১. ভণ্ডগামৰগ্গো
১-২. অনুবুদ্ধসুত্তাদিৰণ্ণনা
১-২. চতুক্কনিপাতস্স পঠমে অনুবোধো পুব্বভাগিযং ঞাণং, পটিৰেধো অনুবোধেন অভিসমযো. তত্থ যস্মা অনুবোধপুব্বকো পটিৰেধো অনুবোধেন ৰিনা ন হোতি. অনুবোধো হি একচ্চো পটিৰেধসম্বদ্ধো, তদুভযাভাৰহেতুকঞ্চ ৰট্টে সংসরণং, তস্মা ৰুত্তং পাল়িযং ‘‘অননুবোধা…পে… তুম্হাকঞ্চা’’তি. পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন ভৰতো ভৰন্তরূপগমনং সন্ধাৰনং, অপরাপরং চৰনূপপজ্জনৰসেন সঞ্চরণং সংসরণন্তি আহ ‘‘ভৰতো’’তিআদি. সন্ধাৰিতসংসরিতপদানং কম্মসাধনতং সন্ধাযাহ ‘‘মযা চ তুম্হেহি চা’’তি পঠমৰিকপ্পে. দুতিযৰিকপ্পে পন ভাৰসাধনতং হদযে কত্ৰা ‘‘মমঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চা’’তি যথারুতৰসেনেৰ ৰুত্তং. দীঘরজ্জুনা বদ্ধসকুণং ৰিয রজ্জুহত্থো পুরিসো দেসন্তরং তণ্হারজ্জুনা বদ্ধং সত্তসন্তানং অভিসঙ্খারো ভৰন্তরং নেতি এতাযাতি ভৰনেত্তি. তেনাহ ‘‘ভৰরজ্জূ’’তিআদী.
ৰট্টদুক্খস্স অন্তকরোতি সকলৰট্টদুক্খস্স সকসন্তানে পরসন্তানে চ ৰিনাসকরো অভাৰকরো. বুদ্ধচক্খুধম্মচক্খুদিব্বচক্খুমংসচক্খুসমন্তচক্খুসঙ্খাতেহি পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা. সৰাসনানং কিলেসানং সমুচ্ছিন্নত্তা সাতিসযং কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বুতো. দুতিযং উত্তানমেৰ.
অনুবুদ্ধসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩-৪. পঠমখতসুত্তাদিৰণ্ণনা
৩-৪. ততিযে কলিন্তি অপরাধং. ৰিচিনাতীতি আচিনোতি পসৰতি. তেন চ কলিনা সুখং ন পটিলভতীতি তেন অপরাধেন সুখং ন ৰিন্দতি. নিন্দিযপ্পসংসায হি পসংসিযনিন্দায চ সমকোৰ ৰিপাকো. পসংসিযনিন্দাতি চ সম্পন্নগুণপরিধংসনৰসেন পৰত্তিযা মহাসাৰজ্জতায কটুকতরৰিপাকা. নিন্দিযপ্পসংসা পন কথং তায সমৰিপাকাতি চে? তস্মিং অৰিজ্জমানগুণসমারোপনেন অত্তনো পরেসঞ্চ মিচ্ছাপটিপত্তিহেতুভাৰতো পসংসিযেন তস্স সব্ভাৰকরণতো চ. লোকেপি হি অসূরং সূরেন সমং করোন্তো গারয্হো হোতি, পগেৰ দুপ্পটিপন্নং সুপ্পটিপন্নেন সমং করোন্তোতি. সকেন ধনেনাতি অত্তনো সাপতেয্যেন. অপ্পমত্তকোৰ কলীতি দিট্ঠধম্মিকত্তা সপ্পটিকারত্তা চ অপ্পমত্তকো অপরাধো. অযং…পে… মহন্ততরো কলি কতূপচিতত্তা সম্পরাযিকত্তা অপ্পটিকারত্তা চ.
নিরব্বুদোতি গণনাৰিসেসো এসোতি আহ ‘‘নিরব্বুদগণনাযা’’তি, সতসহস্সং নিরব্বুদাতি অত্থো. নিরব্বুদপরিমাণং পন ৰস্সগণনায এৰং ৰেদিতব্বং. যথেৰ হি সতং সতসহস্সানং কোটি হোতি, এৰং সতং সতসহস্সানং কোটিযো পকোটি নাম হোতি, সতং সতসহস্সানং পকোটিযো কোটিপকোটি, সতং সতসহস্সকোটিপকোটিযো নহুতং, সতং সতসহস্সনহুতানি নিন্নহুতং, সতং সতসহস্সনিন্নহুতানি একং অব্বুদং, ততো ৰীসতিগুণিতং নিরব্বুদং. যং অরিযে গরহন্তো নিরযং উপপজ্জতীতি অরিযে গরহন্তো যং নিরব্বুদসঙ্খাতং নিরযং উপপজ্জতি, নিরব্বুদোতি চ পাটিযেক্কো নিরযো নত্থি, অৰীচিম্হিযেৰ পন নিরব্বুদগণনায পচ্চিতব্বট্ঠানস্সেতং নামং. চতুত্থং উত্তানমেৰ.
পঠমখতসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. অনুসোতসুত্তৰণ্ণনা
৫. পঞ্চমে অনুসোতং গচ্ছতীতি সংসারসোতস্স অনুকূলভাৰেন গচ্ছতি. পচ্চনীকপটিপত্তিযাতি সংসারসোতস্স পটিকূলৰসেন পৰত্তনিব্বিদানুপস্সনাদিপটিপত্তিযা. ঠিতসভাৰোতি অচলপ্পসাদাদিসমন্নাগমেন ঠিতসভাৰো. অনাগামী হি অস্সদ্ধিযেহি কামরাগব্যাপাদেহি অকম্পনিযচিত্ততায তম্হা লোকা অনাৰত্তিধম্মতায চ ঠিতসভাৰো নাম. ওঘং তরিত্ৰাতি কামোঘাদিচতুব্বিধং ওঘং অতিক্কমিত্ৰা. পরতীরং গতোতি নিব্বানপারং গতো. ব্রাহ্মণোতি বাহিতপাপতায ব্রাহ্মণোতি সঙ্খং গতো খীণাসৰো. তেনাহ ‘‘সেট্ঠো নিদ্দোসো’’তি. পঞ্চৰেরকম্মন্তি পাণাতিপাতাদিপঞ্চদুচ্চরিতং. সহাপি দুক্খেন সহাপি দোমনস্সেনাতি কিলেসপরিযুট্ঠানে সতি উপ্পন্নেন দুক্খদোমনস্সেন সদ্ধিম্পি. পরিপুণ্ণন্তি তিস্সন্নং সিক্খানং একাযপি অনূনং. পরিসুদ্ধন্তি নিরুপক্কিলেসং. ব্রহ্মচরিযন্তি সেট্ঠচরিযং. ইমিনা ৰারেন সোতাপন্নসকদাগামিনো কথিতা. কিং পন তে রুদন্তা ব্রহ্মচরিযং চরন্তীতি? আম, কিলেসরোদনেন রোদন্তা চরন্তি নাম, সীলসম্পন্নো পুথুজ্জনভিক্খু এত্থেৰ সঙ্গহিতো.
চেতোৰিমুত্তিন্তি ফলসমাধিং. পঞ্ঞাৰিমুত্তিন্তি ফলঞাণং. ছহাকারেহি পারগতোতি অভিঞ্ঞাপারগূ, পরিঞ্ঞাপারগূ, ভাৰনাপারগূ, পহানপারগূ, সচ্ছিকিরিযাপারগূ, সমাপত্তিপারগূতি এৰং ছহি আকারেহি সব্বধম্মানং পারং পরিযোসানং গতো. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
অনুসোতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. অপ্পস্সুতসুত্তৰণ্ণনা
৬. ছট্ঠে অপ্পকং সুতং হোতীতি নৰঙ্গসত্থুসাসনে কিঞ্চিদেৰ সুতং হোতি. তদেৰ নৰঙ্গসত্থুসাসনং দস্সেতুং ‘‘সুত্তং গেয্য’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সুত্তাদীনি ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘উভতোৰিভঙ্গনিদ্দেসক্খন্ধকপরিৰারা’’তিআদিমাহ. কথং পনাযং ৰিভাগো যুজ্জেয্য. সগাথকঞ্হি সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৰেয্যাকরণং. তদুভযৰিনিমুত্তঞ্চ সুত্তং উদানাদিৰিসেসসঞ্ঞারহিতং নত্থি, যং সুত্তঙ্গং সিযা. মঙ্গলসুত্তাদীনঞ্চ (খু. পা. ৫.১ আদযো; সু. নি. ২৬১ আদযো) সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা গাথাভাৰতো ধম্মপদাদীনং ৰিয. গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৰা সিযা সগাথকত্তা সগাথাৰগ্গস্স ৰিয. তথা উভতোৰিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানন্তি? ৰুচ্চতে –
‘‘সুত্তন্তি সামঞ্ঞৰিধি, ৰিসেসৰিধযো পরে;
সনিমিত্তা নিরুল়্হত্তা, সহতাঞ্ঞেন নাঞ্ঞতো’’. (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা; দী. নি. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা; সারত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা)
সব্বস্সপি হি বুদ্ধৰচনস্স সুত্তন্তি অযং সামঞ্ঞৰিধি. তেনেৰাহ আযস্মা মহাকচ্চানো নেত্তিযং (নেত্তি. সঙ্গহৰারো) ‘‘নৰৰিধসুত্তন্তপরিযেট্ঠী’’তি. এত্তকং তস্স ভগৰতো সুত্তাগতং সুত্তপরিযাপন্নং (পাচি. ৬৫৫, ১২৪২) সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানীতি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) এৰমাদি চ এতস্স অত্থস্স সাধকং. ৰিসেসৰিধযো পরে সনিমিত্তা তদেকদেসেসু গেয্যাদযো ৰিসেসৰিধযো তেন তেন নিমিত্তেন পতিট্ঠিতা. তথা হি গেয্যস্স সগাথকত্তং তব্ভাৰনিমিত্তং. লোকেপি হি সসিলোকং সগাথকং ৰা চুণ্ণিযগন্থং ‘‘গেয্য’’ন্তি ৰদন্তি. গাথাৰিরহে পন সতি পুচ্ছং কত্ৰা ৰিস্সজ্জনভাৰো ৰেয্যাকরণস্স তব্ভাৰনিমিত্তং. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনঞ্হি ‘‘ব্যাকরণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ব্যাকরণমেৰ ৰেয্যাকরণং. এৰং সন্তে সগাথকাদীনম্পি পুচ্ছং কত্ৰা ৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তানং ৰেয্যাকরণভাৰো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি গেয্যাদিসঞ্ঞানং অনোকাসভাৰতো, ‘‘গাথাৰিরহে সতী’’তি ৰিসেসিতত্তা চ. তথা হি ধম্মপদাদীসু কেৰলং গাথাবন্ধেসু সগাথকত্তেপি সোমনস্সঞাণমযিকগাথাযুত্তেসু ‘‘ৰুত্তং হেত’’ন্তিআদীৰচনসম্বন্ধেসু অব্ভুতধম্মপ্পটিসংযুত্তেসু চ সুত্তৰিসেসেসু যথাক্কমং গাথাউদানইতিৰুত্তকঅব্ভুতধম্মসঞ্ঞা পতিট্ঠিতা, তথা সতিপি গাথাবন্ধভাৰে ভগৰতো অতীতাসু জাতীসু চরিযানুভাৰপ্পকাসকেসু জাতকসঞ্ঞা, সতিপি পঞ্হৰিস্সজ্জনভাৰে সগাথকত্তে চ কেসুচি সুত্তন্তেসু ৰেদস্স লভাপনতো ৰেদল্লসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি এৰং তেন তেন সগাথকত্তাদিনা নিমিত্তেন তেসু তেসু সুত্তৰিসেসেসু গেয্যাদিসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি ৰিসেসৰিধযো সুত্তঙ্গতো পরে গেয্যাদযো. যং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদিনিমিত্তরহিতং, তং সুত্তঙ্গং ৰিসেসসঞ্ঞাপরিহারেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৰত্তনতো. ননু চ সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৰেয্যাকরণন্তি সুত্তঙ্গং ন সম্ভৰতীতি চোদনা তদৰত্থাৰাতি? ন তদৰত্থা সোধিতত্তা. সোধিতঞ্হি পুব্বে ‘‘গাথাৰিরহে সতি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনভাৰো ৰেয্যাকরণস্স তব্ভাৰনিমিত্ত’’ন্তি.
যঞ্চ ৰুত্তং – ‘‘গাথাভাৰতো মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা’’তি, তং ন, নিরুল়্হত্তা. নিরুল়্হো হি মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তভাৰো. ন হি তানি ধম্মপদবুদ্ধৰংসাদযো ৰিয গাথাভাৰেন পঞ্ঞাতানি, অথ খো সুত্তভাৰেনেৰ, তেনেৰ হি অট্ঠকথাযং ‘‘সুত্তনামক’’ন্তি নামগ্গহণং কতং. যং পন ৰুত্তং ‘‘সগাথকত্তা গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি নত্থি, যস্মা সহতাঞ্ঞেন. সহ গাথাহীতি হি সগাথকং. সহভাৰো নাম অত্থতো অঞ্ঞেন হোতি, ন চ মঙ্গলসুত্তাদীসু গাথাৰিনিমুত্তো কোচি সুত্তপ্পদেসো অত্থি, যো ‘‘সহ গাথাহী’’তি ৰুচ্চেয্য, ন চ সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. যদপি ৰুত্তং – ‘‘উভতোৰিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানং গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি ন, অঞ্ঞতো. অঞ্ঞা এৰ হি তা গাথা জাতকাদিপরিযাপন্নত্তা. অতো ন তাহি উভতোৰিভঙ্গাদীনং গেয্যঙ্গভাৰোতি. এৰং সুত্তাদীনং অঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্করাভাৰো ৰেদিতব্বো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন সমন্তপাসাদিকায ৰিনযসংৰণ্ণনায সারত্থদীপনিযা (সারত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) অম্হেহি পকাসিতো, ইচ্ছন্তেহি ততোযেৰ গহেতব্বো.
ন অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞায ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো হোতীতি অট্ঠকথাঞ্চ পাল়িঞ্চ জানিত্ৰা লোকুত্তরধম্মস্স অনুরূপধম্মং পুব্বভাগপ্পটিপদং পটিপন্নো ন হোতীতি এৰমেত্থ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. তেনেৰাহ ‘‘ন অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞাযাতি অট্ঠকথঞ্চ পাল়িঞ্চ জানিত্ৰা…পে… ন পটিপন্নো হোতী’’তি.
অপ্পস্সুতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সোভনসুত্তৰণ্ণনা
৭. সত্তমে পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযেনাতি সচ্চসম্পটিৰেধাদিপঞ্ঞাৰেয্যত্তিযেন. ৰিনযং উপেতাতি তদঙ্গাদিৰসেন কিলেসানং ৰিনযং উপেতা. ৰেসারজ্জেনাতি সারজ্জকরানং দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাদিপাপধম্মানং ৰিগমনতো ৰেসারজ্জেন, সারজ্জরহিতেনাতি অত্থো. তেপিটকৰসেন বহু সুতং এতেসন্তি বহুস্সুতা. তমেৰ পরিযত্তিধম্মং ধারেন্তি সুৰণ্ণভাজনে পক্খিত্তসীহৰসং ৰিয ৰিনস্সন্তং অকত্ৰা সুপ্পগুণসুপ্পৰত্তিভাৰেন হদযে ঠপেন্তীতি ধম্মধরা. এদিসা চ অত্তনা সুতস্স ধম্মস্স আধারভূতা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘সুতধম্মানং আধারভূতা’’তি.
সোভনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. ৰেসারজ্জসুত্তৰণ্ণনা
৮. অট্ঠমে ব্যামোহৰসেন সরণপরিযেসনং সারজ্জনং সারদো, ব্যামোহভযং. ৰিগতো সারদো এতস্সাতি ৰিসারদো, তস্স ভাৰো ৰেসারজ্জং. তং পন ঞাণসম্পদং, পহানসম্পদং, দেসনাৰিসেসসম্পদং খেমঞ্চ নিস্সায পৰত্তং চতুব্বিধপচ্চৰেক্খণঞাণং. তেনাহ ‘‘চতূসু ঠানেসূ’’তিআদি. উসভস্স ইদন্তি আসভং, সেট্ঠট্ঠানং. সব্বঞ্ঞুতপটিজাননৰসেন অভিমুখং গচ্ছন্তি, অট্ঠ ৰা পরিসা উপসঙ্কমন্তীতি আসভা, পুব্ববুদ্ধা. ইদং পনাতি বুদ্ধানং ঠানং সব্বঞ্ঞুতমেৰ ৰদতি. তিট্ঠমানোৰাতি অৰদন্তোপি তিট্ঠমানোৰ পটিজানাতি নামাতি অত্থো. উপগচ্ছতীতি অনুজানাতি.
অট্ঠসু পরিসাসূতি ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, সারিপুত্ত, অনেকসতং খত্তিযপরিসং উপসঙ্কমিতা…পে… ব্রাহ্মণপরিসং গহপতিপরিসং, সমণপরিসং, চাতুমহারাজিকপরিসং, তাৰতিংসপরিসং, মারপরিসং, ব্রহ্মপরিসং উপসঙ্কমিতা, তত্রপি মযা সন্নিসিন্নপুব্বঞ্চেৰ সল্লপিতপুব্বঞ্চ সাকচ্ছা চ সমাপজ্জিতপুব্বা. তত্র ৰত মং ‘ভযং ৰা সারজ্জং ৰা ওক্কমিস্সতী’তি নিমিত্তমেতং, সারিপুত্ত, ন সমনুপস্সামী’’তি (ম. নি. ১.১৫১) এৰং ৰুত্তপরিসাসু. অভীতনাদং নদতীতি পরতো দস্সিতঞাণযোগেন ৰিসারদো অহন্তি অভীতনাদং নদতি. সীহনাদসুত্তেনাতি খন্ধৰগ্গে আগতেন সীহনাদসুত্তেন.
‘‘দেৰমনুস্সানং চতুচক্কং ৰত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.৩১) সুত্তসেসেন সপ্পুরিসূপনিস্সযাদিফলসম্পত্তিপৰত্তি ৰুত্তা, পুরিমসপ্পুরিসূপনিস্সযাদিউপনিস্সযা পচ্ছিমসপ্পুরিসূপনিস্সযাদিসম্পত্তিপৰত্তি ৰা ৰুত্তা. আদি-সদ্দেন তত্থ চ চক্কসদ্দস্স গহণং ৰেদিতব্বং. ৰিচক্কসণ্ঠানা অসনি এৰ অসনিৰিচক্কং. উরচক্কাদীসূতি আদি-সদ্দেন আণাসমূহাদীসুপি চক্কসদ্দস্স পৰত্তি ৰেদিতব্বা. ‘‘সঙ্ঘভেদং করিস্সাম চক্কভেদ’’ন্তিআদীসু (পারা. ৪০৯; চূল়ৰ. ৩৪৩) হি আণা ‘‘চক্ক’’ন্তি ৰুত্তা. ‘‘দেৰচক্কং অসুরচক্ক’’ন্তিআদীসু সমূহোতি.
পটিৰেধনিট্ঠত্তা অরহত্তমগ্গঞাণং পটিৰেধোতি ‘‘ফলক্খণে উপ্পন্নং নামা’’তি ৰুত্তং. তেন পটিলদ্ধস্সপি দেসনাঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তি পরস্স বুজ্ঝনমত্তেন হোতীতি ‘‘অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞস্স সোতাপত্তি…পে… ফলক্খণে পৰত্তং নামা’’তি ৰুত্তং. ততো পরং পন যাৰ পরিনিব্বানা দেসনাঞাণপ্পৰত্তি তস্সেৰ পৰত্তিতস্স ধম্মচক্কস্স ঠানন্তি ৰেদিতব্বং.
দস্সিতধম্মেসূতি ৰুত্তধম্মেসু. ৰচনমত্তমেৰ হি তেসং, ন পন দস্সনং তাদিসস্সেৰ ধম্মস্স অভাৰতো. ভগৰতো এৰ ৰা ‘‘ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধো’’তি পরস্স ৰচনৰসেন দস্সিতধম্মেসু. ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭১৮-৭২১) ৰিয ধম্ম-সদ্দো হেতুপরিযাযোতি আহ ‘‘সহধম্মেনাতি সহেতুনা’’তি. হেতূতি চ উপপত্তিসাধনহেতু ৰেদিতব্বো, ন কারকো, সম্পাপকো ৰা. নিমিত্তন্তি চোদনায কারণং. তত্থ চোদকো চোদনং করোতীতি কারণং, ধম্মো চোদনং করোতি এতেনাতি কারণং. তেনাহ ‘‘পুগ্গলোপী’’তিআদি. খেমন্তি কেনচি অপ্পটিবাহিযভাৰেন অনুপদ্দুতং.
অন্তরাযো এতেসং অত্থি, অন্তরাযে ৰা নিযুত্তাতি অন্তরাযিকা. এৰংভূতা পন তে যস্মা অন্তরাযকরা নাম হোন্তি, তস্মা আহ ‘‘অন্তরাযং করোন্তীতি অন্তরাযিকা’’তি. অসঞ্চিচ্চ ৰীতিক্কমে নাতিসাৰজ্জাতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘সঞ্চিচ্চ ৰীতিক্কন্তা’’তি. সত্ত আপত্তিক্খন্ধাতিআদি নিদস্সনমত্তং ইতরেসম্পি চতুন্নং ‘‘অন্তরাযিকা’’তি ৰুত্তধম্মানং তব্ভাৰে ব্যভিচারাভাৰতো. ইধ পন মেথুনধম্মো অধিপ্পেতোতি ইদং অট্ঠুপ্পত্তিৰসেন ৰুত্তং অরিট্ঠসিক্খাপদং (পাচি. ৪১৭) ৰিয. যস্মা তংখণম্পি কামানং আদীনৰং দিস্ৰা ৰিরতো হোতি চে, ৰিসেসং অধিগচ্ছতি, ন কামেসু আসত্তো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘মেথুন…পে…অন্তরাযো হোতী’’তি. তত্থ যস্স কস্সচীতি ন কেৰলং পব্বজিতস্সেৰ, অথ খো যস্স কস্সচি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘মেথুনমনুযুত্তস্স, মুস্সতেৰাপি সাসন’’ন্তি (সু. নি. ৮২০).
তস্মিং অনিয্যানিকধম্মেতি তস্মিং পরেহি পরিকপ্পিতঅনিয্যানিকধম্মনিমিত্তং. নিমিত্তত্থে হি ইদং কম্মসংযোগে ভুম্মং.
উপনিবদ্ধাতি ৰিরচিতা. তেনাহ ‘‘অভিসঙ্খতা’’তি. পুথুভাৰন্তি বহুভাৰং. পুথূহি ৰা সিতাতি বহূহি সমণব্রাহ্মণেহি সিতা উপনিবদ্ধা.
ৰেসারজ্জসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. তণ্হুপ্পাদসুত্তৰণ্ণনা
৯. নৰমে ভৰতি এতেন আরোগ্যন্তি ভৰো, গিলানপচ্চযো. পরিৰুদ্ধো ভৰো অভৰো. ৰুদ্ধিঅত্থো হি অযমকারো যথা ‘‘সংৰরাসংৰরো, ফলাফল’’ন্তি চ. সপ্পিনৰনীতাদীনীতি আদি-সদ্দেন তেলমধুফাণিতাদীনং গহণং. সপ্পিনৰনীতাদিগ্গহণঞ্চেত্থ নিদস্সনমত্তং, সব্বস্সপি গিলানপচ্চযস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ভৰাভৰোতি ৰা খুদ্দকো চেৰ মহন্তো চ উপপত্তিভৰো ৰেদিতব্বো. তেনেৰাহ ‘‘সম্পত্তিভৰেসূ’’তিআদি. ভৰোতি ৰা সম্পত্তি, অভৰোতি ৰিপত্তি. ভৰোতি ৰুদ্ধি, অভৰোতি হানি. তংনিমিত্তঞ্চ তণ্হা উপ্পজ্জতীতি ৰুত্তং ‘‘ভৰাভৰহেতু ৰা’’তি.
তণ্হাদুতিযোতি তণ্হাসহাযো. তণ্হা হি নিরুদককন্তারে মরীচিকায উদকসঞ্ঞা ৰিয পিপাসাভিভূতং তসিতং সত্তং অস্সাসদস্সনৰসেন সহাযকিচ্চং করোন্তী ভৰাদীসু অনিব্বিন্নং কত্ৰা পরিব্ভমাপেতি. তথা হি তং পপাতকং অচিন্তেত্ৰা মধুগ্গণ্হনকলুদ্দকা ৰিয অনেকাদীনৰাকুলেসু ভৰেসু আনিসংসমেৰ দস্সেন্তী অনত্থজালে সা পরিব্ভমাপেতি, তস্মা তণ্হা ‘‘পুরিসস্স দুতিযা’’তি ৰুত্তা. ননু চ অঞ্ঞেপি কিলেসাদযো ভৰনিব্বত্তিপচ্চযাতি? সচ্চমেতং, ন পন তথা ৰিসেসপচ্চযো, যথা তণ্হা. তথা হি সা কুসলেহি ৰিনা অকুসলেহি, কামাৰচরাদিকুসলেহি চ ৰিনা রূপাৰচরাদিকুসলেহি ভৰনিব্বত্তিযা ৰিসেসপচ্চযো. যতো সমুদযসচ্চন্তি ৰুচ্চতীতি. ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰন্তি ইত্থভাৰো চ অঞ্ঞথাভাৰো চ ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰো, সো এতস্স অত্থীতি ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰো, সংসারো, তং ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰং. তত্থ ইত্থভাৰো মনুস্সত্তং, অঞ্ঞথাভাৰো ততো অৰসিট্ঠসত্তাৰাসা. ইত্থভাৰো ৰা তেসং তেসং সত্তানং পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৰো, অঞ্ঞথাভাৰো অনাগতত্তভাৰো. এৰরূপো ৰা অঞ্ঞোপি অত্তভাৰো ইত্থভাৰো, ন এৰরূপো অঞ্ঞথাভাৰো. তেনেৰাহ ‘‘ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰন্তি এত্থ ইত্থভাৰো নাম অযং অত্তভাৰো’’তিআদি. সংসরণং সংসারো.
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতি’’. (ৰিসুদ্ধি. ২.৬১৯; দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ অপসাদনাৰণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬০; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; ৰিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খারপদনিদ্দেসো; সু. নি. অট্ঠ. ২.৫২৩; উদা. অট্ঠ. ৩৯; ইতিৰু. অট্ঠ. ১৪);
তেনাহ ‘‘খন্ধধাতুআযতনানং পটিপাটি’’ন্তি, খন্ধধাতুআযতনানং হেতুফলভাৰেন অপরাপরপ্পৰত্তিন্তি অত্থো.
এৰমাদীনৰং ঞত্ৰাতি এত্থ এতমাদীনৰং ঞত্ৰাতিপি পঠন্তি, এতং সকলৰট্টদুক্খস্স সম্ভৰং সমুদযং তণ্হং আদীনৰং ঞত্ৰাতি অত্থো. অথ ৰা এৰমাদীনৰং ঞত্ৰাতি এতং যথাৰুত্তং সংসারানতিৰত্তনআদীনৰং দোসং ঞত্ৰা. নিগ্গহণোতি চতুরূপাদানসঙ্খাতস্স সব্বস্স গহণস্স পটিনিস্সজ্জনেন নিগ্গহণো, খন্ধপরিনিব্বানেন সঙ্খারপ্পৰত্তিতো অপগচ্ছেয্যাতি এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
তণ্হুপ্পাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. যোগসুত্তৰণ্ণনা
১০. দসমে যোজেন্তীতি কম্মং ৰিপাকেন ভৰাদিং, ভৰন্তরাদীহি দুক্খেন সত্তং যোজেন্তি ঘটেন্তীতি যোগা. কামনট্ঠেন কামো চ সো যথাৰুত্তেনত্থেন যোগো চাতি কামযোগো. ভৰযোগো নাম ভৰরাগোতি দস্সেতুং ‘‘রূপারূপভৰেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পঠমো উপপত্তিভৰেসু রাগো, দুতিযো কম্মভৰেসু, ততিযো ভৰদিট্ঠিসহগতো যথা রজ্জনট্ঠেন রাগো, এৰং যুজ্জনট্ঠেন যোগোতি ৰুত্তো. চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণন্তি ইদং সুত্তন্তনযং নিস্সায ৰুত্তং. সুত্তন্তসংৰণ্ণনা হেসাতি, তদন্তোগধত্তা ৰা পুব্বন্তাদীনং.
সমুদযন্তি দ্ৰে সমুদযা খণিকসমুদযো পচ্চযসমুদযো চ. উপ্পাদক্খণো খণিকসমুদযো, পচ্চযোৰ পচ্চযসমুদযো. সমুদযতে সমুদযনং সমুদযো, সমুদেতি এতস্মাতি সমুদযোতি এৰং উভিন্নং সমুদযানং সদ্দত্থতোপি ভেদো ৰেদিতব্বো. পচ্চযসমুদযং পজানন্তোপি ভিক্খু খণিকসমুদযং পজানাতি, খণিকসমুদযং পজানন্তোপি পচ্চযসমুদযং পজানাতি. পচ্চযতো হি সঙ্খারানং উদযং পস্সতো খণতো চ নেসং উদযদস্সনং সুখং হোতি, খণতো চ নেসং উদযং পস্সতো পগেৰ পচ্চযানং সুগ্গহিতত্তা পচ্চযতো দস্সনং সুখেন ইজ্ঝতি. ইধ পন খণিকসমুদযং দস্সেন্তো আহ ‘‘সমুদযন্তি উপ্পত্তি’’ন্তি.
অত্থঙ্গমোপি দুৰিধো অচ্চন্তত্থঙ্গমো, ভেদত্থঙ্গমোতি. অচ্চন্তত্থঙ্গমো অপ্পৰত্তিনিরোধো, নিব্বানন্তি কেচি. ভেদত্থঙ্গমো খণিকনিরোধো. তদুভযং পুব্বভাগে উগ্গহপরিপুচ্ছাদিৰসেন পস্সতো অঞ্ঞতরদস্সনেন ইতরদস্সনম্পি সিদ্ধমেৰ হোতি. পুব্বভাগেযেৰ আরম্মণৰসেন খযতো ৰযতো সম্মসনাদিকালে ভেদত্থঙ্গমং পস্সন্তো ব্যতিরেকৰসেন অনুস্সৰাদিতো অচ্চন্তত্থঙ্গমং পস্সতি, মগ্গক্খণে পন আরম্মণতো অচ্চন্তত্থঙ্গমং পস্সন্তো অসম্মোহতো ইতরম্পি পস্সতি. ইধ পন ভেদত্থঙ্গমং দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্থঙ্গমন্তি ভেদ’’ন্তি. কামানং উপ্পত্তিভেদগ্গহণেনেৰ চেত্থ যথা কামানং পটিচ্চসমুপ্পন্নতা ৰিভাৰিতা, এৰং কামৰত্থুনোপীতি উভযেসম্পি অনিচ্চতা দুক্খতা অনত্ততা চ ৰিভাৰিতাতি দট্ঠব্বং. মধুরভাৰন্তি ইমিনা কামসন্নিস্সিতং সুখং সোমনস্সং দস্সেতি. ‘‘যং খো, ভিক্খৰে, ইমে পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং কামানং অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬) হি ৰুত্তং. অমধুরভাৰন্তি ইমিনা পন কামহেতুকং দুক্খং দোমনস্সং দস্সেতি.
ফস্সাযতনানন্তি ছদ্ৰারিকস্স ফস্সস্স কারণভূতানং চক্খাদিআযতনানং. তেনাহ ‘‘চক্খাদীনং চক্খুসম্ফস্সাদিকারণান’’ন্তি. পুনব্ভৰকরণং পুনোভৰো উত্তরপদলোপেন, মনো-সদ্দস্স ৰিয চ পুরিমপদস্স ওকারন্ততা দট্ঠব্বা. পুনোভৰো সীলমেতেসন্তি পোনোভৰিকা. অথ ৰা সীলত্থেন ইকসদ্দেন গমিতত্থত্তা কিরিযাৰাচকসদ্দস্স অদস্সনং দট্ঠব্বং যথা অপূপভক্খনসীলো আপূপিকো. অথ ৰা পুনব্ভৰং দেন্তি, পুনব্ভৰায সংৰত্তন্তি, পুনপ্পুনব্ভৰে নিব্বত্তেন্তীতি পোনোভৰিকা. ‘‘তদ্ধিতা’’তি হি বহুৰচননিদ্দেসা ৰিচিত্তত্তা ৰা তদ্ধিতানং অভিধানলক্খণত্তা ৰা ‘‘পুনব্ভৰং দেন্তী’’তিআদীসুপি অত্থেসু পোনোভৰিকসদ্দসিদ্ধি দট্ঠব্বা.
ৰিসংযোজেন্তি পটিপন্নং পুগ্গলং কামযোগাদিতো ৰিযোজেন্তীতি ৰিসংযোগা, অসুভজ্ঝানাদীনি ৰিসংযোজনকারণানি. তেনাহ ‘‘ৰিসংযোগাতি ৰিসংযোজনকারণানী’’তিআদি.
যোগসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ভণ্ডগামৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.