৪. চক্কৰত্তিসুত্তৰণ্ণনা
১৪. চতুত্থে চতূহি সঙ্গহৰত্থূহীতি দানপিযৰচনঅত্থচরিযাসমানত্ততাসঙ্খাতেহি চতূহি সঙ্গহকারণেহি. চক্কং ৰত্তেতীতি আণাচক্কং পৰত্তেতি. চক্কন্তি ৰা ইধ রতনচক্কং ৰেদিতব্বং. অযঞ্হি চক্কসদ্দো সম্পত্তিযং, লক্খণে, রথঙ্গে, ইরিযাপথে, দানে, রতনধম্মখুরচক্কাদীসু চ দিস্সতি. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সান’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩১) হি সম্পত্তিযং দিস্সতি. ‘‘পাদতলেসু চক্কানি জাতানী’’তি (দী. নি. ২.৩৫; ৩.২০৪) এত্থ লক্খণে. ‘‘চক্কংৰ ৰহতো পদ’’ন্তি (ধ. প. ১) এত্থ রথঙ্গে. ‘‘চতুচক্কং নৰদ্ৰার’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯) এত্থ ইরিযাপথে. ‘‘দদং ভুঞ্জ মা চ পমাদো, চক্কং ৰত্তয সব্বপাণিন’’ন্তি (জা. ১.৭.১৪৯) এত্থ দানে. ‘‘দিব্বং চক্করতনং পাতুরহোসী’’তি (দী. নি. ২.২৪৩) এত্থ রতনচক্কে. ‘‘মযা পৰত্তিতং চক্ক’’ন্তি (সু. নি. ৫৬২) এত্থ ধম্মচক্কে. ‘‘ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি (জা. ১.৫.১০৩) এত্থ খুরচক্কে. ‘‘খুরপরিযন্তেন চক্কেনা’’তি (দী. নি. ১.১৬৬) এত্থ পহরণচক্কে. ‘‘অসনিৰিচক্ক’’ন্তি (দী. নি. ৩.৬১) এত্থ অসনিমণ্ডলে. ইধ পনাযং রতনচক্কে দট্ঠব্বো.
কিত্তাৰতা পনাযং চক্কৰত্তী নাম হোতি? একঙ্গুলদ্ৰঙ্গুলমত্তম্পি চক্করতনং আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা পৰত্ততি. সব্বচক্কৰত্তীনঞ্হি নিসিন্নাসনতো উট্ঠহিত্ৰা চক্করতনসমীপং গন্ত্ৰা হত্থিসোণ্ডসদিসপনাল়িং সুৰণ্ণভিঙ্গারং উক্খিপিত্ৰা উদকেন অব্ভুক্কিরিত্ৰা ‘‘অভিৰিজিনাতু ভৰং চক্করতন’’ন্তি ৰচনসমনন্তরমেৰ ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা চক্করতনং পৰত্ততীতি. যস্স পৰত্তিসমকালমেৰ, সো রাজা চক্কৰত্তী নাম হোতি.
ধম্মোতি দসকুসলকম্মপথধম্মো, দসৰিধং ৰা চক্কৰত্তিৰত্তং. দসৰিধে ৰা কুসলধম্মে অগরহিতে ৰা রাজধম্মে নিযুত্তোতি ধম্মিকো. তেন চ ধম্মেন সকললোকং রঞ্জেতীতি ধম্মরাজা. ধম্মেন ৰা লদ্ধরজ্জত্তা ধম্মরাজা. চক্কৰত্তীহি ধম্মেন ঞাযেন রজ্জং অধিগচ্ছতি, ন অধম্মেন. দসৰিধেন চক্কৰত্তিৰত্তেনাতি দসপ্পভেদেন চক্কৰত্তীনং ৰত্তেন.
কিং পন তং দসৰিধং চক্কৰত্তিৰত্তন্তি? ৰুচ্চতে –
‘‘কতমং পন তং, দেৰ, অরিযং চক্কৰত্তিৰত্তন্তি? তেন হি ত্ৰং, তাত, ধম্মংযেৰ নিস্সায ধম্মং সক্করোন্তো ধম্মং গরুং করোন্তো ধম্মং মানেন্তো ধম্মং পূজেন্তো ধম্মং অপচাযমানো ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু ধম্মাধিপতেয্যো ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহস্সু অন্তোজনস্মিং বলকাযস্মিং খত্তিযেসু অনুযন্তেসু ব্রাহ্মণগহপতিকেসু নেগমজানপদেসু সমণব্রাহ্মণেসু মিগপক্খীসু. মা চ তে, তাত, ৰিজিতে অধম্মকারো পৰত্তিত্থ. যে চ তে, তাত, ৰিজিতে অধনা অস্সু, তেসঞ্চ ধনমনুপ্পদেয্যাসি. যে চ তে, তাত, ৰিজিতে সমণব্রাহ্মণা মদপ্পমাদা পটিৰিরতা খন্তিসোরচ্চে নিৰিট্ঠা একমত্তানং দমেন্তি, একমত্তানং সমেন্তি, একমত্তানং পরিনিব্বাপেন্তি. তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৰা পরিপুচ্ছেয্যাসি পরিগ্গণ্হেয্যাসি – ‘কিং, ভন্তে, কুসলং কিং অকুসলং, কিং সাৰজ্জং কিং অনৰজ্জং, কিং সেৰিতব্বং কিং ন সেৰিতব্বং, কিং মে করিযমানং দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায অস্স, কিং ৰা পন মে করিযমানং দীঘরত্তং হিতায সুখায অস্সা’তি. তেসং সুত্ৰা যং অকুসলং, তং অভিনিৰজ্জেয্যাসি, যং কুসলং, তং সমাদায ৰত্তেয্যাসি. ইদং খো, তাত, তং অরিযং চক্কৰত্তিৰত্ত’’ন্তি –
এৰং চক্কৰত্তিসুত্তে (দী. নি. ৩.৮৪) আগতনযেন অন্তোজনস্মিং বলকাযে একং, খত্তিযেসু একং, অনুযন্তেসু একং, ব্রাহ্মণগহপতিকেসু একং, নেগমজানপদেসু একং, সমণব্রাহ্মণেসু একং, মিগপক্খীসু একং, অধম্মকারপ্পটিক্খেপো একং, অধনানং ধনানুপ্পদানং একং, সমণব্রাহ্মণে উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হপুচ্ছনং একন্তি এৰমেৰং তং চক্কৰত্তিৰত্তং দসৰিধং হোতি. গহপতিকে পন পক্খিজাতে চ ৰিসুং কত্ৰা গণ্হন্তস্স দ্ৰাদসৰিধং হোতি.
অঞ্ঞথা ৰত্তিতুং অদেন্তো সো ধম্মো অধিট্ঠানং এতস্সাতি তদধিট্ঠানং. তেন তদধিট্ঠানেন চেতসা. সক্করোন্তোতি আদরকিরিযাৰসেন করোন্তো. তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি. গরুং করোন্তোতি পাসাণচ্ছত্তং ৰিয গরুকরণৰসেন গরুং করোন্তো. তেনেৰাহ ‘‘তস্মিং গারৰুপ্পত্তিযা’’তি. ধম্মাধিপতিভূতাগতভাৰেনাতি ইমিনা যথাৰুত্তধম্মস্স জেট্ঠকভাৰেন পুরিমতরং অত্তভাৰেসু সক্কচ্চং সমুপচিতভাৰং দস্সেতি. ধম্মৰসেনেৰ চ সব্বকিরিযানং করণেনাতি এতেন ঠাননিসজ্জাদীসু যথাৰুত্তধম্মনিন্নপোণপব্ভারভাৰং দস্সেতি. অস্সাতি রক্খাৰরণগুত্তিযা. পরং রক্খন্তোতি অঞ্ঞং দিট্ঠধম্মিকাদিঅনত্থতো রক্খন্তো. তেনেৰ পররক্খসাধনেন খন্তিআদিগুণেন অত্তানং ততো এৰ রক্খতি. মেত্তচিত্ততাতি মেত্তচিত্ততায. নিৰাসনপারুপনগেহাদীনি সীতুণ্হাদিপ্পটিবাহনেন আৰরণং.
অন্তোজনস্মিন্তি অব্ভন্তরভূতে পুত্তদারাদিজনে. সীলসংৰরে পতিট্ঠাপেন্তোতি ইমিনা রক্খং দস্সেতি. ৰত্থগন্ধমালাদীনি চস্স দদমানোতি ইমিনা আৰরণং, ইতরেন গুত্তিং. সম্পদানেনপীতি পি-সদ্দেন সীলসংৰরেসু পতিট্ঠাপনাদীনং সম্পিণ্ডেতি. এস নযো পরেসুপি পি-সদ্দগ্গহণে. নিগমো নিৰাসো এতেসন্তি নেগমা. এৰং জানপদাতি আহ ‘‘তথা নিগমৰাসিনো’’তিআদিনা.
রক্খাৰরণগুত্তিযা কাযকম্মাদীসু সংৰিদহনং ঠপনং নাম তদুপদেসোযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘কথেত্ৰা’’তি. এতেসূতি পাল়িযং ৰুত্তেসু সমণাদীসু. পটিৰত্তেতুং ন সক্কা খীণানং কিলেসানং পুন অনুপ্পজ্জনতো. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
চক্কৰত্তিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.