৫. চূল়ৰগ্গো

১. সম্মুখীভাৰসুত্তৰণ্ণনা

৪১. পঞ্চমস্স পঠমে সম্মুখো ভৰতি যেন সো সম্মুখীভাৰো, পুরতো ৰিজ্জমানতা, তস্মা সম্মুখীভাৰা. পুঞ্ঞকম্মন্তি দানসঙ্খাতং পুঞ্ঞকম্মং. দ্ৰে ধম্মা সুলভা বাহিরত্তা যথাসকং পচ্চযসমৰাযেন লব্ভনতো. সদ্ধা পন দুল্লভা পচুরজনস্স অনৰট্ঠিতকিচ্চত্তা. তেনেৰাহ ‘‘পুথুজ্জনস্সা’’তিআদি.

সম্মুখীভাৰসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. তিঠানসুত্তৰণ্ণনা

৪২. দুতিযে মচ্ছরিযমেৰ মলং মচ্ছরিযমলং, চিত্তস্স মলীনসভাৰাপাদনতো ৰিগতং মচ্ছরিযমলং এত্থাতি ৰিগতমচ্ছরিযমলং. গেধাভাৰেন কোচি কিঞ্চি দেন্তোপি তত্থ আসত্তিং ন ৰিস্সজ্জেতি, অযং পন ন তাদিসোতি আহ ‘‘ৰিস্সট্ঠচাগো’’তি. মলীনহত্থোৰ চিত্তৰিসুদ্ধিযা অভাৰতো. ধোতহত্থোৰ ধোতহত্থেন কাতব্বকিচ্চসাধনতো. তেন ৰুত্তং – ‘‘চিত্তে সুদ্ধে ৰিসুজ্ঝন্তি, ইতি ৰুত্তং মহেসিনা’’তি. যাচিতুং যুত্তো যাচকানং মনোরথপূরণতো. যাচযোগো পযোগাসহেহি যাচকেহি সুট্ঠু যুত্তভাৰতো. তংসমঙ্গী এৰ তত্থ রতো নাম, ন চিত্তমত্তেনেৰাতি আহ ‘‘দানং…পে… রতো নাম হোতী’’তি.

‘‘উচ্চা, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা অযং মং উচ্চতো ৰদতীতি চিন্তেয্যাতি পুন ‘‘নাতিউচ্চা তুম্হে’’তি আহ, সরীরেনাতি অধিপ্পাযো. মেচকৰণ্ণস্সাতি নীলোভাসস্স. পুচ্ছীতি ভিক্খূ পুচ্ছি. ভূমিযং লেখং লিখন্তো অচ্ছীতি পঠমং মঞ্চে নিপজ্জিত্ৰা উট্ঠায ভূমিযং লেখং লিখন্তো অচ্ছি ‘‘অখীণাসৰোতি মঞ্ঞনা হোতূ’’তি. তথা হি রাজা খীণাসৰস্স নাম…পে… নিৰত্তি. ধজপগ্গহিতাৰাতি পগ্গহিতধজাৰ. সিলাচেতিযট্ঠানন্তি থূপারামস্স চ মহাচেতিযস্স চ অন্তরে সিলায কতচেতিযট্ঠানং. চেতিযং…পে… অট্ঠাসি সাৰকস্স তং কূটাগারন্তি কত্ৰা.

পচ্ছাভাগেনাতি ধম্মকথিকস্স থেরস্স পিট্ঠিপস্সেন. গোনসোতি মণ্ডলসপ্পো. ধম্মস্সৰনন্তরায বহূনং সগ্গমগ্গপ্পটিলাভন্তরাযো ভৰেয্যাতি অধিপ্পাযেন ‘‘ধম্মস্সৰনন্তরাযং ন করিস্সামী’’তি চিন্তেসি. ৰিসং ৰিক্খম্ভেত্ৰাতি ৰিপস্সনাতেজেন ৰিসৰেগং ৰিক্খম্ভেত্ৰা. গাথাসহস্সন্তি গাথাসহস্সৰন্তং. পট্ঠানগাথাযাতি পট্ঠাপনগাথায, আদিগাথাযাতি অত্থো. পট্ঠান…পে… অৰসানগাথং এৰ ৰৰত্থপেসি, ন দ্ৰিন্নং অন্তরে ৰুত্তং কিলন্তকাযত্তা. সরভাণং সাযন্হধম্মকথা. পগ্গণ্হাতীতি পচ্চক্খং করোন্তী গণ্হাতি, সক্কচ্চং সুণাতীতি অত্থো. ধম্মকথনদিৰসে ধম্মকথিকানং অকিলমনত্থং সদ্ধা উপাসকা সিনিদ্ধভোজনং মধুপানকঞ্চ দেন্তি সরস্স মধুরভাৰায সপ্পিমধুকতেলাদিঞ্চ ভেসজ্জং. তেনাহ ‘‘অরিযৰংসং কথেস্সামী’’তিআদি. চতূহি দাঠাহি ডংসিত্ৰাতি দল়্হদট্ঠভাৰদস্সনং. চরিস্সামীতি সম্মানেস্সামি, সক্কচ্চং সুণিস্সামীতি অত্থো. নিম্মথেত্ৰাতি নিম্মদ্দিত্ৰা, অপনেত্ৰাতি অত্থো.

তিঠানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অত্থৰসসুত্তৰণ্ণনা

৪৩. ততিযে অত্থো নাম ফলং, তং এতস্স ৰসোতি অত্থৰসো. হেতু, অত্থো এতস্স অত্থীতি অত্থো, সো এৰাতি আহ ‘‘তযো অত্থে তীণি কারণানী’’তি. ধম্মদেসনা নাম উক্কট্ঠনিদ্দেসেন চতুন্নং অরিযসচ্চানং পকাসনাতি আহ ‘‘চতুসচ্চধম্মং পকাসেতী’’তি. অট্ঠকথং ঞাণেন পটিসংৰেদীতি পাল়িপদানং অত্থং ৰিৰরণঞাণেন পটি পটি সংৰেদনসীলো ‘‘অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো’’তি. এতেন অত্থপটিসম্ভিদাব্যাপারমাহ. পাল়িধম্মং পটিসংৰেদীতি পাল়িগতিং পাল়িং পদৰিৰরণং পটি পটি সংৰেদনসীলো. এতেন ধম্মপটিসম্ভিদাব্যাপারমাহ.

অত্থৰসসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. কথাপৰত্তিসুত্তৰণ্ণনা

৪৪. চতুত্থে পৰত্তিনীতি যাৰ অধিপ্পেতত্থনিগমনা অৰিচ্ছেদেন পৰত্তিনী. পটিঘাতাভাৰেন অপ্পটিহতা. নিয্যানিকা সপ্পাটিহীরকা.

কথাপৰত্তিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পণ্ডিতসুত্তৰণ্ণনা

৪৫. পঞ্চমে পণ্ডিতপঞ্ঞত্তানীতি পণ্ডিতেহি পঠমং পঞ্ঞত্তানি. কথিতানীতি সেয্যসো কথিতানি. মহাপুরিসেহীতি বুদ্ধবোধিসত্তেহি. করুণাতি করুণাচেতোৰিমুত্তি ৰুত্তা. পুব্বভাগোতি তস্স উপচারো. দমোতি ইন্দ্রিযসংৰরো ‘‘মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্রিযানং দমন’’ন্তি কত্ৰা. অত্তদমনন্তি চিত্তদমনং. পুণ্ণোৰাদে (ম. নি. ৩.৩৯৬) ‘‘সক্খিস্সসি খো, ত্ৰং পুণ্ণ, ইমিনা দমূপসমেনা’’তি আগতত্তা দমোতি ৰুত্তা খন্তিপি. আল়ৰকে আল়ৰকসুত্তে (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৯০) ‘‘সচ্চা দমা চাগা’’তি এৰং ৰুত্তা পঞ্ঞাপি ইমস্মিং সুত্তে ‘‘দমো’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি. রক্খনং গোপনং পটিজগ্গনন্তি মাতাপিতূনং মনুস্সামনুস্সকতূপদ্দৰতো রক্খনং, ব্যাধিআদিঅনত্থতো গোপনং, ঘাসচ্ছাদনাদীহি ৰেয্যাৰচ্চকরণেন পটিজগ্গনং. সন্তো নাম সব্বকিলেসদরথপরিল়াহূপসমেন উপসন্তকাযৰচীসমাচারতায চ. উত্তমট্ঠেন সন্তানন্তি মত্তেয্যতাদীহি সেট্ঠট্ঠেন সন্তানং.

ইধ ইমেসংযেৰ তিণ্ণং ঠানানং করণেনাতি ইমস্মিং সুত্তে আগতানং তিণ্ণং ঠানানং করণেন নিব্বত্তনেন. এতানি…পে… কারণানীতি মাতুপট্ঠানং পিতুপট্ঠানন্তি এতানি দ্ৰে উত্তমপুরিসানং কারণানি. উত্তমকিচ্চকরণেন হি মাতাপিতুউপট্ঠাকা ‘‘উত্তমপুরিসা’’তি ৰুত্তা. তেনাহ ‘‘মাতাপিতু…পে… ৰুত্তো’’তি. অনুপদ্দৰভাৰেন খেমং.

পণ্ডিতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সীলৰন্তসুত্তৰণ্ণনা

৪৬. ছট্ঠে লোকিযলোকুত্তরমিস্সকন্তি এত্থ ‘‘মনুস্সা পুঞ্ঞং পসৰন্তী’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা ভাৰনামযস্সপি পুঞ্ঞস্স সঙ্গণ্হনতো লোকুত্তরস্সপি সম্ভৰো দট্ঠব্বো.

সীলৰন্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সঙ্খতলক্খণসুত্তৰণ্ণনা

৪৭. সত্তমে সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতং সঙ্খতং. নিমিত্তানীতি সঞ্জাননস্স নিমিত্তানি. হেতুপচ্চযসমৰাযে উপ্পজ্জনং উপ্পাদো, অত্তলাভো. ৰযোতি ভঙ্গো. ঠিতস্সাতি উপ্পাদক্খণতো উদ্ধং ঠিতিক্খণপত্তস্স. সা পনস্স অৰত্থা উপ্পাদাৰত্থায ভিন্নাতি কত্ৰা অঞ্ঞথত্তং জরাতি চ ৰুত্তা. যস্মা ধম্মো উপ্পজ্জমানো এৰ ভিজ্জতি, তথা সতি উপ্পাদভঙ্গা সমানক্খণা সিযুং, ন চ তং যুজ্জতি, তস্মা উপ্পাদাৰত্থায ভিন্না ভঙ্গাভিমুখাৰত্থা জরাতি ৰেদিতব্বা. যে পন ‘‘সঙ্খারানং ঠিতি নত্থী’’তি ৰদন্তি, তেসং তং মিচ্ছা. যথা হি তস্সেৰ ধম্মস্স উপ্পাদাৰত্থায ভিন্না ভঙ্গাৰত্থা ইচ্ছিতা, অঞ্ঞথা ‘‘অঞ্ঞং উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞং নিরুজ্ঝতী’’তি আপজ্জতি, এৰং উপ্পজ্জমানস্স ভঙ্গাভিমুখা ধম্মা ইচ্ছিতব্বা. সা চ ঠিতিক্খণো. ন হি উপ্পজ্জমানো ভিজ্জতীতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি.

সঙ্খতন্তি তেভূমকা ধম্মা পচ্চযসমুপ্পন্নত্তা. যদি এৰং মগ্গফলধম্মা কথন্তি আহ ‘‘মগ্গফলানি পনা’’তিআদি. লক্খণকথা হি যাৰদেৰ সম্মসনত্থা. উপ্পাদক্খণে উপ্পাদো, ন ঠানভঙ্গক্খণেসু. কস্মা? উপ্পাদউপ্পাদক্খণানং অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিচ্ছিন্নত্তা. যথা হি উপ্পাদসঙ্খাতেন ৰিকারেন উপ্পাদক্খণো পরিচ্ছিন্নো, এৰং উপ্পাদক্খণেনপি উপ্পাদো পরিচ্ছিন্নো. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ধম্মপ্পৰত্তিমত্ততাযপি কালস্স লোকসমঞ্ঞাৰসেনেৰ ৰুত্তং. লক্খণং ন সঙ্খতং, সঙ্খতং ন লক্খণন্তি নেসং ভেদদস্সনং. অৰত্থাৰতো হি অৰত্থা ভিন্নাৰাতি. পরিচ্ছিন্নন্তি এত্থ উপ্পাদৰযেহি তাৰ সঙ্খতং পরিচ্ছিন্নং হোতু, জরায পন তং কথং পরিচ্ছিন্নন্তি ৰুচ্চতি? ন ৰুচ্চতি পরিচ্ছেদো পুব্বন্তাপরন্তমত্তেন, অথ খো সভাৰভেদেনাতি নাযং দোসো. সঙ্খতং ধম্মজাতং পরিচ্ছিন্নং তব্বন্তং ধম্মজাতং সঙ্খতন্তি পঞ্ঞাযতি এৰং তেসং অভাৰেন নিব্বানমেতন্তি লক্খিতব্বতো সঞ্জানিতব্বতো. ইদানি ‘‘যথা হী’’তিআদিনা যথাৰুত্তমত্তং উপমাহি ৰিভাৰেতি.

সঙ্খতলক্খণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. অসঙ্খতলক্খণসুত্তৰণ্ণনা

৪৮. অট্ঠমে অসঙ্খতস্সাতি ৰুত্তনযেন ন সঙ্খতস্স. তেনাহ ‘‘পচ্চযেহী’’তিআদি. যথা উপ্পাদাদীনং ভাৰেন সঙ্খতধম্মজাতং সঙ্খতন্তি পঞ্ঞাযতি, এৰং তেসং অভাৰেন নিব্বানং অসঙ্খতন্তি পঞ্ঞাযতি.

অসঙ্খতলক্খণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. পব্বতরাজসুত্তৰণ্ণনা

৪৯. নৰমে ইধ সাল-সদ্দো রুক্খসামঞ্ঞপরিযাযো, ন রুক্খৰিসেসপরিযাযোতি আহ ‘‘মহাসালাতি মহারুক্খা’’তি. কুলজেট্ঠকন্তি তস্মিং কুলে জেট্ঠভূতং সামিভূতং. সিলামযো ন পংসুমযো মিস্সকো চ. গামং গামূপচারঞ্চ ঠপেত্ৰা সব্বং অরঞ্ঞন্তি আহ ‘‘অরঞ্ঞস্মিন্তি অগামকট্ঠানে’’তি. মহন্তো পব্বতো সেলোতি যোজনা.

পব্বতরাজসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. আতপ্পকরণীযসুত্তৰণ্ণনা

৫০. দসমে সরীরসম্ভৰানন্তি সরীরে সম্ভূতানং. দুক্খানন্তি অনিট্ঠানং. বহলানন্তি নিরন্তরপ্পৰত্তিযা অৰিরল়ানং. তাপনৰসেনাতি দুক্খাপনৰসেন. তিব্বানন্তি কুরূরানং. তাসং যথাৰুত্তানং অধিৰাসনায পহাতব্বদুক্খৰেদনানং পজহনং নাম খমনমেৰাতি আহ ‘‘খমনত্থাযা’’তি. আণাপেত্ৰাতি ‘‘আতপ্পং করণীয’’ন্তি বুদ্ধাণং ৰিধায. লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা কথিতা সসম্ভারানং মগ্গধম্মানং কথিতত্তা.

আতপ্পকরণীযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১১. মহাচোরসুত্তৰণ্ণনা

৫১. একাদসমে মহাবলৰচোরো মহাচোরোতি আহ ‘‘মহন্তো বলৰচোরো’’তি. বলৰচোরোতি চ মহাথামতায মহাপরিৰারতায মহাচোরিযকম্মসমত্থতায চ ৰেদিতব্বো. মহতং গামনিগমানং ৰিলুপ্পনং মহাৰিলোপো. তং তং কারণং পক্খিপিত্ৰাতি তং তং অকরণমেৰ কারণং কত্ৰা তপ্পটিবদ্ধায কথায পক্খিপিত্ৰা. অত্থং কথযিস্সন্তীতি তস্স তস্স অত্থঞ্চ কথযিস্সন্তি. হরন্তাতি অপনেন্তা পরিহরন্তা. দসৰত্থুকাযাতি ‘‘সস্সতো লোকো’’তি (ম. নি. ১.২৬৯) আদিদসৰত্থুসন্নিস্সিতায. অন্তং গহেত্ৰা ঠিতদিট্ঠিযাতি তমেৰ সস্সতাদিঅন্তং গহেত্ৰা অৰিস্সজ্জেত্ৰা ঠিতদিট্ঠিযা.

মহাচোরসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চূল়ৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঠমপণ্ণাসকং নিট্ঠিতং.

২. দুতিযপণ্ণাসকং