২. দুতিযনযো সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা
১৭১. সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে যং তং উদ্দেসে অসঙ্গহিততায পুচ্ছিতব্বং ৰিস্সজ্জিতব্বঞ্চ সঙ্গহিততাৰিসিট্ঠং অসঙ্গহিতং ধম্মজাতং নিদ্ধারিতং, তদেৰ তাৰ দস্সেন্তো ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি আহ. সব্বত্থ খন্ধাদিসঙ্গহসামঞ্ঞানং নিচ্চং ৰিসেসাপেক্খত্তা ভেদনিস্সিতত্তা চ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানং সৰিসেসাৰ খন্ধাদিগণনা সুদ্ধা. তত্থ সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতৰচনমত্তেন ধম্মৰিসেসস্স নিদ্ধারিতত্তা তীসু সঙ্গহেসু একেন দ্ৰীহি ৰা যে সঙ্গহিতা হুত্ৰা অঞ্ঞেহি অসঙ্গহিতা, তেযেৰ ধম্মা ‘‘খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি এত্তকেনেৰ দস্সেতব্বা সিযুং, তেসং পন এৰংৰিধানং অসম্ভৰা নযমাতিকায চ অব্ভন্তরবাহিরমাতিকাপেক্খত্তা উদ্দেসেপি যং যং রূপক্খন্ধাদীসু অরণন্তেসু সঙ্গাহকং, তং তং অপেক্খিত্ৰা সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতং নিদ্ধারিতন্তি ৰিঞ্ঞাযতীতি তেন তেন সঙ্গাহকেন যথানিদ্ধারিতং ধম্মং নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘চক্খাযতনেনা’’তিআদিমাহ. যত্থ হি পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জিতব্বধম্মৰিসেসনিদ্ধারণং নত্থি, তস্মিং পঠমনযে ছট্ঠনযে চ পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জিতব্বভাৰেন, ইতরেসু চ যং যং পুচ্ছিতব্বৰিস্সজ্জিতব্বং নিদ্ধারিতং, তস্স তস্স নিযামকভাৰেন রূপক্খন্ধাদযো অরণন্তা উদ্দিট্ঠাতি.
তত্থ ‘‘চক্খাযতনেন…পে… ফোট্ঠব্বধাতুযা’’তি কত্তুঅত্থে করণনিদ্দেসো দট্ঠব্বো, ‘‘খন্ধসঙ্গহেন আযতনসঙ্গহেন ধাতুসঙ্গহেনা’’তি করণত্থে. এত্থ চ যেন যেন সঙ্গাহকেন খন্ধাদিসঙ্গহেসু তেন তেন সঙ্গহেতব্বাসঙ্গহেতব্বং অঞ্ঞং অত্থি, তং তদেৰ সঙ্গাহকাসঙ্গাহকভাৰেন উদ্ধটং. রূপক্খন্ধেন পন খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহেতব্বো অঞ্ঞো ধম্মো নত্থি, তথা ৰেদনাক্খন্ধাদীহি, ন চ সো এৰ তস্স সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো ৰা হোতি. যঞ্চ ‘‘রূপক্খন্ধো একেন খন্ধেন সঙ্গহিতো’’তি ৰুত্তং, তঞ্চ ন তস্সেৰ তেন সঙ্গহিততং সন্ধায ৰুত্তং, রূপক্খন্ধভাৰেন পন রূপক্খন্ধৰচনেন ৰা গহিততং সন্ধায ৰুত্তন্তি পকাসিতোযমত্থো.
যদি চ সো এৰ তেন সঙ্গয্হেয্য, সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে – ‘‘ৰেদনাক্খন্ধেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা আযতনসঙ্গহেন সঙ্গহিতা ধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, তে ধম্মা তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি সম্পযুত্তা’’তিআদি ৰত্তব্বং সিযা, ন চ ৰুত্তং, তস্মা যথা চিত্তং চিত্তেন সম্পযুত্তং ৰিপ্পযুত্তঞ্চ ন হোতি, এৰং রূপক্খন্ধো রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতো অসঙ্গহিতো চ ন হোতি, তথা ৰেদনাক্খন্ধাদযো ৰেদনাক্খন্ধাদীহি. ন হি সো এৰ তস্স সভাগো ৰিসভাগো চাতি. তেনেৰ ন একদেসা ৰিয সমুদাযস্স, সমুদাযো একদেসানং সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ. যথা রূপক্খন্ধো চক্খাযতনাদীনং, ধম্মাযতনং ৰেদনাক্খন্ধাদীনং, সরণা ধম্মা চতুন্নং খন্ধানং. সমুদাযন্তোগধানঞ্হি একদেসানং ন ৰিভাগো অত্থি, যেন তে সমুদাযস্স সমুদাযো চ তেসং সভাগো ৰিসভাগো চ সিযাতি, তথা ন সমুদাযো একদেসসভাগৰিসভাগানং সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ. যথা ধম্মাযতনং সুখুমরূপসভাগস্স ৰেদনাদিৰিসভাগস্স চ রূপক্খন্ধেকদেসস্স খন্ধসঙ্গহেন, জীৰিতিন্দ্রিযং রূপারূপজীৰিতসভাগৰিসভাগস্স রূপক্খন্ধেকদেসস্স সঙ্খারক্খন্ধেকদেসস্স চ জীৰিতৰজ্জস্স খন্ধসঙ্গহেনেৰ. ন হি একদেসসভাগং সমুদাযসভাগং, নাপি একদেসৰিসভাগং সমুদাযৰিসভাগন্তি, তস্মা সতিপি অত্ততো অত্তনি অন্তোগধতো অত্তেকদেসসভাগতো চ অঞ্ঞস্স অসঙ্গাহকত্তে সঙ্গাহকত্তমেৰ এতেসং নত্থি, যেন সঙ্গহিতস্স অসঙ্গাহকা সিযুন্তি সঙ্গাহকত্তাভাৰতো এৰ এৰরূপানং অগ্গহণং ৰেদিতব্বং.
যং পন ‘‘ধম্মাযতনং অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৰা চতূহি খন্ধেহি সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ২৫), ‘‘চক্খাযতনঞ্চ সোতাযতনঞ্চ একেন খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ২৬) চ ৰুত্তং, ন তেন একদেসানং সমুদাযসঙ্গাহকত্তং, সমুদাযস্স চ একদেসসঙ্গাহকত্তং দস্সেতি, চতুক্খন্ধগণনভেদেহি পন ধম্মাযতনস্স গণেতব্বাগণেতব্বভাৰেন পঞ্চধা ভিন্নতং, চক্খাযতনাদীনং একক্খন্ধগণনেন গণেতব্বতায একৰিধতঞ্চ দস্সেতি. সঙ্গাহকাসঙ্গাহকনিরপেক্খানং গণেতব্বাগণেতব্বানং তংতংগণনেহি গণনদস্সনমত্তমেৰ হি পঠমনযো কম্মকরণমত্তসব্ভাৰা, দুতিযাদযো পন সঙ্গাহকাসঙ্গাহকেহি সঙ্গহিতাসঙ্গহিতানং অগণনাদিদস্সনানি কত্তুকরণকম্মত্তযসব্ভাৰা. তথা পঠমনযে তথা তথা গণেতব্বাগণেতব্বভাৰসঙ্খাতো তংতংখন্ধাদিভাৰাভাৰো সভাগৰিসভাগতা, দুতিযাদীসু যথানিদ্ধারিতধম্মদস্সনে সঙ্গাহকসঙ্গহেতব্বানং সমানক্খন্ধাদিভাৰো সভাগতা, তদভাৰো চ ৰিসভাগতা. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনেসু তংতংখন্ধাদিভাৰাভাৰো এৰাতি অযমেতেসং ৰিসেসোতি.
সমুদযসচ্চসুখিন্দ্রিযসদিসানি পন তেহি সঙ্গহেতব্বমেৰ অত্থি, ন সঙ্গহিতং অসঙ্গহেতব্বন্তি অসঙ্গাহকত্তাভাৰতো ন উদ্ধটানি. দুক্খসচ্চসদিসানি তেহি ৰিসভাগসমুদাযভূতেহি অনেকক্খন্ধেহি খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহেতব্বং, ইতরেহি অসঙ্গহেতব্বঞ্চ নত্থীতি সঙ্গাহকত্তাসঙ্গাহকত্তাভাৰতো. এৰং সঙ্গাহকত্তাভাৰতো অসঙ্গাহকত্তাভাৰতো উভযাভাৰতো চ যথাৰুত্তসদিসানি অনুদ্ধরিত্ৰা সঙ্গাহকত্তাসঙ্গাহকত্তভাৰতো চক্খাযতনাদীনেৰ উদ্ধটানীতি ৰেদিতব্বানি. তত্থ ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তি চক্খাযতনৰজ্জা রূপধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বা, ন রূপক্খন্ধোতি. ন হি একদেসো সমুদাযসঙ্গাহকোতি দস্সিতমেতন্তি.
অট্ঠকথাযং পন খন্ধপদেনাতি খন্ধপদসঙ্গহেনাতি অত্থো, ন সঙ্গাহকেনাতি. ‘‘কেনচি সঙ্গাহকেনা’’তি ইদং পন আনেত্ৰা ৰত্তব্বং. তং পন রূপক্খন্ধাদীসু ন যুজ্জতীতি তং ৰিস্সজ্জনং রূপক্খন্ধাদীসু সঙ্গাহকেসু ন যুজ্জতীতি অত্থো. রূপক্খন্ধেন হি…পে… সঙ্গহিতোতি এতেন নযেন চক্খাযতনেন রূপক্খন্ধোৰ সঙ্গহিতো, সো চ অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতো নাম নত্থীতি এৰং চক্খাযতনাদীনিপি ন গহেতব্বানীতি আপজ্জতীতি চে? নাপজ্জতি. ন হি অঞ্ঞমত্তনিৰারণং এৰসদ্দস্স অত্থো, অথ খো সঙ্গাহকতো অঞ্ঞনিৰারণং. সো চাতিআদি চ ন নিরপেক্খৰচনং, অথ খো সঙ্গাহকাপেক্খন্তি. কথং? রূপক্খন্ধেন হি রূপক্খন্ধোৰ সঙ্গহিতোতি যথা চক্খাযতনেন চক্খাযতনতো অঞ্ঞম্পি খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতং অত্থি, যং আযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গহিতং হোতি, ন এৰং রূপক্খন্ধেন রূপক্খন্ধতো অঞ্ঞং খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতং অত্থি, যং আযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গহিতং সিযা, রূপক্খন্ধেন পন রূপক্খন্ধোৰ খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতোতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো. সিযা পনেতং ‘‘সো এৰ রূপক্খন্ধো রূপক্খন্ধেন আযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গহিতো হোতূ’’তি, তং নিৰারেন্তো আহ ‘‘সো চ অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতো নাম নত্থী’’তি. এত্থ চ ‘‘রূপক্খন্ধেনা’’তি আনেত্ৰা ৰত্তব্বং. তত্থ রূপক্খন্ধো রূপক্খন্ধস্স ৰা তদেকদেসানং ৰা চক্খাদীনং আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ ন হোতীতি ইমিনা পরিযাযেন অসঙ্গহিততায অভাৰো ৰুত্তোতি যুজ্জতি, ন রূপক্খন্ধেন রূপক্খন্ধস্স তদেকদেসানং ৰা অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গহিততায. ন হি সা সঙ্গহিততা অত্থি. যদি সিযা, সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে রূপক্খন্ধোপি উদ্ধরিতব্বো সিযা. তেন হি তীহিপি সঙ্গহেহি রূপক্খন্ধো তদেকদেসো ৰা সঙ্গহিতা সিযুং, অত্থি চ তেসং ৰিপ্পযুত্ততাতি.
এৰং অসঙ্গহিততায অভাৰতো এতানি, অঞ্ঞানি চাতি এত্থাপি চক্খাযতনাদীহি ৰিয এতেহি অঞ্ঞেহি চ সঙ্গহিতানং অসঙ্গহিততায অভাৰতো এতানি অঞ্ঞানি চ যথা ৰা তথা ৰা এতানি ৰিয অযুজ্জমানৰিস্সজ্জনত্তা এৰরূপানি পদানি সঙ্গাহকভাৰেন ন গহিতানীতি অধিপ্পাযো.
তত্থ যং ৰুত্তং ‘‘রূপক্খন্ধেন হি রূপক্খন্ধোৰ সঙ্গহিতো’’তি, তং তেনেৰ তস্স সঙ্গহিতত্তাসঙ্গহিতত্তাভাৰদস্সনেন নিৰারিতং. যঞ্হেত্থ অগ্গহণে কারণং ৰুত্তং, তঞ্চ সতিপি সঙ্গহিতত্তে অসঙ্গহিততায অভাৰতোতি ৰিঞ্ঞাযমানং সমুদযসচ্চাদীসু যুজ্জেয্য সতি তেহি সঙ্গহিতে তদসঙ্গহিতত্তাভাৰতো. রূপক্খন্ধাদীহি পন সঙ্গহিতমেৰ নত্থি, কুতো তস্স অসঙ্গহিততা ভৰিস্সতি, তস্মা সঙ্গাহকত্তাভাৰো এৰেত্থ অগ্গহণে কারণন্তি যুত্তং. সঙ্গহিতত্তাভাৰেন অসঙ্গহিতত্তং যদিপি রূপক্খন্ধাদিনা অত্তনো অত্তনি অন্তোগধস্স অত্তেকদেসসভাগস্স চ নত্থি, অঞ্ঞস্স পন অত্থীতি ন দুক্খসচ্চাদীসু ৰিয উভযাভাৰো চেত্থ অগ্গহণে কারণং ভৰিতুং যুত্তোতি. ধম্মাযতনজীৰিতিন্দ্রিযাদীনঞ্চ খন্ধচতুক্কদুকাদিসঙ্গাহকত্তে সতি ন তেসং সঙ্গহিতানং তেহি ধম্মাযতনজীৰিতিন্দ্রিযাদীহি আযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গহিততা নত্থীতি অসঙ্গহিততায অভাৰো অনেকন্তিকো, তস্মা পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ অগ্গহিতানং অগ্গহণে, গহিতানঞ্চ গহণে কারণং ৰেদিতব্বন্তি.
অনিদস্সনং পুনদেৰ সপ্পটিঘন্তি এত্থ অনিদস্সনন্তি এতেন ‘‘সনিদস্সনসপ্পটিঘ’’ন্তি এত্থ ৰুত্তেন সপ্পটিঘসদ্দেন সদ্ধিং যোজেত্ৰা অনিদস্সনসপ্পটিঘা দস্সিতা. পুনদেৰাতি এতেন তত্থেৰ অৰিসিট্ঠং সনিদস্সনপদং নিৰত্তেত্ৰা গণ্হন্তো সনিদস্সনদুকপদং দস্সেতি. ‘‘চক্খাযতনেন চক্খাযতনমেৰেকং সঙ্গহিত’’ন্তি ইদং ন সক্কা ৰত্তুং. ন হি ‘‘চক্খাযতনেন চক্খাযতনং আযতনসঙ্গহেন সঙ্গহিত’’ন্তি চ ‘‘অসঙ্গহিত’’ন্তি চ ৰত্তব্বন্তি দস্সিতোযং নযোতি. এৰং সব্বত্থ তস্সেৰ সমুদাযেকদেসানঞ্চ সঙ্গাহকসঙ্গহিতন্তি ৰচনেসু অসঙ্গাহকঅসঙ্গহিতন্তি ৰচনেসু চ তদৰত্তব্বতা যোজেতব্বা. অসঙ্গাহকত্তাভাৰতো এৰ হি চক্খাযতনাদীনি চক্খাযতনাদীহি অসঙ্গহিতানীতি ন ৰুচ্চন্তি, ন সঙ্গাহকত্তাভাৰতোতি.
দুতিযনযসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.