৯. পোট্ঠপাদসুত্তৰণ্ণনা
পোট্ঠপাদপরিব্বাজকৰত্থুৰণ্ণনা
৪০৬. সাৰত্থিযন্তি সমীপত্থে ভুম্মন্তি আহ ‘‘সাৰত্থিং উপনিস্সাযা’’তি. জেতস্স কুমারস্স ৰনেতি জেতেন নাম রাজকুমারেন রোপিতে উপৰনে. নিৰাসফাসুতাদিনা পব্বজিতা আরমন্তি এত্থাতি আরামো, ৰিহারো. ফোটো পাদেসু জাতোতি পোট্ঠপাদো. ৰত্থচ্ছাযাছাদনপব্বজূপগতত্তা ছন্নপরিব্বাজকো. ব্রাহ্মণমহাসালোতি মহাৰিভৰতায মহাসারতাপত্তো ব্রাহ্মণো. সমযন্তি সামঞ্ঞনিদ্দেসো, তং তং সমযন্তি অত্থো. পৰদন্তীতি পকারতো ৰদন্তি, অত্তনা অত্তনা উগ্গহিতনিযামেন যথা তথা সমযং ৰদন্তীতি অত্থো. ‘‘পভুতযো’’তি ইমিনা তোদেয্যজাণুসোণীসোণদণ্ডাদিকে সঙ্গণ্হাতি, পরিব্বাজকাদযোতি আদি-সদ্দেন ছন্নপরিব্বাজকাদিকে. তিন্দুকাচীরমেত্থ অত্থীতি তিন্দুকাচীরো, আরামো. তথা একা সালা এত্থাতি একসালকো, তস্মিং তিন্দুকাচীরে একসালকে.
অনেকাকারানৰসেসঞেয্যত্থৰিভাৰনতো, অপরাপরুপ্পত্তিতো চ ভগৰতো ঞাণং তত্থ পত্থটং ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পত্থরিত্ৰা’’তি, যতো তস্স ঞাণজালতা ৰুচ্চতি, ৰেনেয্যানং তদন্তোগধতা হেট্ঠা ৰুত্তাযেৰ. ৰেনেয্যসত্তপরিগ্গণ্হনত্থং সমন্নাহারে কতে পঠমং নেসং ৰেনেয্যভাৰেনেৰ উপট্ঠানং হোতি, অথ সরণগমনাদিৰসেন কিচ্চনিপ্ফত্তি ৰীমংসীযতীতি আহ ‘‘কিং নু খো ভৰিস্সতীতি উপপরিক্খন্তো’’তি. নিরোধন্তি সঞ্ঞানিরোধং. নিরোধা ৰুট্ঠানন্তি ততো নিরোধতো ৰুট্ঠানং সঞ্ঞুপ্পত্তিং. সব্ববুদ্ধানং ঞাণেন সংসন্দিত্ৰাতি যথা তে নিরোধং, নিরোধতো ৰুট্ঠানঞ্চ ব্যাকরিংসু, ব্যাকরিস্সন্তি চ, তথা ব্যাকরণৰসেন সংসন্দিত্ৰা. হত্থিসারিপুত্তোতি হত্থিসারিনো পুত্তো. ‘‘যুগন্ধরপব্বতং পরিক্খিপিত্ৰা’’তি ইদং পরিকপ্পৰচনং ‘‘তাদিসং অত্থি চে, তং ৰিযা’’তি. মেঘৰণ্ণন্তি রত্তমেঘৰণ্ণং, সঞ্ঝাপ্পভানুরঞ্জিতমেঘসঙ্কাসন্তি অত্থো. পচ্চগ্ঘন্তি অভিনৰং আদিতো তথালদ্ধৰোহারেন, অনঞ্ঞপরিভোগতায, তথা ৰা সত্থু অধিট্ঠানেন সো পত্তো সব্বকালং ‘‘পচ্চগ্ঘং’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি, সিলাদিৰুত্তরতনলক্খণূপপত্তিযা ৰা সো পত্তো ‘‘পচ্চগ্ঘ’’ন্তি ৰুচ্চতি.
৪০৭. অত্তনো রুচিৰসেন সদ্ধম্মট্ঠিতিজ্ঝাসযৰসেন, ন পরেন উস্সাহিতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘অতিপ্পগভাৰমেৰ দিস্ৰা’’তি ইদং ভূতকথনং ন তাৰ ভিক্খাচারৰেলা সম্পত্তাতি দস্সনত্থং. ভগৰা হি তদা কালস্সেৰ ৰিহারতো নিক্খন্তো ‘‘ৰাসনাভাগিযায ধম্মদেসনায পোট্ঠপাদং অনুগ্গণ্হিস্সামী’’তি. যন্নূনাহন্তি অঞ্ঞত্থ সংসযপরিদীপনো, ইধ পন সংসযপরিদীপনো ৰিয. কস্মাতি আহ ‘‘বুদ্ধান’’ন্তিআদি. সংসযো নাম নত্থি বোধিমূলে এৰ সমুগ্ঘাটিতত্তা. পরিৰিতক্কপুব্বভাগোতি অধিপ্পেতকিচ্চস্স পুব্বভাগপরিৰিতক্কো এৰ. বুদ্ধানং লব্ভতীতি ‘‘করিস্সাম, ন করিস্সামা’’তিআদিকো এস চিত্তচারো বুদ্ধানং লব্ভতি সম্ভৰতি ৰিচারণৰসেন পৰত্তনতো, ন পন সংসযৰসেন. তেনাহাতি যেন বুদ্ধানম্পি লব্ভতি, তেনেৰাহ ভগৰা ‘‘যন্নূনাহ’’ন্তি. পরিকপ্পনে ৰাযং নিপাতো. ‘‘উপসঙ্কমেয্য’’ন্তি কিরিযাপদেন ৰুচ্চমানো এৰ হি অত্থো ‘‘যন্নূনা’’তি নিপাতপদেন জোতীযতি. অহং যন্নূন উপসঙ্কমেয্যন্তি যোজনা. যদি পনাতি ইদম্পি তেন সমানত্থন্তি আহ ‘‘যদি পনাহন্তি অত্থো’’তি.
৪০৮. যথা উন্নতপ্পাযো সদ্দো উন্নাদো, এৰং ৰিপুলভাৰেন উপরূপরি পৰত্তোপি উন্নাদোতি তদুভযং একজ্ঝং কত্ৰা পাল়িযং ‘‘উন্নাদিনিযা’’তি ৰত্ৰা পুন ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘উচ্চাসদ্দমহাসদ্দাযা’’তি ৰুত্তন্তি তমত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘উচ্চং নদমানাযা’’তিআদিমাহ. অস্সাতি পরিসায. উদ্ধংগমনৰসেনাতি উন্নতবহুলতায উগ্গন্ত্ৰা উগ্গন্ত্ৰা পৰত্তনৰসেন. দিসাসু পত্থটৰসেনাতি ৰিপুলভাৰেন ভূতপরম্পরায সব্বদিসাসু পত্থরণৰসেন. ইদানি পরিব্বাজকপরিসায উচ্চাসদ্দমহাসদ্দতায কারণং, তস্স চ পৰত্তিআকারং দস্সেন্তো ‘‘তেসঞ্হী’’তিআদিমাহ. কামস্সাদো নাম কামগুণস্সাদো. কামভৰাদিগতো অস্সাদো ভৰস্সাদো.
৪০৯. সণ্ঠপেসীতি সংযমনৰসেন সম্মদেৰ ঠপেসি, সণ্ঠপনঞ্চেত্থ তিরচ্ছানকথায অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং অগারৰস্স জহাপনৰসেন আচারস্স সিক্খাপনং, যথাৰুত্তদোসস্স নিগূহনঞ্চ হোতীতি আহ ‘‘সিক্খাপেসী’’তিআদি. অপ্পসদ্দন্তি নিস্সদ্দং, উচ্চাসদ্দমহাসদ্দাভাৰন্তি অধিপ্পাযো. নপ্পমজ্জন্তীতি ন অগারৰং করোন্তি.
৪১০. নো আগতে আনন্দোতি ভগৰতি আগতে নো অম্হাকং আনন্দো পীতি হোতি. পিযসমুদাচারাতি পিযালাপা. ‘‘পচ্চুগ্গমনং অকাসী’’তি ৰত্ৰা ন কেৰলমযমেৰ, অথ খো অঞ্ঞেপি পব্বজিতা যেভুয্যেন ভগৰতো অপচিতিং করোন্তেৰাতি দস্সেতুং ‘‘ভগৰন্তঞ্হী’’তিআদিং ৰত্ৰা, তত্থ কারণমাহ ‘‘উচ্চাকুলীনতাযা’’তি, তেন সাসনে অপ্পসন্নাপি কুলগারৰেন ভগৰতি অপচিতিং করোন্তে ৰাতি দস্সেতি. এতস্মিং অন্তরে কা নাম কথাতি এতস্মিং যথাৰুত্তপরিচ্ছেদব্ভন্তরে কথা কা নাম. ৰিপ্পকতা আরদ্ধা হুত্ৰা অপরিযোসিতা. ‘‘কা কথা ৰিপ্পকতা’’তি ৰদন্তো অত্থতো তস্সা পরিযোসাপনং পটিজানাতি নাম. ‘‘কা কথা’’তি চ অৰিসেসচোদনাতি যস্সা তস্সা সব্বস্সাপি কথায পরিযোসাপনং পটিঞ্ঞাতঞ্চ হোতি, তঞ্চ পরেসং অসব্বঞ্ঞূনং অৰিসযন্তি আহ ‘‘পরিযন্তং নেত্ৰা দেমীতি সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেসী’’তি.
অভিসঞ্ঞানিরোধকথাৰণ্ণনা
৪১১. সুকারণন্তি সুন্দরং অত্থাৰহং হিতাৰহং কারণং. নানাতিত্থেসু নানালদ্ধীসু নিযুত্তাতি নানাতিত্থিকা, তে এৰ নানাতিত্থিযা ক-কারস্স য-কারং কত্ৰা. কুতূহলমেত্থ অত্থীতি কোতূহলা, সা এৰ সালাতি কোতূহলসালা, তেনাহ ‘‘কোতূহলুপ্পত্তিট্ঠানতো’’তি. সঞ্ঞানিরোধেতি সঞ্ঞাসীসেনাযং দেসনা, তস্মা সঞ্ঞাসহগতা সব্বেপি ধম্মা সঙ্গয্হন্তি, তত্থ পন চিত্তং পধানন্তি আহ ‘‘চিত্তনিরোধে’’তি. অচ্চন্তনিরোধস্স পন তেহি অনধিপ্পেতত্তা, অৰিসযত্তা চ ‘‘খণিকনিরোধে’’তি আহ. কামং সোপি তেসং অৰিসযোৰ, অত্থতো পন নিরোধকথা ৰুচ্চমানা তত্থেৰ তিট্ঠতীতি তথা ৰুত্তং. কিত্তিঘোসোতি ‘‘অহো বুদ্ধানুভাৰো ভৰন্তরপটিচ্ছন্নং কারণং এৰং হত্থামলকং ৰিয পচ্চক্খতো দস্সেতি, সাৰকে চ এদিসে সংৰরসমাদানে পতিট্ঠাপেতী’’তি থুতিঘোসো যাৰ ভৰগ্গা পত্থরতি. পটিভাগকিরিযন্তি পল়াসৰসেন পটিভাগভূতং পযোগং করোন্তো. ভৰন্তরসমযন্তি তত্র তত্র ৰুট্ঠনসমযং অভূতপরিকপ্পিতং কিঞ্চি উপ্পাদিযং ৰত্থুং অত্তনো সমযং কত্ৰা. কিঞ্চিদেৰ সিক্খাপদন্তি ‘‘এলমূগেন ভৰিতব্বং, এত্তকং, ৰেলং একস্মিংযেৰ ঠানে নিসীদিতব্ব’’ন্তি এৰমাদিকং কিঞ্চিদেৰ কারণং সিক্খাকোট্ঠাসং কত্ৰা পঞ্ঞপেন্তি. নিরোধকথন্তি নিরোধসমাপত্তিকথং.
তেসূতি কোতূহলসালাযং সন্নিপতিতেসু তিত্থিযসমণব্রাহ্মণেসু. একচ্চেতি একে. পুরিমোতি ‘‘অহেতূ অপ্পচ্চযা’’তি এৰংৰাদী. য্ৰাযং ইধ উপ্পজ্জতীতি যোজনা. সমাপত্তিন্তি অসঞ্ঞভাৰাৰহং সমাপত্তিং. নিরোধেতি সঞ্ঞানিরোধে. হেতুং অপস্সন্তোতি যেন হেতুনা অসঞ্ঞভৰে সঞ্ঞায নিরোধো সব্বসো অনুপ্পাদো, যেন চ ততো চুতস্স ইধ পঞ্চৰোকারভৰে তস্সা উপ্পাদো, তং অৰিসযতায অপস্সন্তো.
নন্তি পঠমৰাদিং. নিসেধেত্ৰাতি ‘‘ন খো নামেতং ভো এৰং ভৰিস্সতী’’তি এৰং পটিক্খিপিত্ৰা. অসঞ্ঞিকভাৰন্তি মুঞ্ছাপত্তিযা কিরিযমযসঞ্ঞাৰসেন ৰিগতসঞ্ঞিভাৰং. ৰক্খতি হি ‘‘ৰিসঞ্ঞী হুত্ৰা’’তি. ৰিক্খম্ভনৰসেন কিলেসানং সন্তাপনেন অত্তন্তপো. ঘোরতপোতি দুক্করতায ভীমতপো. পরিমারিতিন্দ্রিযোতি নিব্বিসেৰনভাৰাপাদনেন সব্বসো মিলাপিতচক্খাদিন্দ্রিযো. ভগ্গোতি ভঞ্জিতকুসলজ্ঝাসযো. এৰমাহাতি ‘‘এৰং সঞ্ঞা হি ভো পুরিসস্স অত্তা’’তিআদিআকারেন সঞ্ঞানিরোধমাহ. ইমিনা নযেন ইতো পরেসু দ্ৰীসু ঠানেসু যথারহং যোজনা ৰেদিতব্বা.
আথব্বণপযোগন্তি আথব্বণৰেদৰিহিতং আথব্বণিকানং ৰিসঞ্ঞিভাৰাপাদনপযোগং. আথব্বণং পযোজেত্ৰাতি আথব্বণৰেদে আগতঅগ্গিজুহনপুব্বকং মন্তজপ্পনং পযোজেত্ৰা সীসচ্ছিন্নতাদিদস্সনেন সঞ্ঞানিরোধমাহ. তস্সাতি যস্স সীসচ্ছিন্নতাদি দস্সিতং, তস্স.
যক্খদাসীনন্তি দেৰদাসীনং, যা ‘‘দেৰতাভতিযোতিপি’’ ৰুচ্চন্তি. মদনিদ্দন্তি সুরামদনিমিত্তকং সুপনং দেৰতূপহারন্তি নচ্চনগাযনাদিনা দেৰতানং পূজং. সুরাপাতিন্তি পাতিপুণ্ণং সুরং. দিৰাতি অতিদিৰা উস্সূরে.
এলমূগকথা ৰিযাতি ইমেসং পণ্ডিতমানীনং কথা অন্ধবালকথাসদিসী. চত্তারো নিরোধেতি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিধুরে চত্তারো নিরোধে এতে পঞ্ঞপেন্তি. ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরুদ্ধনানাসভাৰেন তেন ভৰিতব্বং, অথ খো একসভাৰেন, তেনাহ ‘‘ইমিনা চা’’তিআদি. অঞ্ঞেনেৰাতি ইমেহি ৰুত্তাকারতো অঞ্ঞাকারেনেৰ ভৰিতব্বং. ‘‘অযং নিরোধো, অযং নিরোধো’’তি আমেডিতৰচনং সত্থা অত্তনো দেসনাৰিলাসেন অনেকাকারৰোকারং নিরোধং ৰিভাৰেস্সতীতি দস্সনত্থং কতং অহো নূনাতি এত্থ অহোতি অচ্ছরিযে, নূনাতি অনুস্সরণে নিপাতো. তস্মা অহো নূন ভগৰা অনঞ্ঞসাধারণদেসনত্তা নিরোধম্পি অহো অচ্ছরিযং কত্ৰা কথেয্য মঞ্ঞেতি অধিপ্পাযো. ‘‘অহো নূন সুগতো’’তি এত্থাপি এসেৰ নযো. অচ্ছরিযৰিভাৰনতো এৰ চেত্থ দ্ৰিক্খত্তুং ৰচনং, অচ্ছরিযত্থোপি চেত্থ অহো-সদ্দো. সো যস্মা অনুস্সরণমুখেনেৰ তেন গহিতো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অহো নূনাতি অনুস্সরণত্থে’’তি. কালপুগ্গলাদিৰিভাগেন বহুভেদত্তা ইমেসং নিরোধধম্মানন্তি বহুৰচনং, কুসল-সদ্দযোগেন সামিৰচনং ভুম্মত্থে দট্ঠব্বং. চিণ্ণৰসিতাযাতি নিরোধসমাপত্তিযং ৰসীভাৰস্স চিণ্ণত্তা. সভাৰং জানাতীতি নিরোধস্স সভাৰং যাথাৰতো জানাতি.
অহেতুকসঞ্ঞুপ্পাদনিরোধকথাৰণ্ণনা
৪১২. ঘরমজ্ঝেযেৰ পক্খলিতাতি ঘরতো বহি গন্তুকামা পুরিসা মগ্গং অনোতরিত্ৰা ঘরাজিরেন সমতলে ৰিৰটঙ্গণে এৰ পক্খলনং পত্তা, এৰং সম্পদমিদন্তি অত্থো. অসাধারণো হেতু, সাধারণো পচ্চযোতি এৰমাদি ৰিভাগেন ইধ পযোজনং নত্থি সঞ্ঞায অকারণভাৰপটিক্খেপত্তা চোদনাযাতি ৰুত্তং ‘‘কারণস্সেৰ নাম’’ন্তি.
পাল়িযং ‘‘উপ্পজ্জন্তিপি নিরুজ্ঝন্তিপী’’তি ৰুত্তং, তত্থ ‘‘সহেতূ সপ্পচ্চযা সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না পন নিরুজ্ঝন্তিযেৰ, ন তিট্ঠন্তী’’তি দস্সনত্থং ‘‘নিরুজ্ঝন্তী’’তি ৰচনং, ন নিরোধস্স সহেতুসপ্পচ্চযভাৰদস্সনত্থং. উপ্পাদো হি সহেতুকো, ন নিরোধো. যদি হি নিরোধোপি সহেতুকো সিযা, তস্স নিরোধেনাপি ভৰিতব্বং অঙ্কুরাদীনং ৰিয, ন চ তস্স নিরোধো অত্থি. তস্মা ৰুত্তনযেনেৰ পাল়িযা অত্থো ৰেদিতব্বো. অযঞ্চ নযো খণনিরোধৰসেন ৰুত্তো. যো পন যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেন সব্বসোৰ অনুপ্পাদনিরোধো, সো ‘‘সহেতুকো’’তি ৰেদিতব্বো তথারূপায পটিপত্তিযা ৰিনা অভাৰতো. তেনাহ ভগৰা ‘‘সিক্খা একা সঞ্ঞা নিরুজ্ঝতী’’তি. (দী. নি. ১.৪১২) ততো এৰ চ ইধাপি ৰুত্তং ‘‘সঞ্ঞায সহেতুকং উপ্পাদনিরোধং দীপেতু’’ন্তি.
সিক্খা একাতি এত্থ সিক্খাতি করণে পচ্চত্তৰচনং, এক-সদ্দো অঞ্ঞপরিযাযো ‘‘ইত্থেকে অভিৰদন্তি সতো ৰা পন সত্তস্সা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৮৫ আদযো; ম. নি. ৩.২১) ৰিয, ন সঙ্খ্যাৰাচীতি আহ ‘‘সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তীতি সিক্খায একচ্চা সঞ্ঞা জাযন্তী’’তি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.
৪১৩. তত্থাতি তস্সং উপরিদেসনাযং. সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পৰসেন পরিযাপন্নত্তা আগতাতি সভাৰতো উপকারতো চ পঞ্ঞাক্খন্ধে পরিযাপন্নত্তা সঙ্গহিতত্তা ততিযা অধিপঞ্ঞাসিক্খা সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পৰসেন আগতা. তথা হি ৰুত্তং ‘‘যা চাৰুসো ৰিসাখ সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) কামঞ্চেত্থ ৰুত্তনযেন তিস্সোপি সিক্খা আগতা এৰ, তথাপি অধিচিত্তসিক্খায এৰ অভিসঞ্ঞানিরোধো দস্সিতো, ইতরা তস্স সম্ভারভাৰেন আনীতা.
পঞ্চকামগুণিকরাগোতি পঞ্চকামকোট্ঠাসে আরব্ভ উপ্পজ্জনকরাগো. অসমুপ্পন্নকামচারোতি ৰত্তমানুপ্পন্নতাৰসেন অসমুপ্পন্নো যো কোচি কামচারো যা কাচি লোভুপ্পত্তি. পুরিমো ৰিসযৰসেন নিযমিতত্তা কামগুণারম্মণোৰ লোভো দট্ঠব্বো, ইতরো পন ঝাননিকন্তিভৰরাগাদিপ্পভেদো সব্বোপি লোভচারো কামনট্ঠেন কামেসু পৰত্তনতো. সব্বেপি হি তেভূমকা ধম্মা কামনীযট্ঠেন কামাতি. উভযেসম্পি কামসঞ্ঞাতিনামতা সহচরণঞাযেনাতি ‘‘কামসঞ্ঞা’’তি পদুদ্ধারং কত্ৰা তদুভযং নিদ্দিট্ঠং.
‘‘তত্থা’’তিআদি অসমুপ্পন্নকামচারতো পঞ্চকামগুণিকরাগস্স ৰিসেসদস্সনং. কামং পঞ্চকামগুণিকরাগোপি অসমুপ্পন্নো এৰ মগ্গেন সমুগ্ঘাটীযতি, তস্মিং পন সমুগ্ঘাটিতেপি ন সব্বো রাগো সমুগ্ঘাটং গচ্ছতি, তস্মা পঞ্চকামগুণিকরাগগ্গহণেন ন ইতরস্স সব্বস্স রাগস্স গহণং হোতীতি উভযসাধারণেন পরিযাযেন উভযং সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতুং পাল়িযং কামসঞ্ঞাগ্গহণং কতন্তি তদুভযং সরূপতো ৰিসেসতো চ দস্সেত্ৰা সব্বসঙ্গাহিকভাৰতো ‘‘অসমুপ্পন্নকামচারো পন ইমস্মিং ঠানে ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং.
সদিসত্তাতি কামসঞ্ঞাদিভাৰেন সমানত্তা, এতেন পাল়িযং ‘‘পুরিমা’’তি সদিসকপ্পনাৰসেন ৰুত্তন্তি দস্সেতি. অনাগতা হি ইধ ‘‘নিরুজ্ঝতী’’তি ৰুত্তা অনুপ্পাদস্স অধিপ্পেতত্তা, তেনাহ ‘‘অনুপ্পন্নাৰ নুপ্পজ্জতী’’তি.
নীৰরণৰিৰেকতো জাতত্তা ৰিৰেকজেহি পঠমজ্ঝানপীতিসুখেহি সহ অক্খাতব্বা, তংকোট্ঠাসিকা ৰাতি ৰিৰেকজং পীতিসুখসঙ্খাতা. নানত্তসঞ্ঞাপটিঘসঞ্ঞাহি নিপুণতায সুখুমভূততায সুখুমসঞ্ঞা ভূতা সুখুমভাৰেন, পরমত্থভাৰেন অৰিপরীতসভাৰা. ঝানং তংসম্পযুত্তধম্মানং ভাৰনাসিদ্ধা সণ্হসুখুমতা নীৰরণৰিক্খম্ভনৰসেন ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘কামচ্ছন্দাদিওল়ারিকঙ্গপ্পহানৰসেন সুখুমা’’তি. ভূততাযাতি ৰিজ্জমানতায. সব্বত্থাতি সব্বৰারেসু.
সমাপজ্জনাধিট্ঠানানি ৰিয ৰুট্ঠানং ঝানে পরিযাপন্নম্পি হোতি যথা তং ধম্মানং ভঙ্গক্খণো ধম্মেসু, ন আৰজ্জনপচ্চৰেক্খণানীতি ‘‘পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জন্তো অধিট্ঠহন্তো ৰুট্ঠহন্তো চ সিক্খতী’’তি ৰুত্তং, ন ‘‘আৰজ্জন্তো পচ্চৰেক্খন্তো’’তি. তন্তি পঠমজ্ঝানং. তেনাতি হেতুম্হি করণৰচনং, তস্মা পঠমজ্ঝানেন হেতুভূতেনাতি অত্থো. হেতুভাৰো চেত্থ ঝানস্স যথাৰুত্তসঞ্ঞায উপ্পত্তিযা সহজাতাদিপচ্চযভাৰো কামসঞ্ঞায নিরোধস্স উপনিস্সযতাৰ, তঞ্চ খো সুত্তন্তপরিযাযেন. তথা চেৰ সংৰণ্ণিতং ‘‘তথারূপায পটিপত্তিযা ৰিনা অভাৰতো’’তি. এতেনুপাযেনাতি য্ৰাযং পঠমজ্ঝানতপ্পটিপক্খসঞ্ঞাৰসেন ‘‘সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিরুজ্ঝতী’’তি এত্থ অত্থো ৰুত্তো, এতেন নযেন. সব্বত্থাতি সব্বৰারেসু.
৪১৪. যস্মা পনেত্থ সমাপত্তিৰসেন তংতংসঞ্ঞানং উপ্পাদনিরোধে ৰুচ্চমানে অঙ্গৰসেন সো ৰুত্তোতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. ‘‘অঙ্গতো সম্মসন’’ন্তি অনুপদধম্মৰিপস্সনায লক্খণৰচনং. অনুপদধম্মৰিপস্সনঞ্হি করোন্তো সমাপত্তিং পত্ৰা অঙ্গতো সম্মসনং করোতি, ন চ সঞ্ঞা সমাপত্তিযা কিঞ্চি অঙ্গং হোতি. ৰুত্তঞ্চ ‘‘ইদঞ্চ সঞ্ঞা সঞ্ঞাতি এৰং অঙ্গতো সম্মসনং উদ্ধট’’ন্তি. অঙ্গতোতি ৰা অৰযৰতোতি অত্থো, অনুপদধম্মতোতি ৰুত্তং হোতি. তদেৰাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেৰ.
যতো খোতি পচ্চত্তে নিস্সক্কৰচনন্তি আহ ‘‘যো নামা’’তি যথা ‘‘আদিম্হী’’তি এতস্মিং অত্থে ‘‘আদিতো’’তি ৰুচ্চতি ইতরৰিভত্তিতোপি তো-সদ্দস্স লব্ভনতো. সকস্মিং অত্তনা অধিগতে সঞ্ঞা সকসঞ্ঞা, সা এতস্স অত্থীতি সকসঞ্ঞী, তেনাহ ‘‘অত্তনো পঠমজ্ঝানসঞ্ঞায সঞ্ঞৰা’’তি. সকসঞ্ঞীতি চেত্থ উপরি ৰুচ্চমাননিরোধপাদকতায সাতিসযায ঝানসঞ্ঞায অত্থিভাৰজোতকো ঈ-কারো দট্ঠব্বো, তেনেৰাহ ‘‘অনুপুব্বেন সঞ্ঞগ্গং ফুসতী’’তিআদি. তস্মা তত্থ তত্থ সকসঞ্ঞিতাগ্গহণেন তস্মিং তস্মিং ঝানে সব্বসো সুচিণ্ণৰসীভাৰো দীপিতোতি ৰেদিতব্বং.
লোকিযানন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং, সামিঅত্থে এৰ ৰা. যদগ্গেন হি তং তেসু সেট্ঠং, তদগ্গেন তেসম্পি সেট্ঠন্তি. ‘‘লোকিযান’’ন্তি ৰিসেসনং লোকুত্তরসমাপত্তীহি তস্স অসেট্ঠভাৰতো. ‘‘কিচ্চকারকসমাপত্তীন’’ন্তি ৰিসেসনং অকিচ্চকারকসমাপত্তিতো তস্স অসেট্ঠভাৰতো. অকিচ্চকারকতা চস্সা পটুসঞ্ঞাকিচ্চাভাৰৰচনতো ৰিঞ্ঞাযতি. যথেৰ হি তত্থ সঞ্ঞা, এৰং ফস্সাদযো পীতি. যদগ্গেন হি তত্থ সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰপ্পত্তিযা পকতিৰিপস্সকানং সম্মসিতুং অসক্কুণেয্যরূপেন ঠিতা, তদগ্গেন হেট্ঠিমসমাপত্তিধম্মা ৰিয পটুকিচ্চকরণসমত্থাপি ন হোন্তীতি. স্ৰাযমত্থো পরমত্থমঞ্জুসাযং ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাযং আরুপ্পকথাযং (ৰিসুদ্ধি. টী. ১.২৮৬) সৰিসেসং ৰুত্তো, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. কেচি পন ‘‘যথা হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা সমাপত্তিযো উপরিমানং উপরিমানং অধিট্ঠানকিচ্চং সাধেন্তি, ন এৰং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তি কস্সচিপি অধিট্ঠানকিচ্চং সাধেতি, তস্মা সা অকিচ্চকারিকা, ইতরা কিচ্চকারিকা ৰুত্তা’’তি ৰদন্তি, তদযুত্তং তস্সাপি ৰিপস্সনাচিত্তপরিদমনাদীনং অধিট্ঠানকিচ্চসাধনতো. তস্মা পুরিমোযেৰ অত্থো যুত্তো.
পকপ্পেতীতি সংৰিদহতি. ঝানং সমাপজ্জন্তো হি ঝানসুখং অত্তনি সংৰিদহতি নাম. অভিসঙ্খরোতীতি আযূহতি, সম্পিণ্ডেতীতি অত্থো. সম্পিণ্ডনত্থো হি সমুদযট্ঠো. যস্মা নিকন্তিৰসেন চেতনাকিচ্চস্স মত্থকপ্পত্তি, তস্মা ফলূপচারেন কারণং দস্সেন্তো ‘‘নিকন্তিং কুরুমানো অভিসঙ্খরোতি নামা’’তি ৰুত্তং. ইমা ইদানি মে লব্ভমানা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা নিরুজ্ঝেয্যুং তংসমতিক্কমেনেৰ উপরিঝানত্থায চেতনাভিসঙ্খরণসম্ভৰতো. অঞ্ঞাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাহি অঞ্ঞা. ততো থূলতরভাৰতো ওল়ারিকা. কা পন তাতি আহ ‘‘ভৰঙ্গসঞ্ঞা’’তি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনতো ৰুট্ঠায এৰ হি উপরিঝানত্থায চেতনাভিসঙ্খরণানি ভৰেয্যুং, ৰুট্ঠানঞ্চ ভৰঙ্গৰসেন হোতি. যাৰ চ উপরি ঝানসমাপজ্জনং, তাৰ অন্তরন্তরা ভৰঙ্গপ্পৰত্তীতি আহ ‘‘ভৰঙ্গসঞ্ঞা উপ্পজ্জেয্যু’’ন্তি.
চেতেন্তোৰাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনজ্ঝানং একং দ্ৰে চিত্তৰারে সমাপজ্জন্তো এৰ. ন চেতেতি তথা হেট্ঠিমজ্ঝানেসু ৰিয ৰা পুব্বাভোগাভাৰতো পুব্বাভোগৰসেন হি ঝানং পকপ্পেন্তো ইধ ‘‘চেতেতী’’তি ৰুত্তো. যস্মা ‘‘অহমেতং ঝানং নিব্বত্তেমি উপসম্পাদেমি সমাপজ্জামী’’তি এৰং অভিসঙ্খরণং তত্থ সালযস্সেৰ হোতি, ন অনালযস্স, তস্মা একং চিত্তক্খণিকম্পি ঝানং পৰত্তেন্তো তত্থ অপ্পহীননিকন্তিকতায অভিসঙ্খরোন্তো এৰাতি অত্থো. যস্মা পনস্স তথা হেট্ঠিমজ্ঝানেসু ৰিয ৰা তত্থ পুব্বাভোগো নত্থি, তস্মা ‘‘ন অভিসঙ্খরোতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘ইমস্স ভিক্খুনো’’তিআদি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স ৰিৰরণং. ‘‘স্ৰাযমত্থো’’তিআদিনা তমেৰত্থং উপমায পটিপাদেতি.
পচ্ছাভাগেতি পিতুঘরস্স পচ্ছাভাগে. ততো পুত্তঘরতো. লদ্ধঘরমেৰাতি যতো অনেন ভিক্খা লদ্ধা, তমেৰ ঘরং পুত্তগেহমেৰ. আসনসালা ৰিয আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তি ততো পিতুঘরপুত্তঘরট্ঠানিযানং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতননিরোধসমাপত্তীনং উপগন্তব্বতো. পিতুঘরং অমনসিকরিত্ৰাতি পৰিসিত্ৰা সমতিক্কন্তম্পি পিতুঘরং ন মনসি কত্ৰা. পুত্তঘরস্সেৰ আচিক্খনং ৰিয একং দ্ৰে চিত্তৰারে সমাপজ্জিতব্বম্পি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ন মনসি কত্ৰা পরতো নিরোধসমাপত্তিঅত্থায এৰ মনসিকারো. এৰং অমনসিকারসামঞ্ঞেন, মনসিকারসামঞ্ঞেন চ উপমুপমেয্যতা ৰেদিতব্বা আচিক্খনেনপি মনসিকারস্সেৰ জোতিতত্তা. ন হি মনসিকারেন ৰিনা আচিক্খনং সম্ভৰতি.
তা ঝানসঞ্ঞাতি তা একং দ্ৰে চিত্তৰারে পৰত্তা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা. নিরুজ্ঝন্তীতি পদেসেনেৰ নিরুজ্ঝন্তি, পুব্বাভিসঙ্খারৰসেন পন উপরি অনুপ্পাদো. যথা চ ঝানসঞ্ঞানং, এৰং ইতরসঞ্ঞানং পীতি আহ ‘‘অঞ্ঞা চ ওল়ারিকা ভৰঙ্গসঞ্ঞা নুপ্পজ্জন্তী’’তি, যথাপরিচ্ছিন্নকালন্তি অধিপ্পাযো. সো এৰং পটিপন্নো ভিক্খূতি সো এৰং যথাৰুত্তে সঞ্ঞাগ্গে ঠিতো অরহত্তে, অনাগামিফলে ৰা পতিট্ঠিতো ভিক্খু দ্ৰীহি ফলেহি সমন্নাগমো, তিণ্ণং সঙ্খারানং পটিপ্পস্সদ্ধি, সোল়সৰিধা ঞাণচরিযা, নৰৰিধা সমাধিচরিযাতি ইমেসং ৰসেন নিরোধপটিপাদনপটিপত্তিং পটিপন্নো. ফুসতীতি এত্থ ফুসনং নাম ৰিন্দনং পটিলদ্ধীতি আহ ‘‘ৰিন্দতি পটিলভতী’’তি. অত্থতো পন যথাপরিচ্ছিন্নকালং চিত্তচেতসিকানং সব্বসো অপ্পৰত্তি এৰ.
অভীতি উপসগ্গমত্তং নিরত্থকং, তস্মা ‘‘সঞ্ঞা’’ ইচ্চেৰ অত্থো. নিরোধপদেন অনন্তরিকং কত্ৰা সমাপত্তিপদে ৰত্তব্বে তেসং দ্ৰিন্নং অন্তরে সম্পজানপদং ঠপিতন্তি আহ ‘‘নিরোধপদেন অনন্তরিকং কত্ৰা ৰুত্ত’’ন্তি, তেনাহ ‘‘অনুপটি…পে… অত্থো’’তি. তত্রাপীতি তস্মিম্পি তথা পদানুপুব্বিঠপনেপি অযং ৰিসেসত্থোতি যোজনা. সম্পজানন্তস্সাতি তং তং সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায তত্থ তত্থ সঙ্খারানং সম্মসনৰসেন পজানন্তস্স. অন্তেতি যথাৰুত্তায নিরোধপটিপত্তিযা পরিযোসানে. দুতিযৰিকপ্পে সম্পজানন্তস্সাতি সম্পজানকারিনোতি অত্থো, তেন নিরোধসমাপজ্জনকস্স ভিক্খুনো আদিতো পট্ঠায সব্বপাটিহারিকপঞ্ঞায সদ্ধিং অত্থসাধিকা পঞ্ঞা কিচ্চতো দস্সিতা হোতি, তেনাহ ‘‘পণ্ডিতস্স ভিক্খুনো’’তি.
সব্বাকারেনাতি ‘‘সমাপত্তিযা সরূপৰিসেসো, সমাপজ্জনকো, সমাপজ্জনস্স ঠানং, কারণং, সমাপজ্জনাকারো’’তি এৰমাদি সব্বপ্পকারেন. তত্থাতি ৰিসুদ্ধিমগ্গে. (ৰিসুদ্ধী. ২.৮৬৭) কথিততোৰাতি কথিতট্ঠানতো এৰ গহেতব্বা, ন ইধ তং ৰদাম পুনরুত্তিভাৰতোতি অধিপ্পাযো.
এৰং খো অহন্তি এত্থ আকারত্থো এৰং-সদ্দো উগ্গহিতাকারদস্সনন্তি কত্ৰা. এৰং পোট্ঠপাদাতি এত্থ পন সম্পটিচ্ছনত্থো, তেনাহ ‘‘সুউগ্গহিতং তযাতি অনুজানন্তো’’তি.
৪১৫. সঞ্ঞা অগ্গা এত্থাতি সঞ্ঞাগ্গং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. অট্ঠসু সমাপত্তীসুপি সঞ্ঞাগ্গং অত্থি উপলব্ভতীতি চিন্তেত্ৰা. ‘‘পুথূ’’তি পাল়িযং লিঙ্গৰিপল্লাসং দস্সেন্তো আহ ‘‘বহূনিপী’’তি. ‘‘যথা’’তি ইমিনা পকারৰিসেসো করণপ্পকারো গহিতো, ন পকারসামঞ্ঞন্তি আহ ‘‘যেন যেন কসিণেনা’’তি, পথৰীকসিণেন করণভূতেনা’’তি চ. ঝানং তাৰ যুত্তো করণভাৰো সঞ্ঞানিরোধফুসনস্স সাধকতমভাৰতো, কথং কসিণানন্তি? তেসম্পি সো যুত্তো এৰ. যদগ্গেন হি ঝানানং নিরোধফুসনস্স সাধকতং অভাৰো, তদগ্গেন কসিণানম্পি তদৰিনাভাৰতো. অনেককরণাপি কিরিযা হোতিযেৰ যথা ‘‘অস্সেন যানেন দীপিকায গচ্ছতী’’তি.
একৰারন্তি সকিং. পুরিমসঞ্ঞানিরোধন্তি কামসঞ্ঞাদিপুরিমসঞ্ঞায নিরোধং, ন নিরোধসমাপত্তিসঞ্ঞিতং সঞ্ঞানিরোধং. একং সঞ্ঞাগ্গন্তি একং সঞ্ঞাভূতং অগ্গং সেট্ঠন্তি অত্থো হেট্ঠিমসঞ্ঞায উক্কট্ঠভাৰতো. সঞ্ঞা চ সা অগ্গঞ্চাতি সঞ্ঞাগ্গং, ন সঞ্ঞাসু অগ্গন্তি. দ্ৰে ৰারেতি দ্ৰিক্খত্তুং. সেসকসিণেসূতি কসিণানংযেৰ গহণং নিরোধকথায অধিকতত্তা. ততো এৰ চেত্থ ঝানগ্গহণেন কসিণজ্ঝানানি এৰ গহিতানীতি ৰেদিতব্বং. ‘‘পঠমজ্ঝানেন করণভূতেনা’’তি আরম্মণং অনামসিত্ৰা ৰদতি যথা ‘‘যেন যেন কসিণেনা’’তি এত্থ ঝানং অনামসিত্ৰা ৰুত্তং. ‘‘ইতী’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং সঙ্গহেত্ৰা নিগমনৰসেন ৰদতি. সব্বম্পীতি সব্বং একৰারং সমাপন্নঝানং. সঙ্গহেত্ৰাতি সঞ্জাননলক্খণেন তংসভাৰাৰিসেসতো একজ্ঝং সঙ্গহেত্ৰা. অপরাপরন্তি পুনপ্পুনং.
৪১৬. ঝানপদট্ঠানং ৰিপস্সনং ৰড্ঢেন্তস্স পুগ্গলস্স ৰসেন সঞ্ঞাঞাণানি দস্সিতানি পঠমনযে. দুতিযনযে পন যস্মা ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গেন ঘটেন্তস্স মগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি, তস্মা ৰিপস্সনামগ্গৰসেন সঞ্ঞাঞাণানি দস্সিতানি. যস্মা পন পঠমনযো লোকিযত্তা ওল়ারিকো, দুতিযনযো মিস্সকো তস্মা তদুভযং অসম্ভাৰেত্ৰা অচ্চন্তসুখুমং সুভং থিরং নিব্বত্তিতলোকুত্তরমেৰ দস্সেতুং মগ্গফলৰসেন সঞ্ঞাঞাণানি দস্সিতানি ততিযনযে. তযোপেতে নযা মগ্গসোধনৰসেন দস্সিতা.
‘‘অযং পনেত্থ সারো’’তি ৰিভাৰেতুং তিপিটকমহাসিৰত্থেরৰাদো আভতো. নিরোধং পুচ্ছিত্ৰা তস্মিং কথিতে তদনন্তরং সঞ্ঞাঞাণুপ্পত্তিং পুচ্ছন্তো অত্থতো নিরোধতো ৰুট্ঠানং পুচ্ছতি নাম, নিরোধতো চ ৰুট্ঠানং অরহত্তফলুপ্পত্তিযা ৰা সিযা অনাগামিফলুপ্পত্তিযা ৰা, তত্থ সঞ্ঞা পধানা, তদনন্তরঞ্চ পচ্চৰেক্খণঞাণন্তি তদুভযং নিদ্ধারেন্তো থেরো ‘‘কিং ইমে ভিক্খূ ভণন্তী’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘কিং ইমে ভিক্খূ ভণন্তী’’তি তদা দীঘনিকাযতন্তিং পরিৰত্তন্তে ইমং ঠানং পত্ৰা যথাৰুত্তেন পটিপাটিযা তযো নযে কথেন্তে ভিক্খূ সন্ধায ৰদতি.
যস্স যথা মগ্গৰীথিযং মগ্গফলঞাণেসু উপ্পন্নেসু নিযমতো মগ্গফলপচ্চৰেক্খণঞাণানি হোন্তি, এৰং ফলসমাপত্তিযং ফলপচ্চৰেক্খণঞাণন্তি আহ ‘‘পচ্ছা পচ্চৰেক্খণঞাণ’’ন্তি. ‘‘ইদং অরহত্তফল’’ন্তি ইদং পচ্চৰেক্খণঞাণস্স পৰত্তিআকারদস্সনং. ফলসমাধিসঞ্ঞাপচ্চযাতি ফলসমাধিসহগতসঞ্ঞাপচ্চযা. কির-সদ্দো অনুস্সরণত্থো. যথাধিগতধম্মানুস্সরণপক্খিযা হি পচ্চৰেক্খণা. সমাধিসীসেন চেত্থ সব্বং অরহত্তফলং গহিতং সহচরণঞাযেন, তস্মিং অসতি পচ্চৰেক্খণায অসম্ভৰো এৰাতি আহ ‘‘ইদপ্পচ্চযা’’তি.
সঞ্ঞাঅত্তকথাৰণ্ণনা
৪১৭. দেসনায সণ্হভাৰেন সারম্ভমক্খিস্সাদিমলৰিসোধনতো সুতমযঞাণং ন্হাপিতং ৰিয, সুখুমভাৰেন তনুলেপনৰিলিত্তং ৰিয, তিলক্খণব্ভাহততায কুণ্ডলাদিঅলঙ্কারৰিভূসিতং ৰিয চ হোতি, তদনুপসেৰতো ঞাণস্স চ তথাভাৰো তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স তথাভাৰাপত্তি, নিরোধকথায নিৰেসনঞ্চস্স সিরিসযনপ্পৰেসনসদিসন্তি আহ ‘‘সণ্হসুখুম…পে… আরোপিতোপী’’তি. তত্থাতি তস্সং নিরোধকথাযং. সুখং অৰিন্দন্তো মন্দবুদ্ধিতায অলভন্তো. মলৰিদূসিততায গূথট্ঠানসদিসং. অত্তনো লদ্ধিং অত্তদিট্ঠিং. অনুমতিং গহেত্ৰাতি অনুঞ্ঞং গহেত্ৰা ‘‘এদিসো মে অত্তা’’তি অনুজানাপেত্ৰা, অত্তনো লদ্ধিযং পতিট্ঠপেত্ৰাতি অত্থো. কং পনাতি ওল়ারিকো, মনোমযো, অরূপীতি তিণ্ণং অত্তৰাদানং ৰসেন তিৰিধেসু কতমন্তি অত্থো. পরিহরন্তোতি ৰিদ্ধংসনতো পরিহরন্তো, নিগূহন্তোতি অধিপ্পাযো. যস্মা চতুসন্ততিরূপপ্পবন্ধং একত্তৰসেন গহেত্ৰা রূপীভাৰতো ‘‘ওল়ারিকো অত্তা’’তি পচ্চেতি অত্তৰাদী, অন্নপানোপধানতঞ্চস্স পরিকপ্পেত্ৰা ‘‘সস্সতো’’তি মঞ্ঞতি, রূপীভাৰতো এৰ চ সঞ্ঞায অঞ্ঞত্তং ঞাযাগতমেৰ, যং ৰেদৰাদিনো ‘‘অন্নমযো, পানমযো’’তি চ দ্ৰিধা ৰোহরন্তি, তস্মা পরিব্বাজকো তং সন্ধাযা ‘‘ওল়ারিকং খো’’তি আহ.
তত্থ যদি অত্তা রূপী, ন সঞ্ঞী, সঞ্ঞায অরূপভাৰত্তা, রূপধম্মানঞ্চ অসঞ্জাননসভাৰত্তা, রূপী চ সমানো যদি তৰ মতেন নিচ্চো, সঞ্ঞা অপরাপরং পৰত্তনতো তত্থ তত্থ ভিজ্জতীতি ভেদসব্ভাৰতো অনিচ্চা, এৰম্পি ‘‘অঞ্ঞা সঞ্ঞা, অঞ্ঞো অত্তা’’তি সঞ্ঞায অভাৰতো অচেতনোতি ন কম্মস্স কারকো, ফলস্স চ ন উপভুঞ্জকোতি আপন্নমেৰ, তেনাহ ‘‘ওল়ারিকো চ হি তে’’তিআদি. পচ্চাগচ্ছতোতি পচ্চাগচ্ছন্তস্স, জানতোতি অত্থো. ‘‘অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা নিরুজ্ঝন্তী’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু উপ্পাদপুব্বকো নিরোধো, ন চ উপ্পন্নং অনিরুজ্ঝকং নাম অত্থীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘চতুন্নঞ্চ খন্ধান’’ন্তিআদি.
৪১৮-৪২০. মনোমযন্তি ঝানমনসো ৰসেন মনোমযং. যো হি বাহিরপচ্চযনিরপেক্খো, সো মনসাৰ নিব্বত্তোতি মনোমযো. রূপলোকে নিব্বত্তসরীরং সন্ধায ৰদতি, যং ৰেদৰাদিনো আনন্দমযো, ৰিঞ্ঞাণমযোতি চ দ্ৰিধা ৰোহরন্তি. তত্রাপীতি ‘‘মনোমযো অত্তা’’তি ইমস্মিম্পি পক্খে. দোসে দিন্নেতি ‘‘অঞ্ঞাৰ সঞ্ঞা ভৰিস্সতী’’তিআদিনা দোসে দিন্নে. ইধাপি পুরিমৰাদে ৰুত্তনযেনেৰ দোসদস্সনং ৰেদিতব্বং. অযং পন ৰিসেসো – যদি অত্তা মনোমযো, সব্বঙ্গপচ্চঙ্গী, অহীনিন্দ্রিযো চ ভৰেয্য, এৰং সতি ‘‘রূপং অত্তা সিযা, ন চ সঞ্ঞী’’তি পুব্বে ৰিয ৰত্তব্বং. তেনাহ – ‘‘মনোমযো চ হি তে’’তিআদি. কস্মা পনাযং পরিব্বাজকো পঠমং ওল়ারিকং অত্তানং পটিজানিত্ৰা তং লদ্ধিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা পুন মনোমযং অত্তানং পটিজানাতি, তঞ্চ ৰিস্সজ্জেত্ৰা অরূপিং অত্তানং পটিজানাতীতি? কামঞ্চেত্থ কারণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ, তথাপি ইমে তিত্থিযা নাম অনৰট্ঠিতচিত্তা থুসরাসিম্হি নিখাতখাণুকো ৰিয চঞ্চলাতি দস্সেতুং ‘‘যথা নাম উম্মত্তকো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সঞ্ঞাযাতি পকতিসঞ্ঞায. উপ্পাদনিরোধং ইচ্ছতি অপরাপরং পৰত্তায সঞ্ঞায উদযৰযদস্সনতো. তথাপি ‘‘সঞ্ঞা সঞ্ঞা’’তি পৰত্তসমঞ্ঞং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তস্স চ অৰিচ্ছেদং পরিকপ্পেন্তো সস্সতং মঞ্ঞতি, তেনাহ ‘‘অত্তানং পন সস্সতং মঞ্ঞতী’’তি.
তথেৰাতি যথা ‘‘রূপী অত্তা’’তি, ‘‘মনোমযো অত্তা’’তি চ ৰাদদ্ৰযে সঞ্ঞায অত্ততো অঞ্ঞতা, তথা চস্স অচেতনতাদিদোসপ্পসঙ্গো দুন্নিৰারো, তথেৰ ইমস্মিং ৰাদে দোসো. তেনাহ ‘‘তথেৰস্স দোসং দস্সেন্তো’’তি. মিচ্ছাদস্সনেনাতি অত্তদিট্ঠিসঙ্খাতেন মিচ্ছাভিনিৰেসেন. অভিভূতত্তাতি অনাদিকালভাৰিতভাৰেন অজ্ঝোত্থটত্তা নিৰারিতঞাণচারত্তা. তং নানত্তং অজানন্তোতি যেন সন্ততিঘনেন, সমূহঘনেন চ ৰঞ্চিতো বালো পবন্ধৰসেন পৰত্তমানং ধম্মসমূহং মিচ্ছাগাহৰসেন ‘‘অত্তা’’তি, ‘‘নিচ্চো’’তি চ অভিনিৰিস্স ৰোহরতি, তং একত্তসঞ্ঞিতং ঘনগ্গহণং ৰিনিভুজ্জ যাথাৰতো জাননং ঘনৰিনিব্ভোগো, সব্বেন সব্বং তিত্থিযানং সো নত্থীতি অযম্পি পরিব্বাজকো তাদিসস্স ঞাণস্স পরিপাকস্স অভাৰতো ৰুচ্চমানম্পি নাঞ্ঞাসি. তেন ৰুত্তং ‘‘ভগৰতা ৰুচ্চমানম্পি তং নানত্তং অজানন্তো’’তি. সঞ্ঞা নামাযং নানারম্মণা নানাক্খণে উপ্পজ্জতি, ৰেতি চাতি সঞ্ঞায উপ্পাদনিরোধং পস্সন্তোপি সঞ্ঞামযং সঞ্ঞাভূতং অত্তানং পরিকপ্পেত্ৰা যথাৰুত্তঘনৰিনিব্ভোগাভাৰতো নিচ্চমেৰ কত্ৰা মঞ্ঞতি দিট্ঠিমঞ্ঞনায. তথাভূতস্স চ তস্স সণ্হসুখুমপরমগম্ভীরধম্মতা ন ঞাযতেৰাতি ৰুত্তং ‘‘দুজ্জানং খো’’তিআদি.
দিট্ঠিআদীসু ‘‘এৰমেত’’ন্তি দস্সনং অভিনিৰিসনং দিট্ঠি. তস্সা এৰ পুব্বভাগভূতং ‘‘এৰমেত’’ন্তি নিজ্ঝানৰসেন খমনং খন্তি. তথা রোচনং রুচি. ‘‘অঞ্ঞথা’’তিআদি তেসং দিট্ঠিআদীনং ৰিভজিত্ৰা দস্সনং. তত্থ অঞ্ঞথাতি যথা অরিযৰিনযে অন্তদ্ৰযং অনুপগ্গম্ম মজ্ঝিমা পটিপদাৰসেন দস্সনং হোতি, ততো অঞ্ঞথাযেৰ. অঞ্ঞদেৰাতি যং পরমত্থতো ৰিজ্জতি খন্ধাযতনাদি, তস্স চ অনিচ্চতাদি, ততো অঞ্ঞদেৰ পরমত্থতো অৰিজ্জমানং অত্তানং সস্সতাদি তে খমতি চেৰ রুচ্চতি চ. আযুঞ্জনং অনুযুঞ্জনং আযোগো, তেনাহ ‘‘যুত্তপযুত্ততা’’তি. পটিপত্তিযাতি পরমত্তচিন্তনাদিপরিব্বাজকপটিপত্তিযা. দুজ্জানমেতং ধম্মতং ত্ৰং ‘‘অযং পরমত্থো, অযং সম্মুতী’’তি ইমস্স ৰিভাগস্স দুব্বিভাগত্তা. ‘‘যদি এতং দুজ্জানং, তং তাৰ তিট্ঠতু, ইমং পনত্থং ভগৰন্তং পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা যথা পটিপজ্জি, তং দস্সেতুং ‘‘অথ পরিব্বাজকো’’তিআদি ৰুত্তং. অঞ্ঞো ৰা সঞ্ঞতোতি সঞ্ঞাসভাৰতো অঞ্ঞো সভাৰো ৰা অত্তা হোতূতি অত্থো. অস্সাতি অত্তনো.
লোকীযতি দিস্সতি এত্থ পুঞ্ঞপাপং, তব্বিপাকো চাতি লোকো, অত্তা. সো হিস্স কারকো, ৰেদকো চাতি ইচ্ছিতো. দিট্ঠিগতন্তি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদি (দী. নি. ১.৩১; উদা. ৫৫) নযপ্পৰত্তং দিট্ঠিগতং. ন হেস দিট্ঠাভিনিৰেসো দিট্ঠধম্মিকাদিঅত্থনিস্সিতো তদসংৰত্তনতো. যো হি তদাৰহো, সো তংনিস্সিতোতি ৰত্তব্বতং লভেয্য যথা তং পুঞ্ঞঞাণসম্ভারো. এতেনেৰ তস্স ন ধম্মনিস্সিততাপি সংৰণ্ণিতা দট্ঠব্বা. আদিব্রহ্মচরিযস্সাতি আদিব্রহ্মচরিযং, তদেৰ আদিব্রহ্মচরিযকং যথা ‘‘ৰিনযো এৰ ৰেনযিকো’’তি, (পারা. অট্ঠ. ২১) তেনাহ ‘‘সিক্খত্তযসঙ্খাতস্সা’’তিআদি. দিট্ঠাভিনিৰেসস্স সংসারৰট্টে নিব্বিদাৰিরাগনিরোধুপসমাসংৰত্তনং ৰট্টন্তোগধত্তা, তস্স ৰট্টসম্বন্ধনতো চ. তথা অভিঞ্ঞাসম্বোধনিব্বানাসংৰত্তনঞ্চ দট্ঠব্বং. অভিজাননাযাতি ঞাতপরিঞ্ঞাৰসেন অভিজাননত্থায. সম্বুজ্ঝনত্থাযাতি তীরণপহানপরিঞ্ঞাৰসেন সম্বোধনত্থাযাতি ৰদন্তি. অভিজাননাযাতি অভিঞ্ঞাপঞ্ঞাৰসেন জাননায, তং পন ৰট্টস্স পচ্চক্খকরণমেৰ হোতীতি আহ ‘‘পচ্চক্খকিরিযাযা’’তি. সম্বুজ্ঝনত্থাযাতি পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন পটিৰেধায.
কামং তণ্হাপি দুক্খসভাৰা, তস্সা পন সমুদযভাৰেন ৰিসুং গহিতত্তা ‘‘তণ্হং ঠপেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. পভাৰনতো উপ্পাদনতো. দুক্খং পভাৰেন্তীপি তণ্হা অৰিজ্জাদিপচ্চযন্তরসহিতা এৰ পভাৰেতি, ন কেৰলাতি আহ ‘‘সপ্পচ্চযা’’তি. উভিন্নং অপ্পৰত্তীতি উভিন্নং অপ্পৰত্তিনিমিত্তং, নপ্পৰত্তন্তি এত্থ দুক্খসমুদযা এতস্মিং ৰা অধিগতেতি অপ্পৰত্তি. দুক্খনিরোধং নিব্বানং গচ্ছতি অধিগচ্ছতি, তদত্থং পটিপদা চাতি দুক্খনিরোধগামিনীপটিপদা. মগ্গপাতুভাৰোতি অগ্গমগ্গসমুপ্পাদো. ফলসচ্ছিকিরিযাতি অসেক্খফলাধিগমো. আকারন্তি তং গমনলিঙ্গং.
৪২১. সমন্ততো নিগ্গণ্হনৰসেন তোদনং ৰিজ্ঝনং সন্নিতোদকং, ৰাচাযাতি চ পচ্চত্তে করণৰচনন্তি আহ ‘‘ৰচনপতোদেনা’’তি. সজ্ঝব্ভরিতন্তি সমন্ততো ভুসং অরিতং অকংসূতি সতমত্তেহি তুত্তকেহি ৰিয তিংসসতমত্তা পরিব্বাজকা ৰাচাপতোদনেহি তুদিংসু সভাৰতো ৰিজ্জমানন্তি পরমত্থসভাৰতো উপলব্ভমানং, নপকতিআদি ৰিয অনুপলব্ভমানং. তচ্ছন্তি সচ্চং. তথন্তি অৰিপরীতং লোকুত্তরধম্মেসূতি ৰিসযে ভুম্মং তে ধম্মে ৰিসযং কত্ৰা. ঠিতসভাৰন্তি অৰট্ঠিতসভাৰং, তদুপ্পাদকন্তি অত্থো. লোকুত্তরধম্মনিযামতন্তি লোকুত্তরধম্মসম্পাপননিযামেন নিযতং, তেনাহ ‘‘বুদ্ধানঞ্হী’’তিআদি. এদিসাতি ‘‘ধম্মট্ঠিতত’’ন্তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারা.
চিত্তহত্থিসারিপুত্তপোট্ঠপাদৰত্থুৰণ্ণনা
৪২২. সুখুমেসু অত্থন্তরেসূতি খন্ধাযতনাদীসু সুখুমঞাণগোচরেসু ধম্মেসু. কুসলোতি পুব্বে বুদ্ধসাসনে কতপরিচযতায ছেকো অহোসি. গিহিভাৰে আনিসংসকথাযকথিতত্তা সীলৰন্তস্স ভিক্খুনো তথা কথনেন ৰিব্ভমনে নিযোজিতত্তা ইদানি সযম্পি সীলৰা এৰ হুত্ৰা ছ ৰারে (ধ. প. অট্ঠ. ৩৭; জা. অট্ঠ. ১.১.৬৯) ৰিব্ভমি. কম্মসরিক্খকেন হি ফলেন ভৰিতব্বং. মহাসাৰকস্স কথিতেতি মহাসাৰকস্স মহাকোট্ঠিকত্থেরস্স অপসাদনকথিতনিমিত্তং. পতিট্ঠাতুং অসক্কোন্তোতি সাসনে পতিট্ঠং লদ্ধুং অসক্কোন্তো.
৪২৩. পঞ্ঞাচক্খুনো নত্থিতাযাতি সুৰুত্তদুরুত্তসমৰিসমদস্সনসমত্থপঞ্ঞাচক্খুনো অভাৰেন. চক্খুমাতি এত্থ যাদিসেন চক্খুনা পুরিসো ‘‘চক্খুমা’’তি ৰুত্তো, তং দস্সেতুং ‘‘সুভাসিতা’’তিআদি ৰুত্তং. এককোট্ঠাসাতি একন্তিকা, নিব্বানাৰহভাৰেন নিচ্ছিতাতি অধিপ্পাযো. ঠপিতাতি ৰৰত্থাপিতা. ন এককোট্ঠাসা ন একন্তিকা, ন নিব্বানাৰহভাৰেন নিচ্ছিতা ৰট্টন্তোগধভাৰতোতি অধিপ্পাযো.
একংসিকধম্মৰণ্ণনা
৪২৫. ‘‘কস্মা আরভী’’তি কারণং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অনিয্যানিকভাৰদস্সনত্থ’’ন্তি পযোজনং ৰিস্সজ্জিতং. সতি হি ফলসিদ্ধিযং হেতুসিদ্ধোযেৰ হোতীতি. পঞ্ঞাপিতনিট্ঠাযাতি পৰেদিতৰিমুত্তিমগ্গস্স, ৰট্টদুক্খপরিযোসানং গচ্ছতি এতাযাতি ‘‘নিট্ঠা’’তি ৰিমুত্তি ৰুত্তা. নিট্ঠামগ্গো হি ইধ উত্তরপদলোপেন ‘‘নিট্ঠা’’তি ৰুত্তো. তস্স হি অনিয্যানিকতা, নিয্যানিকতা চ ৰুচ্চতি, ন নিট্ঠায. নিয্যানং ৰা নিগ্গমনং নিস্সরণং, ৰট্টদুক্খস্স ৰুপসমোতি অত্থো. নিয্যানমেৰ নিয্যানিকং, ন নিয্যানিকং অনিয্যানিকং, সো এৰ ভাৰো অনিয্যানিকভাৰো, তস্স দস্সনত্থন্তি যোজেতব্বং. ‘‘এৰ’’ন্তি ‘‘নিব্বানং নিব্বান’’ন্তি ৰচনমত্তসামঞ্ঞং গহেত্ৰা ৰদতি, ন পন পরমত্থতো তেসং সমযে নিব্বানপঞ্ঞাপনস্স লব্ভনতো, তেন ৰুত্তং ‘‘সা চ ন নিয্যানিকা’’তিআদি. লোকথূপিকাদিৰসেনাতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘অঞ্ঞো পুরিসো, অঞ্ঞা পকতী’’তি পকতিপুরিসন্তরাৰবোধো মোক্খো, বুদ্ধিআদিগুণৰিনিমুত্তস্স অত্তনো সকত্তনি অৰট্ঠানং মোক্খো, কাযপৰত্তিগতিজাতিবন্ধানং অপ্পমজ্জনৰসেন অপ্পৰত্তো মোক্খো, যঞ্ঞেহি জুতেন পরেন পুরিসেন সলোকতা মোক্খো, সমীপতা মোক্খো, সহযোগো মোক্খোতি এৰমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. যথাপঞ্ঞত্তাতি পঞ্ঞত্তপ্পকারা হুত্ৰা ন নিয্যাতি, যেনাকারেন ‘‘নিট্ঠা পাপুণীযতী’’তি তেহি পৰেদিতা, তেনাকারেন তস্সা অপ্পত্তব্বতো ন নিয্যাতি. পণ্ডিতেহি পটিক্খিত্তাতি ‘‘নাযং নিট্ঠা পটিপদা ৰট্টস্স অনতিক্কমনতো’’তি বুদ্ধাদীহি পণ্ডিতেহি পটিক্খিত্তা. নিৰত্ততীতি পটিক্খেপস্স কারণৰচনং, তস্মা তেহি পঞ্ঞত্তা নিট্ঠা পটিপদা ন নিয্যাতি, অঞ্ঞদত্থু তংসমঙ্গিনং পুগ্গলং সংসারে এৰ পরিব্ভমাপেন্তী নিৰত্ততি.
পধানং জাননং নাম পচ্চক্খতো জাননং তস্স পমাণজেট্ঠভাৰতো, ইতরস্স সংসযানুবদ্ধত্তাতি ৰুত্তং ‘‘জানং পস্স’’ন্তি. তেনেত্থ দস্সনেন জাননং ৰিসেসেতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – তুম্হাকং একন্তসুখে লোকে পচ্চক্খতো ঞাণদস্সনং অত্থীতি. জানন্তি ৰা তস্স লোকস্স অনুমানৰিসযতং পুচ্ছতি, পস্সন্তি পচ্চক্খতো গোচরতং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – অপি তুম্হাকং লোকো পচ্চক্খতো ঞাতো, উদাহু অনুমানতোতি.
যস্মা লোকে পচ্চক্খভূতো অত্থো ইন্দ্রিযগোচরভাৰেন পাকটো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘দিট্ঠপুব্বানী’’তিআদি. দিট্ঠপুব্বানীতি দিট্ঠৰা, দস্সনভূতেন, তদনুগতেন চ ঞাণেন গহিতপুব্বানীতি অত্থো. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘সরীরসণ্ঠানাদীনী’’তি ৰচনং সমত্থিতং হোতি. ‘‘অপ্পাটিহীরক ত’’ন্তি অনুনাসিকলোপং কত্ৰা নিদ্দেসোতি আহ ‘‘অপ্পাটিহীরকং ত’’ন্তি ‘‘অপ্পাটিহীরং কত’’ন্তি এৰমেত্থ ৰণ্ণেন্তি. পটিপক্খহরণতো পটিহারিযং, তদেৰ পাটিহারিযং, উত্তরৰিরহিতং ৰচনং. পাটিহারিযমেৰেত্থ ‘‘পাটিহীরক’’ন্তি ৰা ৰুত্তং. ন পাটিহীরকং অপ্পাটিহীরকং পরেহি ৰুচ্চমানউত্তরেহি সউত্তরত্তা, তেনাহ ‘‘পটিহরণৰিরহিত’’ন্তি. সউত্তরঞ্হি ৰচনং তেন উত্তরেন পটিহারীযতি অতিৰিপরিৰত্তীযতি. ততো এৰ নিয্যানস্স পটিহরণমগ্গস্স অভাৰতো ‘‘অনিয্যানিক’’ন্তি ৰত্তব্বতং লভতি.
৪২৬. ৰিলাসো লীল়া. আকপ্পো কেসবন্ধৰত্থগ্গহণং আদিআকারৰিসেসো, ৰেসসংৰিধানং ৰা. আদি-সদ্দেন ভাৰাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ‘‘ভাৰো’’তি চ চাতুরিযং ৰেদিতব্বং.
তযোঅত্তপটিলাভৰণ্ণনা
৪২৮. আহিতো অহং মানো এত্থাতি অত্তা, অত্তভাৰোতি আহ ‘‘অত্তপটিলাভোতি অত্তভাৰপটিলাভো’’তি. কামভৰং দস্সেতি তস্স ইতরদ্ৰযত্তভাৰতো ওল়ারিকত্তা. রূপভৰং দস্সেতি ঝানমনেন নিব্বত্তং হুত্ৰা রূপীভাৰেন উপলব্ভনতো. সংকিলেসিকা ধম্মা নাম দ্ৰাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদা তদভাৰে কস্সচি সংকিলেসস্সাপি অসম্ভৰতো. ৰোদানিযা ধম্মা নাম সমথৰিপস্সনা তাসং ৰসেন সব্বসো চিত্তৰোদানস্স সিজ্ঝনতো.
৪২৯. পটিপক্খধম্মানং অসমুচ্ছেদে পন ন কদাচিপি অনৰজ্জধম্মানং পারিপূরী, ৰেপুল্লং ৰা সম্ভৰতি, সমুচ্ছেদে পন সতি এৰ সম্ভৰতীতি মগ্গপঞ্ঞাফলপঞ্ঞা-গ্গহণং. তা হি সকিং পরিপুণ্ণা পরিপুণ্ণা এৰ অপরিহানধম্মত্তা. তরুণপীতীতি উপ্পন্নমত্তা অলদ্ধাসেৰনা দুব্বলা পীতি. বলৰতুট্ঠীতি পুনপ্পুনং উপ্পত্তিযা লদ্ধাসেৰনা উপরিৰিসেসাধিগমস্স পচ্চযভূতা থিরতরা পীতি. ‘‘যং অৰোচুম্হা’’তিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – যং ৰোহারং ‘‘সংকিলেসিকৰোদানিযধম্মানং পহানাভিৰুদ্ধিনিট্ঠং পঞ্ঞায পারিপূরিৰেপুল্লভূতং ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে অপরপ্পচ্চযেন ঞাণেন পচ্চক্খতো সম্পাদেত্ৰা ৰিহরিস্সতী’’তি কথযিম্হ. তত্থ তস্মিং ৰিহারে তস্স মম ওৰাদকরস্স ভিক্খুনো এৰং ৰুত্তপ্পকারেন ৰিহরণনিমিত্তং পমোদপ্পভাৰিতা পীতি চ ভৰিস্সতি, তস্সা চ পচ্চযভূতং পস্সদ্ধিদ্ৰযং সম্মদেৰ উপট্ঠিতা সতি চ উক্কংসগতং ঞাণঞ্চ তথাভূতো চ সো ৰিহারো. সন্তপণীততায অতপ্পকো অনঞ্ঞসাধারণো সুখৰিহারোতি ৰত্তব্বতং অরহতীতি.
পঠমজ্ঝানে পটিলদ্ধমত্তে হীনভাৰতো পীতি দুব্বলা পামোজ্জপক্খিকা, সুৰিভাৰিতে পন তস্মিং পগুণে সা পণীতা বলৰভাৰতো পরিপুণ্ণকিচ্চা পীতীতি ৰুত্তং ‘‘পঠমজ্ঝানে পামোজ্জাদযো ছপি ধম্মা লব্ভন্তী’’তি. ‘‘সুখো ৰিহারো’’তি ইমিনা সমাধি গহিতো. সুখং গহিতন্তি অপরে, তেসং মতেন সন্তসুখতায উপেক্খা চতুত্থজ্ঝানে ‘‘সুখ’’ন্তি ইচ্ছিতা, তেনাহ ‘‘তথা চতুত্থে’’তিআদি. পামোজ্জং নিৰত্ততীতি দুব্বলপীতিসঙ্খাতং পামোজ্জং ছসু ধম্মেসু নিৰত্ততি হাযতি. ৰিতক্কৰিচারক্খোভৰিরহেন দুতিযজ্ঝানে সব্বদা পীতি বলৰতী এৰ হোতি, ন পঠমজ্ঝানে ৰিয কদাচি দুব্বলা. সুদ্ধৰিপস্সনা পাদকজ্ঝানমেৰাতি উপরি মগ্গং অকথেত্ৰা কেৰলং ৰিপস্সনাপাদকজ্ঝানং কথিতং. চতূহি মগ্গেহি সদ্ধিং ৰিপস্সনা কথিতাতি ৰিপস্সনায পাদকভাৰেন ঝানানি কথেত্ৰা ততো পরং ৰিপস্সনাপুব্বকা চত্তারোপি মগ্গা কথিতাতি অত্থো. চতুত্থজ্ঝানিকফলসমাপত্তি কথিতাতি পঠমজ্ঝানিকাদিকা ফলসমাপত্তিযো অকথেত্ৰা চতুত্থজ্ঝানিকা এৰ ফলসমাপত্তি কথিতা. পীতিৰেৰচনমেৰ কত্ৰাতি দ্ৰিন্নং পীতীনং একস্মিং চিত্তুপ্পাদে অনুপ্পজ্জনতো পামোজ্জং পীতিৰেৰচনমেৰ কত্ৰা. পীতিসুখানং অপরিচ্চত্তত্তা, ‘‘সুখো চ ৰিহারো’’তি সাতিসযস্স সুখৰিহারস্স গহিতত্তা চ দুতিযজ্ঝানিকফলসমাপত্তি নাম কথিতা. কামং পঠমজ্ঝানেপি পীতিসুখানি লব্ভন্তি, তানি পন ৰিতক্কৰিচারক্খোভেন ন সন্তপণীতানি, সন্তপণীতানি চ ইধাধিপ্পেতানি.
৪৩২-৪৩৭. ৰিভাৰনত্থোতি পকাসনত্থো সরূপতো নিরূপনত্থো, তেনাহ ‘‘অযং সো’’তিআদি. নন্তি ওল়ারিকং অত্তপটিলাভং. সপ্পটিহরণন্তি পরেন চোদিতৰচনেন সপরিহারং সউত্তরং. তুচ্ছোতি মুসা অভূতো. স্ৰেৰাতি সো এৰ অত্তপটিলাভো. তস্মিং সমযে হোতীতি তস্মিং পচ্চুপ্পন্নসমযে ৰিজ্জমানো হোতি. অত্তপটিলাভোত্ৰেৰ নিয্যাতেসি, ন নং সরূপতো নীহরিত্ৰা দস্সেসি. রূপাদযো চেত্থ ধম্মাতি রূপৰেদনাদযো এৰ এত্থ লোকে সভাৰধম্মা. অত্তপটিলাভোতি পন তে রূপাদিকে পঞ্চক্খন্ধে উপাদায পঞ্ঞত্তি, তেনাহ ‘‘নামমত্তমেত’’ন্তি. নামপণ্ণত্তিৰসেনাতি নামভূতপঞ্ঞত্তিমত্ততাৰসেন.
৪৩৮. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰাতি ‘‘অত্তপটিলাভোতি রূপাদিকে উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্ত’’ন্তি ইমমত্থং ‘‘যস্মিং চিত্ত সমযে’’তিআদিনা ৰত্ৰা. পটিপুচ্ছিত্ৰা ৰিনযনত্থন্তি যথা পরে পুচ্ছেয্যুং, তেনাকারেন কালৰিভাগতো পটিপদানি পুচ্ছিত্ৰা তস্স অত্থস্স ঞাপনৰসেন ৰিনযনত্থং. তস্মিং সমযে সচ্চো অহোসীতি তস্মিং অতীতসমযে উপাদানস্স ৰিজ্জমানতায সচ্চভূতো ৰিজ্জমানো ৰিয ৰত্তব্বো অহোসি, ন পন অনাগতো ইদানি পচ্চুপ্পন্নো ৰা অত্তপটিলাভো তদুপাদানস্স তদা অৰিজ্জমানত্তা. যে তে অতীতা ধম্মা অতীতসমযে অতীতত্তপটিলাভস্স উপাদানভূতা রূপাদযো. তে এতরহি নত্থি নিরুদ্ধত্তা. ততো এৰ অহেসুন্তি সঙ্খ্যং গতা. তস্মাতি তস্মিংযেৰ সমযে লব্ভনতো. সোপি তদুপাদানো মে অত্তপটিলাভো তস্মিংযেৰ অতীতসমযে সচ্চো ভূতো ৰিজ্জমানো ৰিয অহোসি. অনাগতপচ্চুপ্পন্নানন্তি অনাগতানঞ্চেৰ পচ্চুপ্পন্নানঞ্চ রূপধম্মানং উপাদানভূতানং তদা তস্মিং অতীতসমযে অভাৰা তদুপাদানো অনাগতো পচ্চুপ্পন্নো চ অত্তপটিলাভো তস্মিং অতীতসমযে মোঘো তুচ্ছো মুসা নত্থীতি অত্থো. নামমত্তমেৰাতি সমঞ্ঞামত্তমেৰ. অত্তপটিলাভং পটিজানাতি পরমত্থতো অনুপলব্ভমানত্তা.
‘‘এসেৰ নযো’’তি ইমিনা যে তে অনাগতা ধম্মা, তে এতরহি নত্থি, ‘‘ভৰিস্সন্তী’’তি পন সঙ্খ্যং গমিস্সন্তি, তস্মা সোপি মে অত্তপটিলাভো তস্মিংযেৰ সমযে সচ্চো ভৰিস্সতি. অতীতপচ্চুপ্পন্নানং পন ধম্মানং তদা অভাৰা তস্মিং সমযে মোঘো অতীতো মোঘো পচ্চুপ্পন্নো. যে ইমে পচ্চুপ্পন্না ধম্মা, তে এতরহি অত্থি, তস্মা যোযং মে অত্তপটিলাভো, সো ইদানি সচ্চো. অতীতানাগতানং পন ধম্মানং ইদানি অভাৰা তস্মিং সমযে মোঘো অতীতো মোঘো অনাগতোতি এৰং অত্থতো নামমত্তমেৰ অত্তপটিলাভং পটিজানাতীতি ইমমত্থং অতিদিসতি.
৪৩৯-৪৪৩. সংসন্দিতুন্তি সমানেতুং. যস্মিং সমযে খীরং হোতীতি যস্মিং কালে ভূতুপাদাযসঞ্ঞিতং উপাদানৰিসেসং উপাদায খীরপঞ্ঞত্তি হোতি. ন তস্মিং…পে… গচ্ছতি খীরপঞ্ঞত্তিউপাদানস্স দধিআদিপঞ্ঞত্তিযা অনুপাদানতো. পটিনিযতৰত্থুকা হি একা লোকসমঞ্ঞা, তেনাহ ‘‘যে ধম্মে উপাদাযা’’তিআদি. তত্থ সঙ্খাযতি এতাযাতি সঙ্খা, পঞ্ঞত্তি. নিদ্ধারেত্ৰা ৰচন্তি ৰদন্তি এতাযাতি নিরুত্তি. নমন্তি এতেনাতি নামং. ৰোহরন্তি এতেনাতি ৰোহারো, পঞ্ঞত্তিযেৰ. এস নযো সব্বত্থাতি ‘‘যস্মিং সমযে’’তিআদিনা খীরে ৰুত্তনযং দধিআদীসু অতিদিসতি.
সমনুজাননমত্তকানীতি ‘‘ইদং খীরং, ইদং দধী’’তিআদিনা তাদিসে ভূতুপাদাযরূপৰিসেসে লোকে পরম্পরাভতং পঞ্ঞত্তিং অপ্পটিক্খিপিত্ৰা সমনুজাননং ৰিয পচ্চযৰিসেসৰিসিট্ঠং রূপাদিখন্ধসমূহং উপাদায ‘‘ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো’’তি চ ‘‘মনোমযো অত্তপটিলাভো’’তি চ ‘‘অরূপো অত্তপটিলাভো’’তি চ তথা তথা সমনুজাননমত্তকানি, ন চ তব্বিনিমুত্তো উপাদানতো অঞ্ঞো কোচি অত্থো অত্থীতি অত্থো. নিরুত্তিমত্তকানীতি সদ্দনিরুত্তিযা গহণূপাযমত্তকানি. ‘‘সত্তো ফস্সোতি হি সদ্দগ্গহণুত্তরকালং তদনুৰিদ্ধপণ্ণত্তিগ্গহণমুখেনেৰ তদত্থাৰবোধো. ৰচনপথমত্তকানীতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. ৰোহারমত্তকানীতি তথা তথা ৰোহারমত্তকানি. নামপণ্ণত্তিমত্তকানীতি তস্সেৰ ৰেৰচনং, তংতংনামপঞ্ঞাপনমত্তকানি. সব্বমেতন্তি ‘‘অত্তপটিলাভো’’তি ৰা ‘‘সত্তো’’তি ৰা ‘‘পোসো’’তি ৰা সব্বমেতং ৰোহারমত্তকং পরমত্থতো অনুপলব্ভনতো, তেনাহ ‘‘যস্মা পরমত্থতো সত্তো নাম নত্থী’’তিআদি.
যদি এৰং কস্মা তং বুদ্ধেহিপি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘বুদ্ধানং পন দ্ৰে কথা’’তিআদি. সম্মুতিযা ৰোহারস্স কথনং সম্মুতিকথা. পরমত্থস্স সভাৰধম্মস্স কথনং পরমত্থকথা. অনিচ্চাদিকথাপি পরমত্থসন্নিস্সিতকথা পরমত্থকথাতি কত্ৰা পরমত্থকথা. পরমত্থধম্মো হি ‘‘অনিচ্চো, দুক্খো, অনত্তা’’তি চ ৰুচ্চতি, ন সম্মুতিধম্মো. কস্মা পনেৰং দুৰিধা বুদ্ধানং কথাপৰত্তীতি তত্থ কারণমাহ ‘‘তত্থ যো’’তিআদিনা. যস্মা পরমত্থকথায সচ্চসম্পটিৰেধো, অরিযসচ্চকথা চ সিখাপ্পত্তা দেসনা, তস্মা ৰিনেয্যপুগ্গলৰসেন সম্মুতিকথং কথেন্তোপি ভগৰা পরমত্থকথংযেৰ কথেতীতি আহ ‘‘তস্স ভগৰা আদিতোৰ…পে… কথেতী’’তি, তেনাহ ‘‘তথা’’তিআদি, তেনস্স কত্থচি সম্মুতিকথাপুব্বিকা পরমত্থকথা হোতি পুগ্গলজ্ঝাসযৰসেন, কত্থচি পরমত্থকথাপুব্বিকা সম্মুতিকথা. ইতি ৰিনেয্যদমনকুসলস্স সত্থু ৰিনেয্যজ্ঝাসযৰসেন তথা তথা দেসনাপৰত্তীতি দস্সেতি. সব্বত্থ পন ভগৰা ধম্মতং অৰিজহন্তো এৰ সম্মুতিং অনুৰত্ততি, সম্মুতিং অপরিচ্চজন্তোযেৰ ধম্মতং ৰিভাৰেতি, ন তত্থ অভিনিৰেসাতিধাৰনানি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘জনপদনিরুত্তিং নাভিনিৰিসেয্য, সমঞ্ঞং নাতিধাৰেয্যা’’তি.
পঠমং সম্মুতিং কত্ৰা কথনং পন ৰেনেয্যৰসেন যেভুয্যেন বুদ্ধানং আচিণ্ণন্তি তং কারণেন সদ্ধিং দস্সেন্তো ‘‘পকতিযা পনা’’তিআদিমাহ. ননু চ সম্মুতি নাম পরমত্থতো অৰিজ্জমানত্তা অভূতা, তং কথং বুদ্ধা কথেন্তীতি আহ ‘‘সম্মুতিকথং কথেন্তাপী’’তিআদি. সচ্চমেৰাতি তথমেৰ. সভাৰমেৰাতি সম্মুতিভাৰেন তংসভাৰমেৰ, তেনাহ ‘‘অমুসাৰা’’তি. পরমত্থস্স পন সচ্চাদিভাৰে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি.
ইমেসং পন সম্মুতিপরমত্থানং কো ৰিসেসো? যস্মিং ভিন্নে, বুদ্ধিযা ৰা অৰযৰৰিনিব্ভোগে কতে ন তংসঞ্ঞা, সো ঘটপটাদিপ্পভেদো সম্মুতি, তব্বিপরিযাযতো পরমত্থো. ন হি কক্খল়ফুসনাদিসভাৰে অযং নযো লব্ভতি. এৰং সন্তেপি ৰুত্তনযেন সম্মুতিপি সচ্চসভাৰা এৰাতি আহ ‘‘দুৰে সচ্চানি অক্খাসী’’তিআদি.
ইদানি নেসং সচ্চসভাৰং কারণেন দস্সেন্তো ‘‘সঙ্কেতৰচনং সচ্চন্তি গাথমাহ. তত্থ সঙ্কেতৰচনং সচ্চং ৰিসংৰাদনাভাৰতো. তত্থ হেতুমাহ ‘‘লোকসম্মুতিকারণ’’ন্তি. লোকসিদ্ধা হি সম্মুতি সঙ্কেতৰচনস্স অৰিসংৰাদনতায কারণং. পরমো উত্তমো অত্থো পরমত্থো, ধম্মানং যথাভূতসভাৰো. তস্স ৰচনং সচ্চং যাথাৰতো অৰিসংৰাদনৰসেন চ পৰত্তনতো. তত্থ কারণমাহ ‘‘ধম্মানং ভূতলক্খণ’’ন্তি, সভাৰধম্মানং যো ভূতো অৰিপরীতো সভাৰো, তস্স লক্খণং অঙ্গনং ঞাপনন্তি কত্ৰা.
যদি তথাগতো পরমত্থসচ্চং সম্মদেৰ অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা ঠিতোপি লোকসমঞ্ঞং গহেত্ৰাৰ ৰদতি, কো এত্থ লোকিযমহাজনেহি ৰিসেসোতি আহ. ‘‘যাহি তথাগতো ৰোহরতি অপরামাস’’ন্তিআদি. লোকিযমহাজনো অপ্পহীনপরামাসত্তা ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা পরামসন্তো ৰোহরতি, তথাগতো পন সব্বসো পহীনপরামাসত্তা অপরামসন্তো যস্মা লোকসমঞ্ঞাহি ৰিনা লোকিযো অত্থো লোকে কেনচি দুৰিঞ্ঞেয্যো, তস্মা তাহি তং ৰোহরতি. তথা ৰোহরন্তো এৰ চ অত্তনো দেসনাৰিলাসেন ৰেনেয্যসত্তে পরমত্থসচ্চে পতিট্ঠপেতি. দেসনং ৰিনিৰট্টেত্ৰাতি হেট্ঠা পৰত্তিতকথায ৰিনিৰট্টেত্ৰা ৰিৰেচেত্ৰা দেসনং ‘‘অপরামাস’’ন্তি তণ্হামানপরামাসপ্পহানকিত্তনেন অরহত্তনিকূটেন নিট্ঠাপেসি. যং যং পনেত্থ অত্থতো ন ৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
পোট্ঠপাদসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.