১. ৰেরঞ্জসুত্তৰণ্ণনা
১১. দুতিযস্স পঠমে ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতীতি (পারা. অট্ঠ. ১.১) এত্থ ৰেরঞ্জাতি তস্স নগরস্সেতং অধিৰচনং, তস্সং ৰেরঞ্জাযং. সমীপত্থে ভুম্মৰচনং. নল়েরুপুচিমন্দমূলেতি এত্থ নল়েরু নাম যক্খো. পুচিমন্দোতি নিম্বরুক্খো. মূলন্তি সমীপং. অযঞ্হি মূল-সদ্দো ‘‘মূলানি উদ্ধরেয্য অন্তমসো উসীরনাল়িমত্তানিপী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১৯৫) মূলমূলে দিস্সতি. ‘‘লোভো অকুসলমূল’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩০৫; পরি. ৩২৩) অসাধারণহেতুম্হি. ‘‘যাৰ মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফরতি, নিৰাতে পণ্ণানি পতন্তি, এত্তাৰতা রুক্খমূল’’ন্তিআদীসু (পারা. ৪৯৪) সমীপে. ইধ পন সমীপে অধিপ্পেতো, তস্মা নল়েরুযক্খেন অধিগ্গহিতস্স পুচিমন্দস্স সমীপেতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সো কির পুচিমন্দো রমণীযো পাসাদিকো অনেকেসং রুক্খানং আধিপচ্চং ৰিয কুরুমানো তস্স নগরস্স অৰিদূরে গমনাগমনসম্পন্নে ঠানে অহোসি. অথ ভগৰা ৰেরঞ্জং গন্ত্ৰা পতিরূপে ঠানে ৰিহরন্তো তস্স রুক্খস্স সমীপে হেট্ঠাভাগে ৰিহাসি. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতি নল়েরুপুচিমন্দমূলে’’তি.
পচ্চুট্ঠানং (সারত্থ. টী. ১.২) নাম আসনা ৰুট্ঠানন্তি আহ ‘‘নাসনা ৰুট্ঠাতী’’তি. নিসিন্নাসনতো ন ৰুট্ঠহতীতি অত্থো. এত্থ চ জিণ্ণে…পে… ৰযোঅনুপ্পত্তেতি উপযোগৰচনং আসনা ৰুট্ঠানকিরিযাপেক্খং ন হোতি. তস্মা ‘‘জিণ্ণে…পে… ৰযোঅনুপ্পত্তে দিস্ৰা’’তি অজ্ঝাহারং কত্ৰা অত্থো ৰেদিতব্বো. অথ ৰা পচ্চুগ্গমনকিরিযাপেক্খং উপযোগৰচনং, তস্মা ন পচ্চুট্ঠাতীতি উট্ঠায পচ্চুগ্গমনং ন করোতীতি অত্থো ৰেদিতব্বো. পচ্চুগ্গমনম্পি হি পচ্চুট্ঠানন্তি ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘আচরিযং পন দূরতোৰ দিস্ৰা পচ্চুট্ঠায পচ্চুগ্গমনকরণং পচ্চুট্ঠানং নামা’’তি. নাসনা ৰুট্ঠাতীতি ইমিনা পন পচ্চুগ্গমনাভাৰস্স উপলক্খণমত্তং দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং. ৰিভাৰনে নাম অত্থেতি পকতিৰিভাৰনসঙ্খাতে অত্থে. ন অভিৰাদেতি ৰাতি ন অভিৰাদেতব্বন্তি ৰা সল্লক্খেতীতি ৰুত্তং হোতি.
তং অঞ্ঞাণন্তি ‘‘অযং মম অভিৰাদনাদীনি কাতুং অরহরূপো ন হোতী’’তি অজাননৰসেন পৰত্তং অঞ্ঞাণং. ওলোকেন্তোতি ‘‘দুক্খং খো অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, কিং নু খো অহং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা সক্করেয্যং গরুং করেয্য’’ন্তিআদিসুত্তৰসেনেৰ (অ. নি. ৪.২১) ঞাণচক্খুনা ওলোকেন্তো. নিপচ্চকারারহন্তি পণিপাতারহং. সম্পতিজাতোতি মুহুত্তজাতো, জাতসমনন্তরমেৰাতি ৰুত্তং হোতি. উত্তরেন মুখোতি উত্তরদিসাভিমুখো. ‘‘সত্তপদৰীতিহারেন গন্ত্ৰা সকলং দসসহস্সিলোকধাতুং ওলোকেসি’’ন্তি ইদং –
‘‘ধম্মতা এসা, ভিক্খৰে, সম্পতিজাতো বোধিসত্তো সমেহি পাদেহি পতিট্ঠহিত্ৰা উত্তরাভিমুখো সত্তপদৰীতিহারেন গচ্ছতি, সেতম্হি ছত্তে অনুধারিযমানে সব্বা দিসা ৰিলোকেতি, আসভিঞ্চ ৰাচং ভাসতী’’তি (দী. নি. ২.৩১) –
এৰং পাল়িযং সত্তপদৰীতিহারুপরি ঠিতস্স ৰিয সব্বাদিসানুলোকনস্স কথিতত্তা ৰুত্তং, ন পনেতং এৰং দট্ঠব্বং সত্তপদৰীতিহারতো পগেৰ দিসাৰিলোকনস্স কতত্তা. মহাসত্তো হি মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৰা পুরত্থিমং দিসং ওলোকেসি, অনেকানি চক্কৰাল়সহস্সানি একঙ্গণানি অহেসুং. তত্থ দেৰমনুস্সা গন্ধমালাদীহি পূজযমানা, ‘‘মহাপুরিস, ইধ তুম্হেহি সদিসোপি নত্থি, কুতো উত্তরিতরো’’তি আহংসু. এৰং চতস্সো দিসা, চতস্সো অনুদিসা, হেট্ঠা, উপরীতি দসপি দিসা অনুৰিলোকেত্ৰা অত্তনো সদিসং অদিস্ৰা ‘‘অযং উত্তরদিসা’’তি সত্তপদৰীতিহারেন অগমাসীতি ৰেদিতব্বা. ওলোকেসিন্তি মম পুঞ্ঞানুভাৰেন লোকৰিৰরণপাটিহারিযে জাতে পঞ্ঞাযমানং দসসহস্সিলোকধাতুং মংসচক্খুনাৰ ওলোকেসিন্তি অত্থো.
মহাপুরিসোতি জাতিগোত্তকুলপ্পদেসাদিৰসেন মহন্তপুরিসো. অগ্গোতি গুণেহি সব্বপ্পধানো. জেট্ঠোতি গুণৰসেনেৰ সব্বেসং ৰুদ্ধতমো, গুণেহি মহল্লকতমোতি ৰুত্তং হোতি. সেট্ঠোতি গুণৰসেনেৰ সব্বেসং পসত্থতমো. অত্থতো পন পচ্ছিমানি দ্ৰে পুরিমস্সেৰ ৰেৰচনানীতি ৰেদিতব্বং. তযাতি নিস্সক্কে করণৰচনং. উত্তরিতরোতি অধিকতরো. পতিমানেসীতি পূজেসি. আসভিন্তি উত্তমং. ময্হং অভিৰাদনাদিরহো পুগ্গলোতি ময্হং অভিৰাদনাদিকিরিযায অরহো অনুচ্ছৰিকো পুগ্গলো. নিচ্চসাপেক্খতায পনেত্থ সমাসো দট্ঠব্বো. তথাগতাতি তথাগততো, তথাগতস্স সন্তিকাতি ৰুত্তং হোতি. এৰরূপন্তি অভিৰাদনাদিসভাৰং. পরিপাকসিথিলবন্ধনন্তি পরিপাকেন সিথিলবন্ধনং.
তং ৰচনন্তি ‘‘নাহং তং ব্রাহ্মণা’’তিআদিৰচনং. ‘‘নাহং অরসরূপো, মাদিসা ৰা অরসরূপা’’তি ৰুত্তে ব্রাহ্মণো থদ্ধো ভৰেয্য. তেন ৰুত্তং ‘‘চিত্তমুদুভাৰজননত্থ’’ন্তি.
কতমো পন সোতি পরিযাযাপেক্খো পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো, কতমো সো পরিযাযোতি অত্থো? জাতিৰসেনাতি খত্তিযাদিজাতিৰসেন. উপপত্তিৰসেনাতি দেৰেসু উপপত্তিৰসেন. সেট্ঠসম্মতানম্পীতি অপি-সদ্দেন পগেৰ অসেট্ঠসম্মতানন্তি দস্সেতি. অভিনন্দন্তানন্তি সপ্পীতিকতণ্হাৰসেন পমোদমানানং. রজ্জন্তানন্তি বলৰরাগৰসেন রজ্জন্তানং. রূপপরিভোগেন উপ্পন্নতণ্হাসম্পযুত্তসোমনস্সৰেদনা রূপতো নিব্বত্তিত্ৰা হদযতপ্পনতো অম্বরসাদযো ৰিয রূপরসাতি ৰুচ্চন্তি. আৰিঞ্চন্তীতি আকড্ঢন্তি. ৰত্থারম্মণাদিসামগ্গিযন্তি ৰত্থুআরম্মণাদিকারণসামগ্গিযং. অনুক্খিপন্তোতি অত্তুক্কংসনৰসেন কথিতে ব্রাহ্মণস্স অসপ্পাযভাৰতো অত্তানং অনুক্খিপন্তো অনুক্কংসেন্তো.
এতস্মিং পনত্থে করণে সামিৰচনন্তি ‘‘জহিতা’’তি এতস্মিং অত্থে তথাগতস্সাতি করণে সামিৰচনং, তথাগতেন জহিতাতি অত্থো. মূলন্তি ভৰমূলং. ‘‘তালৰত্থুকতা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘ওট্ঠমুখো’’তিআদীসু ৰিয মজ্ঝেপদলোপং কত্ৰা অ-কারঞ্চ দীঘং কত্ৰা ‘‘তালাৰত্থুকতা’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘তালৰত্থু ৰিয নেসং ৰত্থু কতন্তি তালাৰত্থুকতা’’তি. তত্থ তালস্স ৰত্থু তালৰত্থু. যথা আরামস্স ৰত্থুভূতপুব্বো পদেসো আরামস্স অভাৰে ‘‘আরামৰত্থূ’’তি ৰুচ্চতি, এৰং তালস্স পতিট্ঠিতোকাসো সমূলং উদ্ধরিতে তালে পদেসমত্তে ঠিতে তালস্স ৰত্থুভূতপুব্বত্তা ‘‘তালৰত্থূ’’তি ৰুচ্চতি. নেসন্তি রূপরসাদীনং. কথং পন তালৰত্থু ৰিয নেসং ৰত্থু কতন্তি আহ ‘‘যথা হী’’তিআদি. রূপাদিপরিভোগেন উপ্পন্নতণ্হাযুত্তসোমনস্সৰেদনাসঙ্খাতরূপরসাদীনং চিত্তসন্তানস্স অধিট্ঠানভাৰতো ৰুত্তং ‘‘তেসং পুব্বে উপ্পন্নপুব্বভাৰেন ৰত্থুমত্তে চিত্তসন্তানে কতে’’তি. তত্থ পুব্বেতি পুরে, সরাগকালেতি ৰুত্তং হোতি. তালাৰত্থুকতাতি ৰুচ্চন্তীতি তালৰত্থু ৰিয অত্তনো ৰত্থুস্স কতত্তা রূপরসাদযো ‘‘তালাৰত্থুকতা’’তি ৰুচ্চন্তি. এতেন পহীনকিলেসানং পুন উপ্পত্তিযা অভাৰো দস্সিতো.
অৰিরুল়্হিধম্মত্তাতি অৰিরুল়্হিসভাৰতায. মত্থকচ্ছিন্নো তালো পত্তফলাদীনং অৰত্থুভূতো তালাৰত্থূতি আহ ‘‘মত্থকচ্ছিন্নতালো ৰিয কতা’’তি. এতেন ‘‘তালাৰত্থু ৰিয কতাতি তালাৰত্থুকতা’’তি অযং ৰিগ্গহো দস্সিতো. এত্থ পন ‘‘অৰত্থুভূতো তালো ৰিয কতাতি অৰত্থুতালকতা’’তি ৰত্তব্বে ৰিসেসনস্স পরনিপাতং কত্ৰা ‘‘তালাৰত্থুকতা’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ইমিনা পনত্থেন ইদং দস্সেতি – রূপরসাদিৰচনেন ৰিপাকধম্মধম্মা হুত্ৰা পুব্বে উপ্পন্নকুসলাকুসলা ধম্মা গহিতা, তে উপ্পন্নাপি মত্থকসদিসানং তণ্হাৰিজ্জানং মগ্গসত্থেন ছিন্নত্তা আযতিং তালপত্তসদিসে ৰিপাকক্খন্ধে নিব্বত্তেতুং অসমত্থা জাতা, তস্মা তালাৰত্থু ৰিয কতাতি তালাৰত্থুকতা রূপরসাদযোতি. ইমস্মিং অত্থে ‘‘অভিনন্দন্তান’’ন্তি ইমিনা পদেন কুসলসোমনস্সম্পি সঙ্গহিতন্তি ৰদন্তি. অনভাৰং কতাতি এত্থ অনু-সদ্দো পচ্ছাসদ্দেন সমানত্থোতি আহ ‘‘যথা নেসং পচ্ছাভাৰো ন হোতী’’তিআদি.
যঞ্চ খো ত্ৰং সন্ধায ৰদেসি, সো পরিযাযো ন হোতীতি যং ৰন্দনাদিসামগ্গিরসাভাৰসঙ্খাতং কারণং অরসরূপতায ৰদেসি, তং কারণং ন হোতি, ন ৰিজ্জতীতি অত্থো. ননু চাযং ব্রাহ্মণো যং ৰন্দনাদিসামগ্গিরসাভাৰসঙ্খাতপরিযাযং সন্ধায ‘‘অরসরূপো ভৰং গোতমো’’তি আহ, ‘‘সো পরিযাযো নত্থী’’তি ৰুত্তে ৰন্দনাদীনি ভগৰা করোতীতি আপজ্জতীতি ইমং অনিট্ঠপ্পসঙ্গং দস্সেন্তো আহ ‘‘ননু চা’’তিআদি.
সব্বপরিযাযেসূতি সব্বৰারেসু. সন্ধাযভাসিতমত্তন্তি যং সন্ধায ব্রাহ্মণো ‘‘নিব্ভোগো ভৰং গোতমো’’তিআদিমাহ. ভগৰা চ যং সন্ধায নিব্ভোগতাদিং অত্তনি অনুজানাতি, তং সন্ধাযভাসিতমত্তং. ছন্দরাগপরিভোগোতি ছন্দরাগৰসেন পরিভোগো. অপরং পরিযাযন্তি অঞ্ঞং কারণং.
কুলসমুদাচারকম্মন্তি কুলাচারসঙ্খাতং কম্মং, কুলচারিত্তন্তি অত্থো. অকিরিযন্তি অকরণভাৰং. ‘‘অনেকৰিহিতানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মান’’ন্তি সামঞ্ঞৰচনেপি পারিসেসঞাযতো ৰুত্তাৰসেসা অকুসলধম্মা গহেতব্বাতি আহ ‘‘ঠপেত্ৰা তে ধম্মে’’তিআদি, তে যথাৰুত্তকাযদুচ্চরিতাদিকে অকুসলধম্মে ঠপেত্ৰাতি অত্থো. অনেকৰিহিতাতি অনেকপ্পকারা.
অযং লোকতন্তীতি অযং ৰুড্ঢানং অভিৰাদনাদিকিরিযলক্খণা লোকপ্পৰেণী. অনাগামিব্রহ্মানং অলঙ্কারাদীসু অনাগামিভিক্খূনঞ্চ চীৰরাদীসু নিকন্তিৰসেন রাগুপ্পত্তি হোতীতি অনাগামিমগ্গেন পঞ্চকামগুণিকরাগস্সেৰ পহানং ৰেদিতব্বন্তি আহ ‘‘পঞ্চকামগুণিকরাগস্সা’’তি. রূপাদীসু পঞ্চসু কামগুণেসু ৰত্থুকামকোট্ঠাসেসু উপ্পজ্জমানো রাগো ‘‘পঞ্চকামগুণিকরাগো’’তি ৰেদিতব্বো. কোট্ঠাসৰচনো হেত্থ গুণ-সদ্দো ‘‘ৰযোগুণা অনুপুব্বং জহন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৪) ৰিয. অকুসলচিত্তদ্ৰযসম্পযুত্তস্সাতি দোমনস্সসহগতচিত্তদ্ৰযসম্পযুত্তস্স. মোহস্স সব্বাকুসলসাধারণত্তা আহ ‘‘সব্বাকুসলসম্ভৰস্সা’’তি. অৰসেসানন্তি সক্কাযদিট্ঠিআদীনং.
জিগুচ্ছতি মঞ্ঞেতি অহমভিজাতো রূপৰা পঞ্ঞৰা কথং নাম অঞ্ঞেসং অভিৰাদনাদিং করেয্যন্তি জিগুচ্ছতি ৰিয, জিগুচ্ছতীতি ৰা সল্লক্খেমি. অকুসলধম্মে জিগুচ্ছমানো তেসং সমঙ্গিভাৰম্পি জিগুচ্ছতীতি ৰুত্তং ‘‘অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা জিগুচ্ছতী’’তি. সমাপত্তীতি এতস্সেৰ ৰেৰচনং সমাপজ্জনা সমঙ্গিভাৰোতি. মণ্ডনজাতিকোতি মণ্ডনকসভাৰো, মণ্ডনকসীলোতি অত্থো. জেগুচ্ছিতন্তি জিগুচ্ছনসীলতং.
লোকজেট্ঠককম্মন্তি লোকজেট্ঠকানং কত্তব্বকম্মং, লোকে ৰা সেট্ঠসম্মতং কম্মং. তত্রাতি তেসু দ্ৰীসুপি অত্থৰিকপ্পেসু. পদাভিহিতো অত্থো পদত্থো, ব্যঞ্জনত্থোতি ৰুত্তং হোতি. ৰিনযং ৰা অরহতীতি এত্থ ৰিনযনং ৰিনযো, নিগ্গণ্হনন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘নিগ্গহং অরহতীতি ৰুত্তং হোতী’’তি. ননু চ পঠমং ৰুত্তেসু দ্ৰীসুপি অত্থৰিকপ্পেসু সকত্থে অরহত্থে চ তদ্ধিতপচ্চযো সদ্দলক্খণতো দিস্সতি, ন পন ‘‘ৰিনযায ধম্মং দেসেতী’’তি ইমস্মিং অত্থে. তস্মা কথমেত্থ তদ্ধিতপচ্চযোতি আহ ‘‘ৰিচিত্রা হি তদ্ধিতৰুত্তী’’তি. ৰিচিত্রতা চেত্থ লোকপ্পমাণতো ৰেদিতব্বা. তথা হি যস্মিং যস্মিং অত্থে তদ্ধিতপ্পযোগো লোকস্স, তত্থ তত্থ তদ্ধিতৰুত্তি লোকতো সিদ্ধাতি ৰিচিত্রা তদ্ধিতৰুত্তি, তস্মা যথা ‘‘মা সদ্দমকাসী’’তি ৰদন্তো ‘‘মাসদ্দিকো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং ৰিনযায ধম্মং দেসেতীতি ৰেনযিকোতি ৰুচ্চতীতি অধিপ্পাযো.
কপণপুরিসোতি গুণৰিরহিততায দীনমনুস্সো. ব্যঞ্জনানি অৰিচারেত্ৰাতি তিস্সদত্তাদিসদ্দেসু ৰিয ‘‘ইমস্মিং অত্থে অযং নাম পচ্চযো’’তি এৰং ব্যঞ্জনৰিচারং অকত্ৰা, অনিপ্ফন্নপাটিপদিকৰসেনাতি ৰুত্তং হোতি.
‘‘দেৰলোকগব্ভসম্পত্তিযা’’তি ৰত্ৰাপি ঠপেত্ৰা ভুম্মদেৰে সেসদেৰেসু গব্ভগ্গহণস্স অভাৰতো পটিসন্ধিযেৰেত্থ গব্ভসম্পত্তীতি ৰেদিতব্বাতি ৰুত্তমেৰত্থং ৰিৰরিত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘দেৰলোকপটিসন্ধিপটিলাভায সংৰত্ততী’’তি. অস্সাতি অভিৰাদনাদিসামীচিকম্মস্স. মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণে দোসং দস্সেন্তোতি মাতিতো অপরিসুদ্ধভাৰং দস্সেন্তো, অক্কোসিতুকামস্স দাসিযা পুত্তোতি দাসিকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তভাৰে দোসং দস্সেত্ৰা অক্কোসনং ৰিয ভগৰতো মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণে দোসং দস্সেত্ৰা অক্কোসন্তোপি এৰমাহাতি অধিপ্পাযো. গব্ভতোতি দেৰলোকপ্পটিসন্ধিতো. তেনেৰাহ ‘‘অভব্বো দেৰলোকূপপত্তিং পাপুণিতুন্তি অধিপ্পাযো’’তি. ‘‘হীনো ৰা গব্ভো অস্সাতি অপগব্ভো’’তি ইমস্স ৰিগ্গহস্স একেন পরিযাযেন অধিপ্পাযং দস্সেন্তো আহ ‘‘দেৰলোকগব্ভপরিবাহিরত্তা আযতিং হীনগব্ভপটিলাভভাগী’’তি. ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা আযতিম্পি হীনগব্ভপটিলাভভাগী, তস্মা হীনো ৰা গব্ভো অস্সাতি অপগব্ভোতি অধিপ্পাযো. পুন তস্সেৰ ৰিগ্গহস্স ‘‘কোধৰসেন…পে… দস্সেন্তো’’তি হেট্ঠা ৰুত্তনযস্স অনুরূপং কত্ৰা অধিপ্পাযং দস্সেন্তো আহ ‘‘হীনো ৰাস্স মাতুকুচ্ছিস্মিং গব্ভৰাসো অহোসীতি অধিপ্পাযো’’তি. গব্ভ-সদ্দো অত্থি মাতুকুচ্ছিপরিযাযো ‘‘গব্ভে ৰসতি মাণৰো’’তিআদীসু (জা. ১.১৫.৩৬৩) ৰিয. অত্থি মাতুকুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তসত্তপরিযাযো ‘‘অন্তমসো গব্ভপাতনং উপাদাযা’’তিআদীসু (মহাৰ. ১২৯) ৰিয. তত্থ মাতুকুচ্ছিপরিযাযং গহেত্ৰা অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অনাগতে গব্ভসেয্যা’’তি. গব্ভে সেয্যা গব্ভসেয্যা. অনুত্তরেন মগ্গেনাতি অগ্গমগ্গেন. কম্মকিলেসানং মগ্গেন ৰিহতত্তা আহ ‘‘ৰিহতকারণত্তা’’তি. ইতরা তিস্সোপীতি অণ্ডজসংসেদজওপপাতিকা. এত্থ চ যদিপি ‘‘অপগব্ভো’’তি ইমস্স অনুরূপতো গব্ভসেয্যা এৰ ৰত্তব্বা, পসঙ্গতো পন লব্ভমানং সব্বম্পি ৰত্তুং ৰট্টতীতি পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিপি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.
ইদানি সত্তপরিযাযস্স গব্ভ-সদ্দস্স ৰসেন ৰিগ্গহনানত্তং দস্সেন্তো আহ ‘‘অপিচা’’তিআদি. ইমস্মিং পন ৰিকপ্পে গব্ভসেয্যা পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তীতি উভযম্পি গব্ভসেয্যৰসেনেৰ ৰুত্তন্তিপি ৰদন্তি. ননু চ ‘‘আযতিং গব্ভসেয্যা পহীনা’’তি ৰুত্তত্তা গব্ভস্স সেয্যা এৰ পহীনা, ন পন গব্ভোতি আপজ্জতীতি আহ ‘‘যথা চা’’তিআদি. অথ ‘‘অভিনিব্বত্তী’’তি এত্তকমেৰ অৰত্ৰা পুনব্ভৰগ্গহণং কিমত্থন্তি আহ ‘‘অভিনিব্বত্তি চ নামা’’তিআদি. অপুনব্ভৰভূতাতি খণে খণে উপ্পজ্জমানানং ধম্মানং অভিনিব্বত্তি.
ধম্মধাতুন্তি এত্থ ধম্মে অনৰসেসে ধারেতি যাথাৰতো উপধারেতীতি ধম্মধাতু, ধম্মানং যথাসভাৰতো অৰবুজ্ঝনসভাৰো, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেতং অধিৰচনং. পটিৰিজ্ঝিত্ৰাতি সচ্ছিকত্ৰা, পটিলভিত্ৰাতি অত্থো, পটিলাভহেতূতি ৰুত্তং হোতি. দেসনাৰিলাসপ্পত্তো হোতীতি রুচিৰসেন পরিৰত্তেত্ৰা দস্সেতুং সমত্থতা দেসনাৰিলাসো, তং পত্তো অধিগতোতি অত্থো. করুণাৰিপ্ফারন্তি সব্বসত্তেসু মহাকরুণায ফরণং. তাদিলক্খণমেৰ পুন উপমায ৰিভাৰেত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘পথৰীসমচিত্তত’’ন্তি. যথা পথৰী সুচিঅসুচিনিক্খেপচ্ছেদনভেদনাদীসু ন ৰিকম্পতি, অনুরোধৰিরোধং ন পাপুণাতি, এৰং ইট্ঠানিট্ঠেসু লাভালাভাদীসু অনুরোধৰিরোধপ্পহানতো অৰিকম্পিতচিত্ততায পথৰীসমচিত্ততন্তি অত্থো. অকুপ্পধম্মতন্তি এত্থ অকুপ্পধম্মো নাম ফলসমাপত্তীতি কেচি ৰদন্তি. ‘‘পরেসু পন অক্কোসন্তেসুপি অত্তনো পথৰীসমচিত্ততায অকুপ্পনসভাৰতন্তি এৰমেত্থ অত্থো গহেতব্বো’’তি অম্হাকং খন্তি. জরায অনুসটন্তি জরায পলিৰেঠিতং. ব্রাহ্মণস্স ৰুদ্ধতায আসন্নৰুত্তিমরণন্তি সম্ভাৰনৰসেন ‘‘অজ্জ মরিত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘মহন্তেন খো পন উস্সাহেনা’’তি সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’’তি এৰং সঞ্জাতমহুস্সাহেন. অপ্পটিসমং পুরেজাতভাৰন্তি অনঞ্ঞসাধারণং পুরেজাতভাৰং. নত্থি এতস্স পটিসমোতি অপ্পটিসমো, পুরেজাতভাৰো.
পক্খে ৰিধুনন্তাতি পত্তে চালেন্তা. নিক্খমন্তানন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং, নিক্খন্তেসূতি অত্থো.
সো জেট্ঠো ইতি অস্স ৰচনীযোতি যো পঠমতরং অণ্ডকোসতো নিক্খন্তো কুক্কুটপোতকো, সো জেট্ঠোতি ৰচনীযো অস্স, ভৰেয্যাতি অত্থো. সম্পটিপাদেন্তোতি সংসন্দেন্তো. তিভূমপরিযাপন্নাপি সত্তা অৰিজ্জাকোসস্স অন্তো পৰিট্ঠা তত্থ তত্থ অপ্পহীনায অৰিজ্জায ৰেঠিতত্তাতি আহ ‘‘অৰিজ্জাকোসস্স অন্তো পৰিট্ঠেসু সত্তেসূ’’তি অণ্ডকোসন্তি বীজকপালং. লোকসন্নিৰাসেতি লোকোযেৰ সঙ্গম্ম সমাগম্ম নিৰাসনট্ঠেন লোকসন্নিৰাসো, সত্তনিকাযো. সম্মাসম্বোধিন্তি এত্থ সম্মাতি অৰিপরীতত্থো, সং-সদ্দো সামন্তি ইমমত্থং দীপেতি. তস্মা সম্মা অৰিপরীতেনাকারেন সযমেৰ চত্তারি সচ্চানি বুজ্ঝতি পটিৰিজ্ঝতীতি সম্মাসম্বোধীতি মগ্গো ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘সম্মা সামঞ্চ বোধি’’ন্তি, সম্মা সযমেৰ চ বুজ্ঝনকন্তি অত্থো. সম্মাতি ৰা পসত্থৰচনো, সং-সদ্দো সুন্দরৰচনোতি আহ ‘‘অথ ৰা পসত্থং সুন্দরঞ্চ বোধি’’ন্তি.
অসব্বগুণদাযকত্তাতি সব্বগুণানং অদাযকত্তা. সব্বগুণে ন দদাতীতি হি অসব্বগুণদাযকো, অসমত্থসমাসোযং গমকত্তা যথা ‘‘অসূরিযপস্সানি মুখানী’’তি. তিস্সো ৰিজ্জাতি উপনিস্সযৰতো সহেৰ অরহত্তফলেন তিস্সো ৰিজ্জা দেতি. ননু চেত্থ তীসু ৰিজ্জাসু আসৰক্খযঞাণস্স মগ্গপরিযাপন্নত্তা কথমেতং যুজ্জতি ‘‘মগ্গো তিস্সো ৰিজ্জা দেতী’’তি? নাযং দোসো. সতিপি আসৰক্খযঞাণস্স মগ্গপরিযাপন্নভাৰে অট্ঠঙ্গিকে মগ্গে সতি মগ্গঞাণেন সদ্ধিং তিস্সো ৰিজ্জা পরিপুণ্ণা হোন্তীতি ‘‘মগ্গো তিস্সো ৰিজ্জা দেতী’’তি ৰুচ্চতি. ছ অভিঞ্ঞাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. সাৰকপারমিঞাণন্তি অগ্গসাৰকেহি পটিলভিতব্বমেৰ লোকিযলোকুত্তরঞাণং. পচ্চেকবোধিঞাণন্তি এত্থাপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অব্ভঞ্ঞাসিন্তি জানিং. জাননঞ্চ ন অনুস্সৰাদিৰসেনাতি আহ ‘‘পটিৰিজ্ঝি’’ন্তি, পচ্চক্খমকাসিন্তি অত্থো. পটিৰেধোপি ন দূরে ঠিতস্স লক্খণপ্পটিৰেধো ৰিযাতি আহ ‘‘পত্তোম্হী’’তি, পাপুণিন্তি অত্থো. পাপুণনঞ্চ ন সযং গন্ত্ৰাতি আহ ‘‘অধিগতোম্হী’’তি, সন্তানে উপ্পাদনৰসেন পটিলভিন্তি অত্থো.
ওপম্মসম্পটিপাদনন্তি ওপম্মত্থস্স উপমেয্যেন সম্মদেৰ পটিপাদনং. অত্থেনাতি উপমেয্যত্থেন. যথা কুক্কুটিযা অণ্ডেসু তিৰিধকিরিযাকরণং কুক্কুটচ্ছাপকানং অণ্ডকোসতো নিক্খমনস্স মূলকারণং, এৰং বোধিসত্তভূতস্স ভগৰতো তিৰিধানুপস্সনাকরণং অৰিজ্জণ্ডকোসতো নিক্খমনস্স মূলকারণন্তি আহ ‘‘যথা হি তস্সা কুক্কুটিযা…পে… তিৰিধানুপস্সনাকরণ’’ন্তি. ‘‘সন্তানে’’তি ৰুত্তত্তা অণ্ডসদিসতা সন্তানস্স, বহি নিক্খন্তকুক্কুটচ্ছাপকসদিসতা বুদ্ধগুণানং, বুদ্ধগুণাতি চ অত্থতো বুদ্ধোযেৰ ‘‘তথাগতস্স খো এতং, ৰাসেট্ঠ, অধিৰচনং ধম্মকাযো ইতিপী’’তি ৰচনতো. অৰিজ্জণ্ডকোসস্স তনুভাৰোতি বলৰৰিপস্সনাৰসেন অৰিজ্জণ্ডকোসস্স তনুভাৰো, পটিচ্ছাদনসামঞ্ঞেন চ অৰিজ্জায অণ্ডকোসসদিসতা. মুদুভূতস্সপি খরভাৰাপত্তি হোতীতি তন্নিৰত্তনত্থং ‘‘থদ্ধখরভাৰো’’তি ৰুত্তং. তিক্খখরৰিপ্পসন্নসূরভাৰোতি এত্থ পরিগ্গয্হমানেসু সঙ্খারেসু ৰিপস্সনাঞাণস্স সমাধিন্দ্রিযৰসেন সুখানুপ্পৰেসো তিক্খতা, অনুপৰিসিত্ৰাপি সতিন্দ্রিযৰসেন অনতিক্কমনতো অকুণ্ঠতা খরভাৰো. তিক্খোপি হি একচ্চো সরো লক্খং পত্ৰা কুণ্ঠো হোতি, ন তথা ইদং. সতিপি খরভাৰে সুখুমপ্পৰত্তিৰসেন কিলেসসমুদাচারসঙ্খোভরহিততায সদ্ধিন্দ্রিযৰসেন পসন্নভাৰো, সতিপি পসন্নভাৰে অন্তরা অনোসক্কিত্ৰা কিলেসপচ্চত্থিকানং সুট্ঠু অভিভৰনতো ৰীরিযিন্দ্রিযৰসেন সূরভাৰো ৰেদিতব্বো. এৰমিমেহি পকারেহি সঙ্খারুপেক্খাঞাণমেৰ গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ৰিপস্সনাঞাণস্স পরিণামকালোতি ৰিপস্সনায ৰুট্ঠানগামিনিভাৰাপত্তি. তদা চ সা মগ্গঞাণগব্ভং ধারেন্তী ৰিয হোতীতি আহ ‘‘গব্ভগ্গহণকালো’’তি. গব্ভং গণ্হাপেত্ৰাতি সঙ্খারুপেক্খায অনন্তরং সিখাপ্পত্তঅনুলোমৰিপস্সনাৰসেন মগ্গৰিজাযনত্থং গব্ভং গণ্হাপেত্ৰা. অভিঞ্ঞাপক্খেতি লোকিযাভিঞ্ঞাপক্খে. লোকুত্তরাভিঞ্ঞা হি অৰিজ্জণ্ডকোসং পদালিতা. পোত্থকেসু পন কত্থচি ‘‘ছাভিঞ্ঞাপক্খে’’তি লিখন্তি, সো অপাঠোতি ৰেদিতব্বো.
জেট্ঠো সেট্ঠোতি ৰুদ্ধতমত্তা জেট্ঠো, সব্বগুণেহি উত্তমত্তা পসত্থতমোতি সেট্ঠো.
ইদানি ‘‘আরদ্ধং খো পন মে, ব্রাহ্মণ, ৰীরিয’’ন্তিআদিকায দেসনায অনুসন্ধিং দস্সেন্তো আহ ‘‘এৰং ভগৰা’’তিআদি. তত্থ পুব্বভাগতো পভুতীতি ভাৰনায পুব্বভাগীযৰীরিযারম্ভাদিতো পট্ঠায. মুট্ঠস্সতিনাতি ৰিনট্ঠস্সতিনা, সতিৰিরহিতেনাতি অত্থো. সারদ্ধকাযেনাতি সদরথকাযেন. বোধিমণ্ডেতি বোধিসঙ্খাতস্স ঞাণস্স মণ্ডভাৰপ্পত্তে ঠানে. বোধীতি হি পঞ্ঞা ৰুচ্চতি. সা এত্থ মণ্ডা পসন্না জাতাতি সো পদেসো ‘‘বোধিমণ্ডো’’তি পঞ্ঞাতো. পগ্গহিতন্তি আরম্ভং সিথিলং অকত্ৰা দল়্হপরক্কমসঙ্খাতুস্সহনভাৰেন গহিতং. তেনাহ ‘‘অসিথিলপ্পৰত্তিত’’ন্তি. অসল্লীনন্তি অসঙ্কুচিতং কোসজ্জৰসেন সঙ্কোচং অনাপন্নং. উপট্ঠিতাতি ওগাহনসঙ্খাতেন অপিলাপনভাৰেন আরম্মণং উপগন্ত্ৰা ঠিতা. তেনাহ ‘‘আরম্মণাভিমুখীভাৰেনা’’তি. সম্মোসস্স ৰিদ্ধংসনৰসেন পৰত্তিযা ন সম্মুট্ঠাতি অসম্মুট্ঠা. কিঞ্চাপি চিত্তপ্পস্সদ্ধিৰসেন চিত্তমেৰ পস্সদ্ধং, কাযপ্পস্সদ্ধিৰসেনেৰ চ কাযো পস্সদ্ধো হোতি, তথাপি যস্মা কাযপ্পস্সদ্ধি উপ্পজ্জমানা চিত্তপ্পস্সদ্ধিযা সহেৰ উপ্পজ্জতি, ন ৰিনা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘কাযচিত্তপ্পস্সদ্ধিৰসেনা’’তি. কাযপ্পস্সদ্ধিযা উভযেসম্পি কাযানং পস্সম্ভনাৰহত্তা ৰুত্তং ‘‘রূপকাযোপি পস্সদ্ধোযেৰ হোতী’’তি.
সো চ খোতি সো চ খো কাযো. ৰিগতদরথোতি ৰিগতকিলেসদরথো. নামকাযে হি ৰিগতদরথে রূপকাযোপি ৰূপসন্তদরথপরিল়াহো হোতি. সম্মা আহিতন্তি নানারম্মণেসু ৰিধাৰনসঙ্খাতং ৰিক্খেপং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা একস্মিংযেৰ আরম্মণে অৰিক্খিত্তভাৰাপাদনেন সম্মদেৰ আহিতং ঠপিতং. তেনাহ ‘‘সুট্ঠু ঠপিত’’ন্তিআদি. চিত্তস্স অনেকগ্গভাৰো ৰিক্খেপৰসেন চঞ্চলতা, সা সতি একগ্গতায ন হোতীতি আহ ‘‘একগ্গং অচলং নিপ্ফন্দন’’ন্তি. এত্তাৰতাতি ‘‘আরদ্ধং খো পনা’’তিআদিনা ৰীরিযসতিপস্সদ্ধিসমাধীনং কিচ্চসিদ্ধিদস্সনেন. ননু চ সদ্ধাপঞ্ঞানম্পি কিচ্চসিদ্ধি ঝানস্স পুব্বভাগপ্পটিপদায ইচ্ছিতব্বাতি? সচ্চং, সা পন নানন্তরিকভাৰেন অৰুত্তসিদ্ধাতি ন গহিতা. অসতি হি সদ্ধায ৰীরিযারম্ভাদীনং অসম্ভৰোযেৰ, পঞ্ঞাপরিগ্গহে চ নেসং অসতি ঞাযারম্ভাদিভাৰো ন সিযা, তথা অসল্লীনাসম্মোসতাদযো ৰীরিযাদীনন্তি অসল্লীনতাদিগ্গহণেনেৰেত্থ পঞ্ঞাকিচ্চসিদ্ধি গহিতাতি দট্ঠব্বং. ঝানভাৰনাযং ৰা সমাধিকিচ্চং অধিকং ইচ্ছিতব্বন্তি দস্সেতুং সমাধিপরিযোসানাৰ ঝানস্স পুব্বভাগপ্পটিপদা কথিতাতি দট্ঠব্বং.
অতীতভৰে খন্ধা তপ্পটিবদ্ধানি নামগোত্তানি চ সব্বং পুব্বেনিৰাসংত্ৰেৰ গহিতন্তি আহ ‘‘কিং ৰিদিতং করোতি? পুব্বেনিৰাস’’ন্তি. মোহো পটিচ্ছাদকট্ঠেন তমো ৰিয তমোতি আহ ‘‘স্ৰেৰ মোহো’’তি. ওভাসকরণট্ঠেনাতি কাতব্বতো করণং. ওভাসোৰ করণং ওভাসকরণং. অত্তনো পচ্চযেহি ওভাসভাৰেন নিব্বত্তেতব্বট্ঠেনাতি অত্থো. সেসং পসংসাৰচনন্তি পটিপক্খৰিধমনপৰত্তিৰিসেসানং বোধনতো ৰুত্তং. অৰিজ্জা ৰিহতাতি এতেন ৰিজাননট্ঠেন ৰিজ্জাতি অযম্পি অত্থো দীপিতোতি দট্ঠব্বং. ‘‘কস্মা? যস্মা ৰিজ্জা উপ্পন্না’’তি এতেন ৰিজ্জাপটিপক্খা অৰিজ্জা. পটিপক্খতা চস্সা পহাতব্বভাৰেন ৰিজ্জায চ পহাযকভাৰেনাতি দস্সেতি. এস নযো ইতরস্মিম্পি পদদ্ৰযেতি ইমিনা ‘‘তমো ৰিহতো ৰিনট্ঠো. কস্মা? যস্মা আলোকো উপ্পন্নো’’তি ইমমত্থং অতিদিসতি. কিলেসানং আতাপনপরিতাপনট্ঠেন ৰীরিযং আতাপোতি আহ ‘‘ৰীরিযাতাপেন আতাপিনো’’তি, ৰীরিযৰতোতি অত্থো. পেসিতত্তস্সাতি যথাধিপ্পেতত্থসিদ্ধিং পতি ৰিস্সট্ঠচিত্তস্স. যথা অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতোতি অঞ্ঞস্সপি কস্সচি মাদিসস্সাতি অধিপ্পাযো. পধানানুযোগস্সাতি সম্মপ্পধানমনুযুত্তস্স.
পচ্চৰেক্খণঞাণপরিগ্গহিতন্তি ন পঠমদুতিযঞাণদ্ৰযাধিগমং ৰিয কেৰলন্তি অধিপ্পাযো. দস্সেন্তোতি নিগমনৰসেন দস্সেন্তো. সরূপতো হি পুব্বে দস্সিতমেৰাতি.
তিক্খত্তুং জাতোতি ইমিনা পন ইদং দস্সেতি – ‘‘অহং, ব্রাহ্মণ, পঠমৰিজ্জায জাতোযেৰ পুরেজাতস্স সহজাতস্স ৰা অভাৰতো সব্বেসং ৰুদ্ধো মহল্লকো, কিমঙ্গং পন তীহি ৰিজ্জাহি তিক্খত্তুং জাতো’’তি. পুব্বেনিৰাসঞাণেন অতীতংসঞাণন্তি অতীতারম্মণসভাগতায তব্ভাৰিভাৰতো চ পুব্বেনিৰাসঞাণেন অতীতংসঞাণং পকাসেত্ৰাতি যোজেতব্বং. তত্থ অতীতংসঞাণন্তি অতীতক্খন্ধাযতনধাতুসঙ্খাতে অতীতে কোট্ঠাসে অপ্পটিহতঞাণং. দিব্বচক্খুঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নারম্মণত্তা যথাকম্মূপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স চ দিব্বচক্খুৰসেনেৰ ইজ্ঝনতো দিব্বচক্খুনো পরিভণ্ডঞাণত্তা দিব্বচক্খুম্হিযেৰ চ ঠিতস্স চেতোপরিযঞাণসিদ্ধিতো ৰুত্তং ‘‘দিব্বচক্খুনা পচ্চুপ্পন্নানাগতংসঞাণ’’ন্তি. তত্থ দিব্বচক্খুনাতি সপরিভণ্ডেন দিব্বচক্খুঞাণেন. পচ্চুপ্পন্নংসো চ অনাগতংসো চ পচ্চুপ্পন্নানাগতংসং, তত্থ ঞাণং পচ্চুপ্পন্নানাগতংসঞাণং. আসৰক্খযঞাণাধিগমেনেৰ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৰিয সেসাসাধারণছঞাণদসবলঞাণআৰেণিকবুদ্ধধম্মাদীনম্পি অনঞ্ঞসাধারণানং বুদ্ধগুণানং ইজ্ঝনতো ৰুত্তং ‘‘আসৰক্খযেন সকললোকিযলোকুত্তরগুণ’’ন্তি. তেনাহ ‘‘সব্বেপি সব্বঞ্ঞুগুণে পকাসেত্ৰা’’তি.
পীতিৰিপ্ফারপরিপুণ্ণগত্তচিত্তোতি পীতিফরণেন পরিপুণ্ণকাযচিত্তো. অঞ্ঞাণন্তি অঞ্ঞাণস্সাতি অত্থো. ধি-সদ্দযোগতো হি সামিঅত্থে এতং উপযোগৰচনং. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
ৰেরঞ্জসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.