১. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা

যন্তি অনিযমত্থো সব্বনামসদ্দো কম্মসাধনৰসেন ৰুত্তো. অত্থাৰবোধনত্থো সদ্দপ্পযোগো অত্থপরাধীনো কেৰলো অত্থপদত্থকো, সো পদত্থৰিপরিযেসকারিনা ইতি-সদ্দেন পরভূতেন সদ্দপদত্থকো জাযতীতি আহ ‘‘যন্তি অনিযমতো উপযোগনিদ্দেসো’’তি. লোকোতি কত্তুনিদ্দেসোতিআদীসুপি এসেৰ নযো.

এৰং ‘‘য’’ন্তিআদীনং গাথাপদানং কম্মকত্তুকিরিযাকত্তুৰিসেসনাদিদস্সনৰসেন অত্থং ৰত্ৰা ইদানি অৰযৰজোতনৰসেন পদত্থং দস্সেতুং ‘‘লোকিযন্তি এত্থা’’তিআদিমাহ. লোকসদ্দো ইধ সামত্থিযতো সত্তলোকৰচনো দট্ঠব্বো. তেনাহ ‘‘পূজনকিরিযাযোগ্যভূততাৰসেনা’’তি. সাসনন্তরধানতো পরং পূজনা অঞ্ঞবুদ্ধুপ্পাদেন ৰেদিতব্বা, যথেতরহি ৰিপস্সীআদিসম্মাসম্বুদ্ধানং. ‘‘দীপঙ্করো’’তিআদিনা যদিপি বুদ্ধৰংসদেসনাযং (বু. ৰং. ২.৭৫) ভগৰতাৰ ৰুত্তং, সুমেধপণ্ডিতত্তভাৰেন পন পৰত্তিং সন্ধায ৰুত্তন্তি আহ ‘‘যথাহ ভগৰা সুমেধভূতো’’তি.

পরিঞ্ঞাক্কমেনাতি ঞাতপরিঞ্ঞাদিপটিপাটিযা. লক্খণাৰবোধপ্পটিপত্তিযাতি ৰিপস্সনায. তেন ৰুত্তং ‘‘সুঞ্ঞতমুখাদীহী’’তি. তথা চ ৰুত্তন্তি ৰিঞ্ঞূহি ৰেদনীযতায এৰ সাসনৰরস্স ৰুত্তং ভগৰতা –

‘‘এতু ৰিঞ্ঞূ পুরিসো অসঠো অমাযাৰী উজুজাতিকো, অহমনুসাসামি, অহং ধম্মং দেসেমি, যথানুসিট্ঠং তথা পটিপজ্জমানো ন চিরস্সেৰ সামঞ্ঞেৰ উস্সতি, সামং দক্খিতী’’তিআদি (ম. নি. ২.২৮১).

যং-সদ্দো সাসনৰিসযো, লোকপালসদ্দো সত্থুৰিসযোপি লোকং পতি গুণীভূতোতি ‘‘তস্সা’’তি পটিনিদ্দেসস্স কথং সত্থুৰিসযতাতি চোদনং মনসিকত্ৰা আহ ‘‘সলোকপালোতি চেত্থা’’তিআদি, গুণীভূতোপি লোকপালসদ্দো পধানভূতো ৰিয পটিনিদ্দেসং অরহতি. অঞ্ঞো হি সদ্দক্কমো, অঞ্ঞো অত্থক্কমোতি.

ধম্মগারৰেন ভগৰা ধম্মং পূজেন্তো ৰেনেয্যবন্ধৰে অচিন্তেত্ৰা সমাপত্তিসমাপজ্জনধম্মপচ্চৰেক্খণাহি সত্তসত্তাহং ৰীতিনামেসীতি আহ ‘‘ভগৰতো…পে… দীপেতব্বা’’তি. তত্থ আদিসদ্দেন সাৰকেহি ধম্মস্সৰনস্স, তেসং পচ্চুগ্গমনাদীনঞ্চ সঙ্গহো ৰেদিতব্বো.

ইচ্চস্সাতি ইতি অস্স, এৰং ভগৰতো অৰিপরীতঅনন্তরাযিকনিয্যানিকধম্মদেসনায সব্বঞ্ঞুতানাৰরণভাৰদীপনেনাতি অত্থো. তেনাতি চতুৰেসারজ্জযোগেন. তদৰিনাভাৰিনা দসবল…পে… পকাসিতা হোতি. আৰেণিকবুদ্ধধম্মাদীতি এত্থ আদিসদ্দেন তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি, চতুসচ্চঞাণানি, চতুপটিসম্ভিদাঞাণানি, পঞ্চগতিপরিচ্ছেদকঞাণানি, ছ অভিঞ্ঞাঞাণানি, সত্ত অরিযধনানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অট্ঠ ৰিজ্জা, অট্ঠসু পরিসাসু অকম্পনঞাণানি, অট্ঠ ৰিমোক্খা, নৰ সমাধিচরিযা, নৰ অনুপুব্বৰিহারা, দস নাথকরণা ধম্মা, দস অরিযৰাসা, দ্ৰাদস ধম্মচক্কাকারা, তেরস ধুতধম্মা, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, পন্নরস চরণধম্মা, সোল়স ঞাণচরিযা, সোল়স আনাপানস্সতী, একূনৰীসতি পচ্চৰেক্খণঞাণানি, চতুৰীসতি পচ্চযৰিভাৰনঞাণানি, চতুচত্তারীস ঞাণৰত্থূনি, সত্তসত্ততি ঞাণৰত্থূনি, চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিসঞ্চারিমহাৰজিরঞাণং, অনন্তনযসমন্তপট্ঠানপৰিচযদেসনাকারপ্পৰত্তঞাণানি চাতি এৰমাদীনং ভগৰতো গুণৰিসেসানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

অপরো নযো – গুণৰিসিট্ঠতং দীপেতি, সা চ গুণৰিসিট্ঠতা মহাকরুণামহাপঞ্ঞাহি ৰেদিতব্বা তাহি সত্থুসম্পত্তিসিদ্ধিতো. তত্থ মহাকরুণায পৰত্তিভেদো ‘‘বহুকেহি আকারেহি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং সত্তেসু মহাকরুণা ওক্কমতী’’তিআদিনা পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.১১৭) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. মহাপঞ্ঞায পন পৰত্তিভেদো ৰুত্তো এৰ. তত্থ করুণায ভগৰতো চরণসম্পত্তি, পঞ্ঞায ৰিজ্জাসম্পত্তি. করুণায সত্তাধিপতিতা, পঞ্ঞায ধম্মাধিপতিতা. করুণায লোকনাথতা, পঞ্ঞায অত্তনাথতা. করুণায পুব্বকারিতা, পঞ্ঞায কতঞ্ঞুতা. করুণায অপরন্তপতা, পঞ্ঞায অনত্তন্তপতা. করুণায বুদ্ধকরধম্মসিদ্ধি, পঞ্ঞায বুদ্ধভাৰসিদ্ধি. করুণায পরেসং তারণং, পঞ্ঞায সযং তারণং. করুণায সব্বসত্তেসু অনুগ্গহচিত্ততা, পঞ্ঞায সব্বধম্মেসু ৰিরত্তচিত্ততা পকাসিতা হোতীতি অনৰসেসতো পরহিতপটিপত্তিযা, অত্তহিতসম্পত্তিযা চ পারিপূরী ৰেদিতব্বা. তীসুপি অৰত্থাসূতি হেতুফলসত্তূপকারাৰত্থাসু.

অভিসমযো পটিৰেধসাসনস্স, মনসিকরণং পটিপত্তিসাসনস্স, সৰনাদীহি পরিচযকরণং পরিযত্তিসাসনস্সাতি তিণ্ণম্পি ৰসেন যোজেতব্বো. তেনাহ ‘‘যথারহ’’ন্তি. ‘‘সক্কচ্চং ধম্মদেসনেনা’’তি ইমিনা ইধ ‘‘সাসন’’ন্তি ৰুত্তস্স তিৰিধস্সাপি সদ্ধম্মস্স অৰিসেসেন দেসনাপূজং ৰত্ৰা থোমনাপূজনস্স ৰসেন তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘অরিযং, ৰো ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘থোমনেনা’’তি পদেনাপি ‘‘সক্কচ্চ’’ন্তি পদং যোজেতব্বং. পূজনাদ্ৰযস্সাপি ৰা ৰসেন ইধাপি পদযোজনা ৰেদিতব্বা. অরিযভাৰাদযোতি অরিযসেট্ঠঅগ্গভাৰাদযো. নিয্যানাদযোতি নিয্যানহেতুদস্সনাদযো. স্ৰাক্খাততাদযোতি স্ৰাক্খাতসন্দিট্ঠিকতাদযো.

ইদানি অরিযসঙ্ঘগুণানম্পি ইমায গাথায পকাসিতভাৰং দস্সেতুং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. বাল্যাদিসমতিক্কমনতোতি বালঅব্যত্তভাৰাদিসমতিক্কমনতো.

ঞাণৰিসেসো সুতচিন্তাভাৰনামযঞাণানি. সোতব্বমনসিকাতব্বপটিৰিজ্ঝিতব্বাৰত্থা অৰত্থাভেদো. উভযন্তি ব্যঞ্জনপদং, অত্থপদঞ্চ. উভযথাতি করণকম্মসাধনৰসেন পচ্চেকং যোজেতব্বং. পটিপজ্জিতব্বত্তাতি ঞাতব্বত্তা.

‘‘অযঞ্চ গাথা’’তিআদি কেসঞ্চি ৰাদো. তথা হি অপরে ‘‘থেরেনেৰাযং গাথা ভাসিতা’’তি ৰদন্তি. অত্তূপনাযিকাপি হি কদাচি ধম্মদেসনা হোতি এৰ যথা ‘‘দসবলসমন্নাগতো, ভিক্খৰে, তথাগতো চতুৰেসারজ্জৰিসারদো’’তিআদি (সং. নি. ২.২১-২২). এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘কতমে সোল়স হারা’’তিআদিৰচনং সমত্থিতং হোতি.

যথাৰুত্তঅত্থমুখেনেৰাতি মূলপদসঙ্খাতঅত্থুদ্ধারেনেৰ. পরতো আগমিস্সতীতি নিদ্দেসৰারস্স পরিযোসানে আগমিস্সতি ‘‘তীণি চ নযা অনূনা’’তিআদিনা (নেত্তি. ৪ দ্ৰাদসপদ).

ৰুচ্চতীতি কত্তরি কম্মনিদ্দেসোতি আহ ‘‘ৰদতী’’তি. অথ ৰা ৰুচ্চতীতি কম্মকত্তুনিদ্দেসোযং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – হারা, নযা চাতি উভযং পরিগ্গহিতং সংৰণ্ণকেন সব্বথা গহিতঞ্চে, ৰুচ্চতি সুত্তং, সযমেৰ সুত্তং সংৰণ্ণেতীতি, এতেন হারনযেসু ৰসীভাৰেন সুত্তসংৰণ্ণনায সুকরতং দস্সেতি.

পকারন্তরেনাতি পুব্বে ‘‘সাসন’’ন্তি ৰুত্তমত্থং ‘‘দেসনা, দেসিত’’ন্তি ততো অঞ্ঞেন পকারেন. নিযমেত্ৰাতি তস্স একন্ততো ৰিঞ্ঞেয্যতং অৰধারেত্ৰা. ৰিঞ্ঞেয্যতা ৰিসিট্ঠেসু দেসনাদেসিতেসু ৰিঞ্ঞেয্যপদে লব্ভমানা ৰিজাননকিরিযা.

দেসনাদেসিতানি চ যাৰদেৰ ৰিজাননত্থানীতি ৰিজাননং পধানন্তি তমেৰ নিদ্ধারেন্তো ‘‘তত্রাতি তস্মিং ৰিজাননে’’তি আহ.

এত্থাহাতি নৰঙ্গসাসননৰৰিধসুত্তন্তাতি এতস্মিং অত্থৰচনে আহ চোদকো. তস্সাযং অধিপ্পাযো – নৰহি অঙ্গেহি ৰৰত্থিতেহি অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কররহিতেহি ভৰিতব্বং, তথা চ সতি অসুত্তসভাৰানেৰ গেয্যঙ্গাদীনীতি নৰৰিধসুত্তন্তৰচনং ৰিরুজ্ঝেয্য. অথ সুত্তসভাৰানি গেয্যঙ্গাদীনি, এৰং সতি ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৰিসুং সুত্তঙ্গং ন সিযা, এৰং সন্তে অট্ঠঙ্গসাসনং আপজ্জতীতি. তেনাহ ‘‘কথং পনা’’তিআদি. গেয্যঙ্গাদীসু কতিপযানম্পি সুত্তভাৰে যথাৰুত্তদোসানতিৰত্তি, পগেৰ সব্বেসন্তি দস্সেতি ‘‘যঞ্চা’’তিআদিনা. সঙ্গহেসূতি অট্ঠকথাসু. পোরাণট্ঠকথানঞ্হি সঙ্খেপভূতা ইদানি অট্ঠকথা ‘‘সঙ্গহা’’তি ৰুত্তা. সুত্তং নাম সগাথকং ৰা সিযা, নিগ্গাথকং ৰাতি অঙ্গদ্ৰযেনেৰ তদুভযঙ্গং কতন্তি ৰিসুং সুত্তঙ্গস্স অসম্ভৰো তদুভযৰিনিমুত্তস্স সুত্তস্স অভাৰতো. তেন ৰুত্তং ‘‘সুত্তঙ্গমেৰ ন সিযা’’তি. অথাপি কথঞ্চি. সিযাতি ৰক্খমানং সামঞ্ঞৰিধিং সন্ধাযাহ. এৰম্পি অযং দোসোতি দস্সেন্তো ‘‘মঙ্গলসুত্তাদীন’’ন্তিআদিমাহ.

তব্ভাৰনিমিত্তন্তি গেয্যঙ্গভাৰনিমিত্তং. ৰেয্যাকরণস্স তব্ভাৰনিমিত্তন্তি সম্বন্ধো. চোদকো ‘‘গাথাৰিরহে’’তি ৰচনং অগ্গণ্হন্তো ‘‘পুচ্ছাৰিস্সজ্জনং ব্যাকরণ’’ন্তি ৰচনমত্তমেৰ গহেত্ৰা ‘‘এৰং সন্তে’’তিআদিনা চোদেতি. ইতরো পন ওকাসৰিধিতো অনোকাসো ৰিধি বলৰাতি ঞাযং গাথাৰিরহিতংযেৰ ৰেয্যাকরণন্তি, ইধাধিপ্পেতন্তি চ দস্সেন্তো ‘‘নাপজ্জতী’’তিআদিনা পরিহরতি. তথা হীতি তেনেৰ কারণেন, সতিপি সঞ্ঞন্তরনিমিত্তযোগে অনোকাসসঞ্ঞানং বলৰভাৰেনেৰাতি অত্থো.

সঙ্গহৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.