(৬) ১. নীৰরণৰগ্গো
১-২. আৰরণসুত্তাদিৰণ্ণনা
৫১-৫২. দুতিযস্স পঠমে আৰরন্তীতি আৰরণা, নীৰারযন্তীতি নীৰরণা. এত্থ চ আৰরন্তীতি কুসলধম্মুপ্পত্তিং আদিতো পরিৰারেন্তি. নীৰারযন্তীতি নিরৰসেসতো ৰারযন্তীতি অত্থো, তস্মা আৰরণৰসেনাতি আদিতো কুসলুপ্পত্তিৰারণৰসেন. নীৰরণৰসেনাতি নিরৰসেসতো ৰারণৰসেনাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যস্মা পঞ্চ নীৰরণা উপ্পজ্জমানা অনুপ্পন্নায লোকিযলোকুত্তরায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তি, উপ্পন্নাপি অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ ৰা অভিঞ্ঞা উপচ্ছিন্দিত্ৰা পাতেন্তি, তস্মা ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা’’তি ৰুচ্চন্তি. উপচ্ছিন্দনং পাতনঞ্চেত্থ তাসং পঞ্ঞানং অনুপ্পন্নানং উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানমেৰ. ইতি মহগ্গতানুত্তরপঞ্ঞানং একচ্চায চ পরিত্তপঞ্ঞায অনুপ্পত্তিহেতুভূতা নীৰরণধম্মা ইতরাসং সমত্থতং ৰিহনন্তিযেৰাতি পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা ৰুত্তা. ভাৰনামনসিকারেন ৰিনা পকতিযা মনুস্সেহি নিব্বত্তেতব্বো ধম্মোতি মনুস্সধম্মো, মনুস্সত্তভাৰাৰহো ৰা ধম্মো মনুস্সধম্মো, অনুল়ারং পরিত্তকুসলং. যং অসতিপি বুদ্ধুপ্পাদে ৰত্ততি, যঞ্চ সন্ধাযাহ ‘‘হীনেন ব্রহ্মচরিযেন, খত্তিযে উপপজ্জতী’’তি (জা. ১.৮.৭৫). অলং অরিযায অরিযভাৰাযাতি অলমরিযো, অরিযভাৰায সমত্থোতি ৰুত্তং হোতি. ঞাণদস্সনমেৰ ঞাণদস্সনৰিসেসো, অলমরিযো চ সো ঞাণদস্সনৰিসেসো চাতি অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো.
ঞাণদস্সনন্তি চ দিব্বচক্খুপি ৰিপস্সনাপি মগ্গোপি ফলম্পি পচ্চৰেক্খণঞাণম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি ৰুচ্চতি. ‘‘অপ্পমত্তো সমানো ঞাণদস্সনং আরাধেতী’’তি (ম. নি. ১.৩১১) হি এত্থ দিব্বচক্খু ঞাণদস্সনং নাম. ‘‘ঞাণদস্সনায চিত্তং অভিনীহরতি অভিনিন্নামেতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৪) এত্থ ৰিপস্সনাঞাণং. ‘‘অভব্বা তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধাযা’’তি (অ. নি. ৪.১৯৬) এত্থ মগ্গো. ‘‘অযমঞ্ঞো উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি (ম. নি. ১.৩২৮) এত্থ ফলং. ‘‘ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি, অকুপ্পা মে ৰিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৬; পটি. ম. ২.৩০) এত্থ পচ্চৰেক্খণঞাণং. ‘‘ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি ‘সত্তাহকালকতো আল়ারো কালামো’’’তি (ম. নি. ১.২৮৪; ২.৩৪০) এত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ইধ পন লোকুত্তরধম্মো অধিপ্পেতো. এত্থ চ রূপাযতনং জানাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং ৰিয পস্সতি চাতি ঞাণদস্সনং, দিব্বচক্খু. সম্মসনূপচারে চ ধম্মলক্খণত্তযঞ্চ তথা জানাতি পস্সতি চাতি ঞাণদস্সনং, ৰিপস্সনা. নিব্বানং চত্তারি ৰা সচ্চানি অসম্মোহপ্পটিৰেধতো জানাতি পস্সতি চাতি ঞাণদস্সনং, মগ্গো. ফলং পন নিব্বানৰসেনেৰ যোজেতব্বং. পচ্চৰেক্খণা মগ্গাধিগতস্স অত্থস্স সব্বসো জোতনট্ঠেন ঞাণদস্সনং. সব্বঞ্ঞুতা অনাৰরণতায সমন্তচক্খুতায চ ঞাণদস্সনং. ব্যাদিণ্ণকালোতি পরিযাদিন্নকালো. দুতিযং উত্তানমেৰ.
আৰরণসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩-৪. পধানিযঙ্গসুত্তাদিৰণ্ণনা
৫৩-৫৪. ততিযে পদহতীতি পদহনো, ভাৰনমনুযুত্তো যোগী, তস্স ভাৰো ভাৰনানুযোগো পদহনভাৰো. পধানমস্স অত্থীতি পধানিকো, ক-কারস্স য-কারং কত্ৰা ‘‘পধানিযো’’তি ৰুত্তং. ‘‘অভিনীহারতো পট্ঠায আগতত্তা’’তি ৰুত্তত্তা পচ্চেকবোধিসত্তসাৰকবোধিসত্তানম্পি পণিধানতো পভুতি আগতসদ্ধা আগমনসদ্দা এৰ, উক্কট্ঠনিদ্দেসেন পন ‘‘সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তান’’ন্তি ৰুত্তং. অধিগমতো সমুদাগতত্তা অগ্গমগ্গফলসম্পযুত্তা চাপি অধিগমসদ্ধা নাম, যা সোতাপন্নস্স অঙ্গভাৰেন ৰুত্তা. অচলভাৰেনাতি পটিপক্খেন অনধিভৰনীযত্তা নিচ্চলভাৰেন. ওকপ্পনন্তি ওক্কন্দিত্ৰা অধিমুচ্চনং, পসাদুপ্পত্তিযা পসাদনীযৰত্থুস্মিং পসীদনমেৰ. সুপ্পটিৰিদ্ধন্তি সুট্ঠু পটিৰিদ্ধং. যথা তেন পটিৰিদ্ধেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং হত্থগতং অহোসি, তথা পটিৰিদ্ধং. যস্স বুদ্ধসুবুদ্ধতায সদ্ধা অচলা অসম্পৰেধি, তস্স ধম্মসুধম্মতায সঙ্ঘসুপ্পটিপন্নতায তেন পটিৰেধেন সদ্ধা ন তথাতি অট্ঠানমেতং অনৰকাসো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘যো, ভিক্খৰে, বুদ্ধে পসন্নো ধম্মে পসন্নো সঙ্ঘে পসন্নো’’তিআদি. পধানৰীরিযং ইজ্ঝতি ‘‘অদ্ধা ইমায পটিপদায জরামরণতো মুচ্চিস্সামী’’তি সক্কচ্চং পদহনতো.
অপ্প-সদ্দো অভাৰত্থো ‘‘অপ্পসদ্দস্স…পে… খো পনা’’তিআদীসু ৰিযাতি আহ ‘‘অরোগো’’তি. সমৰেপাকিনিযাতি যথাভুত্তমাহারং সমাকারেনেৰ পচনসীলায. দল়্হং কত্ৰা পচন্তী হি গহণী ঘোরভাৰেন পিত্তৰিকারাদিৰসেন রোগং জনেতি, সিথিলং কত্ৰা পচন্তী মন্দভাৰেন ৰাতৰিকারাদিৰসেন তেনাহ ‘‘নাতিসীতায নাচ্চুণ্হাযা’’তি. গহণিতেজস্স মন্দপটুতাৰসেন সত্তানং যথাক্কমং সীতুণ্হসহতাতি আহ ‘‘অতিসীতলগ্গহণিকো’’তিআদি. যাথাৰতো অচ্চযদেসনা অত্তনো আৰিকরণং নামাতি আহ ‘‘যথাভূতং অত্তনো অগুণং পকাসেতা’’তি. উদযত্থগামিনিযাতি সঙ্খারানং উদযঞ্চ ৰযঞ্চ পটিৰিজ্ঝন্তিযাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘উদযঞ্চা’’তিআদি. পরিসুদ্ধাযাতি নিরুপক্কিলেসায. নিব্বিজ্ঝিতুং সমত্থাযাতি তদঙ্গৰসেন সৰিসেসং পজহিতুং সমত্থায. তস্স দুক্খস্স খযগামিনিযাতি যং দুক্খং ইমস্মিং ঞাণে অনধিগতে পৰত্তিরহং, অধিগতে ন পৰত্তি, তং সন্ধায ৰদতি. তথাহেস যোগাৰচরো ‘‘চূল়সোতাপন্নো’’তি ৰুচ্চতি. চতুত্থং উত্তানমেৰ.
পধানিযঙ্গসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. মাতাপুত্তসুত্তৰণ্ণনা
৫৫. পঞ্চমে ৰিস্সাসোতি ৰিসচ্ছাযসন্তানো ভাৰো. ওতারোতি তত্থ চিত্তস্স অনুপ্পৰেসো. গহেত্ৰাতি অত্তনো এৰ ওকাসং গহেত্ৰা. খেপেত্ৰাতি কুসলৰারং খেপেত্ৰা.
ঘট্টেয্যাতি অক্কমনাদিৰসেন বাধেয্য. তীহি পরিঞ্ঞাহীতি ঞাততীরণপ্পহানসঙ্খাতাহি তীহি পরিঞ্ঞাহি. নত্থি এতেসং কুতোচি ভযন্তি অকুতোভযা, নিব্ভযাতি অত্থো. চতুন্নং ওঘানং, সংসারমহোঘস্সেৰ ৰা পারং পরিযন্তং গতা. তেনাহ ‘‘পারং ৰুচ্চতি নিব্বান’’ন্তিআদি.
মাতাপুত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. উপজ্ঝাযসুত্তৰণ্ণনা
৫৬. ছট্ঠে মধুরকভাৰো নাম সরীরস্স থম্ভিতত্তং, তং পন গরুভাৰপুব্বকন্তি আহ ‘‘সঞ্জাতগরুভাৰো’’তি. ন পক্খাযন্তীতি নপ্পকাসেন্তি, নানাকারণতো ন উপট্ঠহন্তি. তেনাহ ‘‘চতস্সো দিসা চ অনুদিসা চ ময্হং ন উপট্ঠহন্তী’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
উপজ্ঝাযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অভিণ্হপচ্চৰেক্খিতব্বট্ঠানসুত্তৰণ্ণনা
৫৭. সত্তমে জরাধম্মোতি ধম্ম-সদ্দো ‘‘অসম্মোসধম্মো নিব্বান’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৭৬৩) ৰিয পকতিপরিযাযো, তস্মা জরাপকতিকো জিণ্ণসভাৰোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘জরাসভাৰো’’তিআদি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. কম্মুনা দাতব্বং আদিযতীতি কম্মদাযাদো, অত্তনা যথূপচিতকম্মফলভাগীতি অত্থো. তং পন দাযজ্জং কারণূপচারেন ৰদন্তো ‘‘কম্মং ময্হং দাযজ্জং সন্তকন্তি অত্থো’’তি আহ যথা ‘‘কুসলানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং সমাদানহেতু, এৰমিদং পুঞ্ঞং ৰড্ঢতী’’তি (দী. নি. ৩.৮০). যোনীহি ফলং সভাৰতো ভিন্নম্পি অভিন্নং ৰিয মিস্সিতং হোতি. তেনাহ ‘‘কম্মং ময্হং যোনি কারণ’’ন্তি. মমত্তৰসেন বজ্ঝন্তীতি বন্ধূ, ঞাতি সালোহিতো চ, কম্মং পন একন্তসম্বন্ধৰাতি আহ ‘‘কম্মং ময্হং বন্ধূ’’তি. পতিট্ঠাতি অৰস্সযো. কম্মসদিসো হি সত্তানং অৰস্সযো নত্থি.
যোব্বনং আরব্ভ উপ্পন্নমদোতি ‘‘মহল্লককালে পুঞ্ঞং করিস্সাম, দহরম্হ তাৰা’’তি যোব্বনং অপস্সায মানকরণং. ‘‘অহং নিরোগো সট্ঠি ৰা সত্ততি ৰা ৰস্সানি অতিক্কন্তানি, ন মে হরীতকখণ্ডম্পি খাদিতব্বং, ইমে পনঞ্ঞে ‘অসুকং নো ঠানং রুজ্জতি, ভেসজ্জং খাদামা’তি ৰিচরন্তি, কো অঞ্ঞো মযা সদিসো নিরোগো নামা’’তি এৰং মানকরণং আরোগ্যমদো. সব্বেসম্পি জীৰিতং নাম পভঙ্গুরং দুক্খানুবন্ধঞ্চ, তদুভযং অনোলোকেত্ৰা পবন্ধট্ঠিতিং পচ্চযসুলভতঞ্চ নিস্সায ‘‘চিরং জীৰিং, চিরং জীৰামি, চিরং জীৰিস্সামি, সুখং জীৰিং, সুখং জীৰামি, সুখং জীৰিস্সামী’’তি এৰং মানকরণং জীৰিতমদো.
উপধিরহিতন্তি কামূপধিরহিতং. চত্তারো হি উপধী – কামূপধি, খন্ধূপধি, কিলেসূপধি, অভিসঙ্খারূপধীতি. কামাপি ‘‘যং পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং কামানং অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬) এৰং ৰুত্তস্স সুখস্স অধিট্ঠানভাৰতো ‘‘উপধিযতি এত্থ সুখ’’ন্তি ইমিনা ৰচনত্থেন ‘‘উপধী’’তি ৰুচ্চতি, খন্ধাপি খন্ধমূলকস্স দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো, কিলেসাপি অপাযদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো, অভিসঙ্খারাপি ভৰদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
অভিণ্হপচ্চৰেক্খিতব্বট্ঠানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮-১০. লিচ্ছৰিকুমারকসুত্তাদিৰণ্ণনা
৫৮-৬০. অট্ঠমে সাপতেয্যন্তি এত্থ সং ৰুচ্চতি ধনং, তস্স পতীতি সপতি, ধনসামিকো. তস্স হিতাৰহত্তা সাপতেয্যং, দ্রব্যং, ধনন্তি অত্থো. অত্তনো রুচিৰসেন গামকিচ্চং নেতীতি গামনিযো, গামনিযোযেৰ গামণিকো.
অন্ৰায উপনিস্সায জীৰনসীলা অনুজীৰিনোতি আহ ‘‘যে চ এতং উপনিস্সায জীৰন্তী’’তি. একং মহাকুলং নিস্সায পণ্ণাসম্পি সট্ঠিপি কুলানি জীৰন্তি, তে মনুস্সে সন্ধাযেতং ৰুত্তং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. নৰমাদীনি উত্তানত্থানেৰ.
লিচ্ছৰিকুমারকসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নীৰরণৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.