৭. পঠমমহাপঞ্হসুত্তৰণ্ণনা
২৭. সত্তমে ৰুচ্চেথাতি ৰুচ্চেয্য. দুতিযপদেপীতি ‘‘অনুসাসনিযা ৰা অনুসাসনি’’ন্তি এৰং দুতিযৰাক্যেপি. তে কির ভিক্খূ. ন চেৰ সম্পাযিস্সন্তীতি ন চেৰ সম্মদেৰ পকারেহি গহেস্সন্তি ঞাপেস্সন্তি. তেনাহ ‘‘সম্পাদেত্ৰা কথেতুং ন সক্খিস্সন্তী’’তি. যস্মা অৰিসযে পঞ্হং পুচ্ছিতা হোন্তি, তস্মা ৰিঘাতং আপজ্জিস্সন্তীতি যোজনা. অঞ্ঞথা আরাধনং নাম নত্থীতি ইমিনা সপচ্চযনামরূপানং যাথাৰতো অৰবোধো এৰ ইতো বাহিরকানং নত্থি, কুতো পৰেদনাতি দস্সেতি. আরাধনন্তি যাথাৰপৰেদনেন চিত্তস্স পরিতোসনং.
একো পঞ্হোতি একো পঞ্হমগ্গো, একং পঞ্হগৰেসনন্তি অত্থো. একো উদ্দেসোতি একং উদ্দিসনং অত্থস্স সংখিত্তৰচনং. ৰেয্যাকরণন্তি নিদ্দিসনং অত্থস্স ৰিৰরিত্ৰা কথনং. হেতুনাতি ‘‘অন্তৰন্ততো অনচ্চন্তিকতো তাৰকালিকতো নিচ্চপ্পটিক্খেপতো’’তি এৰমাদিনা নযেন যথা ইমে সঙ্খারা এতরহি, এৰং অতীতে অনাগতে চ অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মাতি অতীতানাগতেসু নযেন.
সব্বে সত্তাতি অনৰসেসা সত্তা. তে পন ভৰভেদতো সঙ্খেপেনেৰ ভিন্দিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘কামভৰাদীসূ’’তিআদিমাহ. ব্যধিকরণানম্পি বাহিরত্থসমাসো হোতি যথা ‘‘উরসিলোমো’’তি আহ ‘‘আহারতো ঠিতি এতেসন্তি আহারট্ঠিতিকা’’তি. তিট্ঠতি এতেনাতি ৰা ঠিতি, আহারো ঠিতি এতেসন্তি আহারট্ঠিতিকাতি এৰং ৰা এত্থ সমাসৰিগ্গহো দট্ঠব্বো. আহারট্ঠিতিকাতি পচ্চযট্ঠিতিকা, পচ্চযাযত্তৰুত্তিকাতি অত্থো. পচ্চযত্থো হেত্থ আহারসদ্দো ‘‘অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদাযা’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৩২) ৰিয. এৰঞ্হি ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইমিনা অসঞ্ঞসত্তা পরিগ্গহিতা হোন্তি. সা পনাযং আহারট্ঠিতিকতা নিপ্পরিযাযতো সঙ্খারধম্মো. তেনাহু অট্ঠকথাচরিযা ‘‘আহারট্ঠিতিকাতি আগতট্ঠানে সঙ্খারলোকো ৰেদিতব্বো’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.১ ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা; ৰিসুদ্ধি. ১.১৩৬). যদি এৰং ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইদং কথন্তি? পুগ্গলাধিট্ঠানদেসনাতি নাযং দোসো. তেনেৰাহ – ‘‘একধম্মে, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমস্মিং একধম্মে? সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা’’তি. য্ৰাযং পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায সব্বেসং সঙ্খারানং পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায আহারপরিযাযেন সামঞ্ঞতো পচ্চযধম্মো ৰুত্তো, অযং আহারো নাম একো ধম্মো.
চোদকো ৰুত্তম্পি অত্থং যাথাৰতো অপ্পটিৰিজ্ঝমানো নেয্যত্থং সুত্তপদং নীতত্থতো দহন্তো ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ৰচনমত্তে ঠত্ৰা ‘‘ননু চা’’তিআদিনা চোদেতি. আচরিযো অৰিপরীতং তত্থ যথাধিপ্পেতমত্থং পৰেদেন্তো ‘‘ন ৰিরুজ্ঝতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘তেসঞ্হি ঝানং আহারো হোতী’’তি আহ. ঝানন্তি একৰোকারভৰাৰহং সঞ্ঞায ৰিরজ্জনৰসেন পৰত্তরূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানং. পাল়িযং পন ‘‘অনাহারা’’তি ৰচনং অসঞ্ঞভৰে চতুন্নং আহারানং অভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, ন পচ্চযাহারস্স অভাৰতো. এৰং সন্তেপীতি ইদং সাসনে যেসু ধম্মেসু ৰিসেসতো আহারসদ্দো নিরুল়্হো, ‘‘আহারট্ঠিতিকা’’তি এত্থ যদি তেযেৰ গয্হন্তি, অব্যাপিতদোসমাপন্নো. অথ সব্বোপি পচ্চযধম্মো আহারোতি অধিপ্পেতো, ইমায আহারপাল়িযা ৰিরোধো আপন্নোতি দস্সেতুং আরদ্ধং. ‘‘ন ৰিরুজ্ঝতী’’তি যেনাধিপ্পাযেন ৰুত্তং, তং ৰিৰরন্তো ‘‘এতস্মিঞ্হি সুত্তে’’তিআদিমাহ. কবল়ীকারাহারাদীনং ওজট্ঠমকরূপাহরণাদি নিপ্পরিযাযেন আহারভাৰো. যথা হি কবল়ীকারাহারো ওজট্ঠমকরূপাহরণেন রূপকাযং উপত্থম্ভেন্তি, এৰং ফস্সাদযো ৰেদনাদিআহরণেন নামকাযং উপত্থম্ভেতি, তস্মা সতিপি জনকভাৰে উপত্থম্ভকভাৰো ওজাদীসু সাতিসযো লব্ভমানো মুখ্যো আহারট্ঠোতি তে এৰ নিপ্পরিযাযেন আহারলক্খণা ধম্মা ৰুত্তা.
ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে পরিযাযেন পচ্চযো আহারোতি ৰুত্তো, সব্বো পচ্চযধম্মো অত্তনো ফলং আহরতীতি ইমং পরিযাযং লভতীতি. তেনাহ ‘‘সব্বধম্মানঞ্হী’’তিআদি. তত্থ সব্বধম্মানন্তি সব্বেসং সঙ্খতধম্মানং. ইদানি যথাৰুত্তমত্থং সুত্তেন সমত্থেতুং ‘‘তেনেৰাহা’’তিআদি ৰুত্তং. অযন্তি পচ্চযাহারো. নিপ্পরিযাযাহারোপি গহিতোৰ হোতীতি যাৰতা সোপি পচ্চযভাৰেনেৰ জনকো উপত্থম্ভকো চ হুত্ৰা তং তং ফলং আহরতীতি ৰত্তব্বতং লভতীতি.
তত্থাতি পরিযাযাহারো, নিপ্পরিযাযাহারোতি দ্ৰীসু আহারেসু অসঞ্ঞভৰে যদিপি নিপ্পরিযাযাহারো ন লব্ভতি, পরিযাযাহারো পন লব্ভতেৰ. ইদানি তমেৰত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘অনুপ্পন্নে হি বুদ্ধে’’তিআদি ৰুত্তং. উপ্পন্নে বুদ্ধে তিত্থকরমতনিস্সিতানং ঝানভাৰনায অসিজ্ঝনতো ‘‘অনুপ্পন্নে বুদ্ধে’’তি ৰুত্তং. সাসনিকা তাদিসং ঝানং ন নিব্বত্তেন্তীতি ‘‘তিত্থাযতনে পব্বজিতা’’তি ৰুত্তং. তিত্থিযা হি উপপত্তিৰিসেসে ৰিমুত্তিসঞ্ঞিনো সঞ্ঞাৰিরাগাৰিরাগেসু আদীনৰানিসংসদস্সিনোৰ হুত্ৰা অসঞ্ঞসমাপত্তিং নিব্বত্তেত্ৰা অক্খণভূমিযং উপ্পজ্জন্তি, ন সাসনিকা. ৰাযোকসিণে পরিক্কম্মং কত্ৰাতি ৰাযোকসিণে পঠমাদীনি তীণি ঝানানি নিব্বত্তেত্ৰা ততিযজ্ঝানে চিণ্ণৰসী হুত্ৰা ততো ৰুট্ঠায চতুত্থজ্ঝানাধিগমায পরিকম্মং কত্ৰা. তেনেৰাহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা’’তি.
কস্মা (দী. নি. টী. ১.৬৮-৭৩; দী. নি. অভি. টী. ১.৬৮-৭৩) পনেত্থ ৰাযোকসিণেযেৰ পরিকম্মং ৰুত্তন্তি? ৰুচ্চতে, যথেৰ হি রূপপটিভাগভূতেসু কসিণৰিসেসেসু রূপৰিভাৰনেন রূপৰিরাগভাৰনাসঙ্খাতো অরূপসমাপত্তিৰিসেসো সচ্ছিকরীযতি, এৰং অপরিব্যত্তৰিগ্গহতায অরূপপটিভাগভূতে কসিণৰিসেসে অরূপৰিভাৰনেন অরূপৰিরাগভাৰনা সঙ্খাতো রূপসমাপত্তিৰিসেসো অধিগমীযতীতি. এত্থ চ ‘‘সঞ্ঞা রোগো, সঞ্ঞা গণ্ডো’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৪), ‘‘ধি চিত্তং, ধি ৰতেতং চিত্ত’’ন্তিআদিনা চ নযেন অরূপপ্পৰত্তিযা আদীনৰদস্সনেন তদভাৰে চ সন্তপণীতভাৰসন্নিট্ঠানেন রূপসমাপত্তিযা অভিসঙ্খরণং অরূপৰিরাগভাৰনা. রূপৰিরাগভাৰনা পন সদ্ধিং উপচারেন অরূপসমাপত্তিযো, তত্থাপি ৰিসেসেন পঠমারুপ্পজ্ঝানং. যদি এৰং ‘‘পরিচ্ছিন্নাকাসকসিণেপী’’তি ৰত্তব্বং, তস্সাপি অরূপপটিভাগতা লব্ভতীতি? ইচ্ছিতমেৰেতং, কেসঞ্চি অৰচনং পনেত্থ পুব্বাচরিযেহি অগ্গহিতভাৰেন. যথা হি রূপৰিরাগভাৰনা ৰিরজ্জনীযধম্মাভাৰমত্তেন পরিনিপ্ফন্না, ৰিরজ্জনীযধম্মপরিভাসভূতে চ ৰিসযৰিসেসে পাতুভৰতি, এৰং অরূপৰিরাগভাৰনাপীতি ৰুচ্চমানে ন কোচি ৰিরোধো. তিত্থিযেহেৰ পন তস্সা সমাপত্তিযা পটিপজ্জিতব্বতায তেসঞ্চ ৰিসযপথে সূপনিবন্ধনস্সেৰ তস্স ঝানস্স পটিপত্তিতো দিট্ঠিৰন্তেহি পুব্বাচরিযেহি চতুত্থেযেৰ ভূতকসিণে অরূপৰিরাগভাৰনাপরিকম্মং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. কিঞ্চ ৰণ্ণকসিণেসু ৰিয পুরিমভূতকসিণত্তযেপি ৰণ্ণপ্পটিচ্ছাযাৰ পণ্ণত্তি আরম্মণং ঝানস্স লোকৰোহারানুরোধেনেৰ পৰত্তিতো. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৫৭) পথৰীকসিণস্স আদাসচন্দমণ্ডলূপমৰচনঞ্চ সমত্থিতং হোতি, চতুত্থং পন ভূতকসিণং ভূতপ্পটিচ্ছাযমেৰ ঝানস্স গোচরভাৰং গচ্ছতীতি তস্সেৰং অরূপপটিভাগতা যুত্তাতি ৰাযোকসিণেযেৰ পরিকম্মং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
ধীতি জিগুচ্ছনত্থে নিপাতো, তস্মা ধি চিত্তন্তি চিত্তং জিগুচ্ছামি. ধি ৰতেতং চিত্তন্তি এতং মম চিত্তং জিগুচ্ছিতং ৰত হোতু. ৰতাতি সম্ভাৰনে. তেন জিগুচ্ছনং সম্ভাৰেন্তো ৰদতি. নামাতি চ সম্ভাৰনে এৰ. তেন চিত্তস্স অভাৰং সম্ভাৰেতি. চিত্তস্স ভাৰাভাৰেসু আদীনৰানিসংসে দস্সেতুং ‘‘চিত্তঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. খন্তিং রুচিং উপ্পাদেত্ৰাতি চিত্তস্স অভাৰো এৰ সাধু সুট্ঠূতি ইমং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিং তত্থ চ অভিরুচিং উপ্পাদেত্ৰা. তথা ভাৰিতস্স ঝানস্স ঠিতিভাগিযভাৰপ্পত্তিযা অপরিহীনজ্ঝানা. তিত্থাযতনে পব্বজিতস্সেৰ তথা ঝানভাৰনা হোতীতি আহ ‘‘মনুস্সলোকে’’তি. পণিহিতো অহোসীতি মরণস্স আসন্নকালে ঠপিতো অহোসি. যদি ঠানাদিনা আকারেন নিব্বত্তেয্য কম্মবলেন, যাৰ ভেদা তেনেৰাকারেন তিট্ঠেয্যাতি আহ ‘‘তেন ইরিযাপথেনা’’তিআদি. এৰরূপানম্পীতি এৰং অচেতনানম্পি. পি-সদ্দেন পগেৰ সচেতনানন্তি দস্সেতি. কথং পন অচেতনানং নেসং পচ্চযাহারস্স উপকপ্পনন্তি চোদনং সন্ধায তত্থ নিদস্সনং দস্সেন্তো ‘‘যথা’’তিআদিমাহ. তেন ন কেৰলমাগমোযেৰ, অযমেত্থ যুত্তীতি দস্সেতি. তাৰ তিট্ঠন্তীতি উক্কংসতো পঞ্চ মহাকপ্পসতানি তিট্ঠন্তি.
যে উট্ঠানৰীরিযেন দিৰসং ৰীতিনামেত্ৰা তস্স নিস্সন্দফলমত্তং কিঞ্চিদেৰ লভিত্ৰা জীৰিকং কপ্পেন্তি, তে উট্ঠানফলূপজীৰিনো. যে পন অত্তনো পুঞ্ঞফলমেৰ উপজীৰন্তি, তে পুঞ্ঞফলূপজীৰিনো. নেরযিকানং পন নেৰ উট্ঠানৰীরিযৰসেন জীৰিককপ্পনং, পুঞ্ঞফলস্স পন লেসোপি নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘যে পন নেরযিকা…পে… জীৰীতি ৰুত্তা’’তি. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স আহরণেন মনোসঞ্চেতনা আহারোতি ৰুত্তা, ন যস্স কস্সচি ফলস্সাতি অধিপ্পাযেন ‘‘কিং পঞ্চ আহারা অত্থী’’তি চোদেতি. আচরিযো নিপ্পরিযাযাহারে অধিপ্পেতে ‘‘সিযা তৰ চোদনা অৰসরা, সা পন এত্থ অনৰসরা’’তি চ দস্সেন্তো ‘‘পঞ্চ, ন পঞ্চাতি ইদং ন ৰত্তব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা পরিযাযাহারস্সেৰ পনেত্থ অধিপ্পেতভাৰং দস্সেন্তো ‘‘ননু পচ্চযো আহারো’তি ৰুত্তমেত’’ন্তি আহ. তস্মাতি যস্স কস্সচি পচ্চযস্স আহারোতি ইচ্ছিতত্তা. ইদানি ৰুত্তমেৰত্থং পাল়িযা সমত্থেন্তো ‘‘যং সন্ধাযা’’তিআদিমাহ.
মুখ্যাহারৰসেনপি নেরযিকানং আহারট্ঠিতিকতং দস্সেতুং ‘‘কবল়ীকারাহারং…পে… সাধেতী’’তি ৰুত্তং. যদি এৰং নেরযিকা সুখপ্পটিসংৰেদিনোপি হোন্তীতি? নোতি দস্সেতুং ‘‘খেল়ো হী’’তিআদি ৰুত্তং. তযোতি তযো অরূপাহারা কবল়ীকারাহারস্স অভাৰতো. অৰসেসানন্তি অসঞ্ঞসত্তেহি অৰসেসানং কামভৰাদীসু নিব্বত্তসত্তানং. পচ্চযাহারো হি সব্বেসং সাধারণোতি.
পঠমমহাপঞ্হসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.