো দোসো চ পাপকো লোভস্স চ পহানায দোসস্স চ পহানায অত্থি মজ্ঝিমা পটিপদা, চক্খুকরণী ঞাণকরণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততী’’তি (ম. নি. ১.৩৩) এৰং ধম্মসেনাপতিনা চ অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ পৰত্তিতদেসনাৰসেন অত্তজ্ঝাসযানুসন্ধি ৰেদিতব্বো. যেন পন ধম্মেন আদিম্হি দেসনা উট্ঠিতা, তস্স অনুরূপধম্মৰসেন ৰা পটিপক্খধম্মৰসেন ৰা যেসু সুত্তেসু উপরি দেসনা আগচ্ছতি, তেসং ৰসেন যথানুসন্ধি ৰেদিতব্বো. সেয্যথিদং আকঙ্খেয্যসুত্তে (ম. নি. ১.৬৫) হেট্ঠা সীলেন দেসনা উট্ঠিতা, উপরি অভিঞ্ঞা আগতা. ৰত্থুসুত্তে (ম. নি. ১.৭০) হেট্ঠা কিলেসেন দেসনা উট্ঠিতা, উপরি ব্রহ্মৰিহারা আগতা. কোসম্বকসুত্তে (ম. নি. ১.৪৯১) হেট্ঠা ভণ্ডনেন দেসনা উট্ঠিতা, উপরি সারণীযধম্মা আগতা. ককচূপমে (ম. নি. ১.২২২) হেট্ঠা অক্খন্তিযা ৰসেন দেসনা উট্ঠিতা, উপরি ককচূপমা আগতাতি.
ৰিত্থারতো পনেত্থাতি এৰং সঙ্খেপতো তিৰিধো চতুব্বিধো চ অনুসন্ধি এত্থ এতস্মিং মজ্ঝিমনিকাযে তস্মিং তস্মিং সুত্তে যথারহং ৰিত্থারতো ৰিভজিত্ৰা ৰিঞ্ঞাযমানা নৰসতাধিকানি তীণি অনুসন্ধিসহস্সানি হোন্তি. যথা চেতং পণ্ণাসাদিৰিভাগৰচনং মজ্ঝিমসঙ্গীতিযা সরূপদস্সনত্থং হোতি, এৰং পক্খেপদোসপরিহরণত্থঞ্চ হোতি. এৰঞ্হি পণ্ণাসাদীসু ৰৰত্থিতেসু তব্বিনিমুত্তং কিঞ্চি সুত্তং যাৰ একং পদম্পি আনেত্ৰা ইমং মজ্ঝিমসঙ্গীতিযাতি কস্সচি ৰত্তুং ওকাসো ন সিযাতি.
এৰং পণ্ণাসৰগ্গসুত্তভাণৰারানুসন্ধিব্যঞ্জনতো মজ্ঝিমসঙ্গীতিং ৰৰত্থপেত্ৰা ইদানি নং আদিতো পট্ঠায সংৰণ্ণেতুকামো অত্তনো সংৰণ্ণনায তস্সা পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেনেৰ পৰত্তভাৰং দস্সেতুং ‘‘তত্থ পণ্ণাসাসু মূলপণ্ণাসা আদী’’তিআদিমাহ. তত্থ যথাপচ্চযং তত্থ তত্থ দেসিতত্তা পঞ্ঞত্তত্তা চ ৰিপ্পকিণ্ণানং ধম্মৰিনযানং সঙ্গহেত্ৰা গাযনং কথনং সঙ্গীতি, মহাৰিসযত্তা পূজনীযত্তা চ মহতী সঙ্গীতীতি মহাসঙ্গীতি, পঠমা মহাসঙ্গীতি পঠমমহাসঙ্গীতি, তস্সা পৰত্তিতকালো পঠমমহাসঙ্গীতিকালো, তস্মিং পঠমমহাসঙ্গীতিকালে. নিদদাতি দেসনং দেসকালাদিৰসেন অৰিদিতং ৰিদিতং কত্ৰা নিদস্সেতীতি নিদানং, যো লোকিযেহি ‘‘উপোগ্ঘাতো’’তি ৰুচ্চতি, স্ৰাযমেত্থ ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিকো গন্থো ৰেদিতব্বো, ন পন ‘‘সনিদানাহং, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেমী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১২৬) ৰিয অজ্ঝাসযাদিদেসনুপ্পত্তিহেতু. তেনেৰাহ ‘‘এৰং মে সুতন্তিআদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰুত্তং নিদানমাদী’’তি. কামঞ্চেত্থ যস্সং পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেন সংৰণ্ণনং কত্তুকামো, সা ৰিত্থারতো ৰত্তব্বা. সুমঙ্গলৰিলাসিনিযং (দী. নি. টী. ১.নিদানকথাৰণ্ণনা) পন অত্তনা ৰিত্থারিতত্তা তত্থেৰ গহেতব্বাতি ইমিস্সা সংৰণ্ণনায মহন্ততং পরিহরন্তো ‘‘সা পনেসা’’তিআদিমাহ.
নিদানকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.