অধিচ্চসমুপ্পন্নৰাদৰণ্ণনা
৬৭. অধিচ্চ যদিচ্ছকং যং কিঞ্চি কারণং, কস্সচি ৰুদ্ধিপুব্বং ৰা ৰিনা সমুপ্পন্নোতি অত্তলোকসঞ্ঞিতানং খন্ধানং অধিচ্চুপ্পত্তিআকারারম্মণং দস্সনং তদাকারসন্নিস্সযেন পৰত্তিতো, তদাকারসহচরিততায চ ‘‘অধিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি ৰুচ্চতি যথা ‘‘মঞ্চা ঘোসন্তি, কুন্তা পচরন্তী’’তি চ ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অধিচ্চসমুপ্পন্নো অত্তা চ লোকো চাতি দস্সনং অধিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি.
৬৮-৭৩. দেসনাসীসন্তি দেসনায জেট্ঠকভাৰেন গহণং, তেন সঞ্ঞংযেৰ ধুরং কত্ৰা ভগৰতা অযং দেসনা কতা, ন পন তত্থ অঞ্ঞেসং অরূপধম্মানং অত্থিভাৰতোতি দস্সেতি. তেনেৰাহ ‘‘অচিত্তুপ্পাদা’’তিআদি. ভগৰা হি যথা লোকুত্তরধম্মং দেসেন্তো সমাধিং পঞ্ঞং ৰা ধুরং করোতি, এৰং লোকিযধম্মং দেসেন্তো চিত্তং সঞ্ঞং ৰা ধুরং করোতি. তত্থ ‘‘যস্মিং সমযে লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতি (ধ. স. ২৭৭) পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি [দী. নি. ৩.৩৫৫ (খ)] পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধি, [দী. নি. ৩.৩৫৫ (জ); ৰিভ. ২.৮০৪] পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তী’’তি (ম. নি. ১.২৭১) তথা ‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, (ধ. স. ১) কিংচিত্তো ত্ৰং ভিক্খু (পারা. ১৪৬, ১৮০) মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, (ধ. প. ১, ২; নেত্তি. ৯০; পেটকো. ৮৩) সন্তি ভিক্খৰে সত্তা নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, (দী. নি. ৩.৩৩২, ৩৪২, ৩৫৭; অ. নি. ৯.২৪; চূল়নি. ৮৩) ন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন’’ন্তিআদীনি সুত্তানি (দী. নি. ৩.৩৫৮) এতস্স অত্থস্স সাধকানি দট্ঠব্বানি. তিত্থাযতনেতি অঞ্ঞতিত্থিযসমযে. তিত্থিযা হি উপপত্তিৰিসেসে ৰিমুত্তিসঞ্ঞিনো, সঞ্ঞাৰিরাগাৰিরাগেসু আদীনৰানিসংসদস্সিনো ৰা হুত্ৰা অসঞ্ঞসমাপত্তিং নিব্বত্তেত্ৰা অক্খণভূমিযং উপ্পজ্জন্তি, ন সাসনিকা. ৰাযোকসিণে পরিকম্মং কত্ৰাতি ৰাযোকসিণে পঠমাদীনি তীণি ঝানানি নিব্বত্তেত্ৰা ততিযজ্ঝানে চিণ্ণৰসী হুত্ৰা ততো ৰুট্ঠায চতুত্থজ্ঝানাধিগমায পরিকম্মং কত্ৰা. তেনেৰাহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা’’তি.
কস্মা পনেত্থ ৰাযোকসিণেযেৰ পরিকম্মং ৰুত্তন্তি? ৰুচ্চতে – যথেৰ হি রূপপটিভাগভূতেসু কসিণৰিসেসেসু রূপৰিভাৰনেন রূপৰিরাগভাৰনাসঙ্খাতো অরূপসমাপত্তিৰিসেসো সচ্ছিকরীযতি, এৰং অপরিব্যত্তৰিগ্গহতায অরূপপটিভাগভূতে কসিণৰিসেসে অরূপৰিভাৰনেন অরূপৰিরাগভাৰনাসঙ্খাতো রূপসমাপত্তিৰিসেসো অধিগমীযতীতি এত্থ ‘‘সঞ্ঞা রোগো সঞ্ঞা গণ্ডো’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৪) ‘‘ধি চিত্তং, ধিব্বতে তং চিত্ত’’ন্তিআদিনা চ নযেন অরূপপ্পৰত্তিযা আদীনৰদস্সনেন, তদভাৰে চ সন্তপণীতভাৰসন্নিট্ঠানেন রূপসমাপত্তিযা অভিসঙ্খরণং, রূপৰিরাগভাৰনা পন সদ্ধিং উপচারেন অরূপসমাপত্তিযো, তত্থাপি ৰিসেসেন পঠমারুপ্পজ্ঝানং. যদি এৰং ‘‘পরিচ্ছিন্নাকাসকসিণেপী’’তি ৰত্তব্বং. তস্সাপি হি অরূপপটিভাগতা লব্ভতীতি? ইচ্ছিতমেৰেতং কেসঞ্চি অৰচনং পনেত্থ পুব্বাচরিযেহি অগ্গহিতভাৰেন. যথা হি রূপৰিরাগভাৰনা ৰিরজ্জনীযধম্মভাৰমত্তেন পরিনিপ্ফন্না, ৰিরজ্জনীযধম্মপটিভাগভূতে চ ৰিসযৰিসেসে পাতুভৰতি, এৰং অরূপৰিরাগভাৰনাপীতি ৰুচ্চমানে ন কোচি ৰিরোধো, তিত্থিযেহেৰ পন তস্সা সমাপত্তিযা পটিপজ্জিতব্বতায, তেসঞ্চ ৰিসযপথেসুপনিবন্ধনস্সেৰ তস্স ঝানস্স পটিপত্তিতো দিট্ঠিৰন্তেহি পুব্বাচরিযেহি চতুত্থেযেৰ ভূতকসিণে অরূপৰিরাগভাৰনাপরিকম্মং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. কিঞ্চ ৰণ্ণকসিণেসু ৰিয পুরিমভূতকসিণত্তযেপি ৰণ্ণপটিচ্ছাযাৰ পণ্ণত্তি আরম্মণং ঝানস্স লোকৰোহারানুরোধেনেৰ পৰত্তিতো. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৫৭) পথৰীকসিণস্স আদাসচন্দমণ্ডলূপমাৰচনঞ্চ সমত্থিতং হোতি, চতুত্থং পন ভূতকসিণং ভূতপ্পটিচ্ছাযমেৰ ঝানস্স গোচরভাৰং গচ্ছতীতি তস্সেৰ অরূপপটিভাগতা যুত্তাতি ৰাযোকসিণেযেৰ পরিকম্মং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
ইধেৰাতি পঞ্চৰোকারভৰেযেৰ. তত্থাতি অসঞ্ঞভৰে. যদি রূপক্খন্ধমত্তমেৰ অসঞ্ঞভৰে পাতুভৰতি, কথমরূপসন্নিস্সযেন ৰিনা তত্থ রূপং পৰত্ততি, কথং পন রূপসন্নিস্সযেন ৰিনা অরূপধাতুযং অরূপং পৰত্ততি, ইদম্পি তেন সমানজাতিযমেৰ. কস্মা? ইধেৰ অদস্সনতো. যদি এৰং কবল়ীকারাহারেন ৰিনা রূপধাতুযং রূপেন ন পৰত্তিতব্বং, কিং কারণং? ইধেৰ অদস্সনতো. অপি চ যথা যস্স চিত্তসন্তানস্স নিব্বত্তিকারণং রূপে অৰিগততণ্হং, তস্স সহ রূপেন সম্ভৰতো রূপং নিস্সায পৰত্তি, যস্স পন নিব্বত্তিকারণং রূপে ৰিগততণ্হং, তস্স ৰিনা রূপেন রূপনিরপেক্খতায কারণস্স, এৰং যস্স রূপপ্পবন্ধস্স নিব্বত্তিকারণং ৰিগততণ্হং অরূপে, তস্স ৰিনা অরূপেন পৰত্তি হোতীতি অসঞ্ঞভৰে রূপক্খন্ধমত্তমেৰ নিব্বত্ততি. কথং পন তত্থ কেৰলো রূপপ্পবন্ধো পচ্চুপ্পন্নপচ্চযরহিতো চিরকালং পৰত্ততীতি পচ্চেতব্বং, কিত্তকং ৰা কালং পৰত্ততীতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘যথা নাম জিযাৰেগুক্খিত্তো সরো’’তিআদি, তেন ন কেৰলমাগমোযেৰ অযমেত্থ যুত্তীতি দস্সেতি. তত্তকমেৰ কালন্তি উক্কংসতো পঞ্চ মহাকপ্পসতানিপি তিট্ঠন্তি অসঞ্ঞসত্তা. ঝানৰেগেতি অসঞ্ঞসমাপত্তিপরিক্খতে কম্মৰেগে. অন্তরধাযতীতি পচ্চযনিরোধেন নিরুজ্ঝতি নপ্পৰত্ততি.
ইধাতি কামভৰে. কথং পন অনেককপ্পসতসমতিক্কমেন চিরনিরুদ্ধতো ৰিঞ্ঞাণতো ইধ ৰিঞ্ঞাণং সমুপ্পজ্জতি. ন হি নিরুদ্ধে চক্খুম্হি চক্খুৰিঞ্ঞাণমুপ্পজ্জমানং দিট্ঠন্তি? নযিদমেকন্ততো দট্ঠব্বং. চিরনিরুদ্ধম্পি হি চিত্তং সমানজাতিকস্স অন্তরানুপ্পজ্জনতো অনন্তরপচ্চযমত্তং হোতিযেৰ, ন বীজং, বীজং পন কম্মং. তস্মা কম্মতো বীজভূততো আরম্মণাদীহি পচ্চযেহি অসঞ্ঞভৰতো চুতানং কামধাতুযা উপপত্তিৰিঞ্ঞাণং হোতিযেৰ. তেনাহ ‘‘ইধ পটিসন্ধিসঞ্ঞা উপ্পজ্জতী’’তি. এত্থ চ যথা নাম উতুনিযামেন পুপ্ফগ্গহণে নিযতকালানং রুক্খানং ৰেখে দিন্নে ৰেখবলেন ন যথা নিযামতা হোতি পুপ্ফগ্গহণস্স, এৰমেৰ পঞ্চৰোকারভৰে অৰিপ্পযোগেন ৰত্তমানেসু রূপারূপধম্মেসু রূপারূপৰিরাগভাৰনাৰেখে দিন্নে তস্স সমাপত্তিৰেখবলস্স অনুরূপতো অরূপভৰে অসঞ্ঞাভৰে চ যথাক্কমং রূপরহিতা অরূপরহিতা চ খন্ধানং পৰত্তি হোতীতি ৰেদিতব্বং. ননু এত্থ জাতিসতসহস্সদসসংৰট্টাদীনং মত্থকে, অব্ভন্তরতো ৰা পৰত্তায অসঞ্ঞূপৰত্তিযা ৰসেন লাভীঅধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদো লাভীসস্সতৰাদো ৰিয অনেকভেদো সম্ভৰতীতি? সচ্চং সম্ভৰতি, অনন্তরত্তা পন আপন্নায অসঞ্ঞূপপত্তিযা ৰসেন লাভীঅধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদো নযদস্সনৰসেন একোৰ দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. অথ ৰা সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহতো অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদস্স সস্সতৰাদে আগতো সব্বো দেসনানযো যথাসম্ভৰং অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদেপি গহেতব্বোতি ইমস্স ৰিসেসস্স দস্সনত্থং ভগৰতা লাভীঅধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদো অৰিভজিত্ৰা দেসিতো. অৰস্সঞ্চ সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদস্স ইচ্ছিতব্বো সংকিলেসপক্খে সত্তানং অজ্ঝাসযস্স দুৰিধত্তা. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠি চা’’তি. তথা চ ৰক্খতি ‘‘যাসং সত্তেৰ উচ্ছেদদিট্ঠিযো, সেসা সস্সতদিট্ঠিযো’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৯৭-৯৮).
ননু চ অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদস্স সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো ন যুত্তো. ‘‘অহঞ্হি পুব্বে নাহোসি’’ন্তিআদিৰসেন পৰত্তনতো, অপুব্বসত্তপাতুভাৰগ্গাহত্তা, অত্তনো লোকস্স চ সদাভাৰগাহিনী চ সস্সতদিট্ঠি ‘‘অত্থিত্ৰেৰ সস্সতিসম’’ন্তি পৰত্তনতো? নো ন যুত্তো অনাগতে কোটিঅদস্সনতো. যদিপি হি অযং ৰাদো ‘‘সোম্হি এতরহি অহুত্ৰা সন্ততায পরিণতো’’তি (দী. নি. ১.৬৮) অত্তনো লোকস্স চ অতীতকোটিপরামসনৰসেন পৰত্তো, তথাপি ৰত্তমানকালতো পট্ঠায ন তেসং কত্থচি অনাগতে পরিযন্তং পস্সতি, ৰিসেসেন চ পচ্চুপ্পন্নানাগতকালেসু পরিযন্তাদস্সনপভাৰিতো সস্সতৰাদো. যথাহ ‘‘সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতী’’তি. যদি এৰং ইমস্স ৰাদস্স, সস্সতৰাদাদীনঞ্চ পুব্বন্তকপ্পিকেসু সঙ্গহো ন যুত্তো অনাগতকালপরামসনৰসেন পৰত্তত্তাতি? ন, সমুদাগমস্স অতীতকোট্ঠাসিকত্তা. তথা হি নেসং সমুপ্পত্তি অতীতংসপুব্বেনিৰাসঞাণেহি, তপ্পটিরূপকানুস্সৰাদিপ্পভাৰিততক্কনেহি চ সঙ্গহিতাতি, তথা চেৰ সংৰণ্ণিতং. অথ ৰা সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণেন ৰাদিৰরেন ধম্মস্সামিনা নিরৰসেসতো অগতিঞ্চ গতিঞ্চ যথাভূতং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদিতা এতা দিট্ঠিযো, তস্মা যাৰতিকা দিট্ঠিযো ভগৰতা দেসিতা, যথা চ দেসিতা, তথা তথাৰ সন্নিট্ঠানতো সম্পটিচ্ছিতব্বা, ন এত্থ যুত্তিৰিচারণা কাতব্বা বুদ্ধৰিসযত্তা. অচিন্তেয্যো হি বুদ্ধৰিসযোতি.
দুতিযভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.