২. নীৰরণপ্পহানৰগ্গৰণ্ণনা
১১. দুতিযস্সাতি দুতিযৰগ্গস্স. একধম্মম্পীতি এত্থ ‘‘একসভাৰম্পী’’তি ইমিনা সভাৰত্থোযং ধম্মসদ্দো ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীসু ৰিযাতি দস্সিতং হোতি. যদগ্গেন চ সভাৰত্থো, তদগ্গেন নিস্সত্তত্থো সিদ্ধো এৰাতি ‘‘নিস্সত্তট্ঠেন ধম্মো ৰেদিতব্বো’’তি ৰুত্তং. সুভনিমিত্তন্তি ধম্মপরিযাযেন ৰুত্তং. তঞ্হি অত্থতো কামচ্ছন্দো ৰা সিযা. সো হি অত্তনো গহণাকারেন সুভন্তি, তেনাকারেন পৰত্তনকস্স অঞ্ঞস্স কামচ্ছন্দস্স নিমিত্তত্তা ‘‘সুভনিমিত্ত’’ন্তি চ ৰুচ্চতি. তস্স আরম্মণং ৰা সুভনিমিত্তং. ইট্ঠঞ্হি ইট্ঠাকারেন ৰা গয্হমানং রূপাদিআরম্মণং ‘‘সুভনিমিত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. আরম্মণমেৰ চেত্থ নিমিত্তং. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘সুভনিমিত্তন্তি রাগট্ঠানিযং আরম্মণ’’ন্তি. সমুচ্চযত্থো ৰা-সদ্দো অনেকত্থত্তা নিপাতানং. ভিয্যোভাৰাযাতি পুনপ্পুনং ভাৰায. ৰেপুল্লাযাতি ৰিপুলভাৰায, ৰড্ঢিযাতি অত্থো. অজাতো নিজ্জাতো. সেসপদানি তস্সেৰ ৰেৰচনানি. কামেসূতি পঞ্চসু কামগুণেসু. কামচ্ছন্দোতি কামসঙ্খাতো ছন্দো, ন কত্তুকম্যতাছন্দো ন ধম্মচ্ছন্দো. কামনৰসেন রজ্জনৰসেন চ কামো এৰ রাগো কামরাগো. কামনৰসেন নন্দনৰসেন চ কামো এৰ নন্দীতি কামনন্দী. কামনৰসেন তণ্হাযনৰসেন চ কামতণ্হা. আদিসদ্দেন ‘‘কামস্নেহো কামপরিল়াহো কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসান’’ন্তি এতেসং পদানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ কামত্থং ৰিদিত্ৰা সিনেহনট্ঠেন কামস্নেহো, পরিল়াহনট্ঠেন কামপরিল়াহো, মুচ্ছনট্ঠেন কামমুচ্ছা, গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপনট্ঠেন কামজ্ঝোসানং ৰেদিতব্বং. কামচ্ছন্দো এৰ কুসলপ্পৰত্তিতো চিত্তস্স নীৰরণট্ঠেন কামচ্ছন্দনীৰরণং, সোতি কামচ্ছন্দো. অসমুদাচারৰসেনাতি অসমুদাচারভাৰেন. অননুভূতারম্মণৰসেনাতি ‘‘ইদং নামেত’’ন্তি ৰত্থুৰসেন উত্ৰা তস্মিং অত্তভাৰে অননুভূতস্স আরম্মণস্স ৰসেন. রূপসদ্দাদিভেদং পন আরম্মণং একস্মিম্পি অত্তভাৰে অননুভূতং নাম নত্থেৰ, কিমঙ্গং পন অনাদিমতি সংসারে.
যং ৰুত্তং – ‘‘অসমুদাচারৰসেন চা’’তিআদি, তং অতিসংখিত্তন্তি ৰিত্থারতো দস্সেতুং – ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভৰগ্গহণেন মহগ্গতভৰো গহিতো. সো হি ওল়ারিককিলেসসমুদাচাররহিতো. তজ্জনীযকম্মকতাদিকালে পারিৰাসিককালে চ চরিতব্বানি দ্ৰেঅসীতি খুদ্দকৰত্তানি নাম. ন হি তানি সব্বাসু অৰত্থাসু চরিতব্বানি, তস্মা তানি ন মহাৰত্তেসু অন্তোগধানীতি ‘‘চুদ্দস মহাৰত্তানী’’তি ৰুত্তং. তথা আগন্তুকৰত্তআৰাসিকগমিক-অনুমোদনভত্তগ্গ- পিণ্ডচারিকআরঞ্ঞকসেনাসনজন্তাঘরৰচ্চকুটিউপজ্ঝায- সদ্ধিৰিহারিকআচরিয-অন্তেৰাসিকৰত্তানীতি এতানি চুদ্দস মহাৰত্তানি নামাতি ৰুত্তং. ইতরানি পন ‘‘পারিৰাসিকানং ভিক্খূনং ৰত্তং পঞ্ঞাপেস্সামী’’তি (চূল়ৰ. ৭৫) আরভিত্ৰা ‘‘ন উপসম্পাদেতব্বং, ন ছমাযং চঙ্কমন্তে চঙ্কমে চঙ্কমিতব্ব’’ন্তি (চূল়ৰ. ৮১) ৰুত্তানি পকতত্তে চরিতব্বৰত্তানি ছসট্ঠি, ততো পরং ‘‘ন, ভিক্খৰে, পারিৰাসিকেন ভিক্খুনা পারিৰাসিকৰুড্ঢতরেন ভিক্খুনা সদ্ধিং, মূলাযপটিকস্সনারহেন, মানত্তারহেন, মানত্তচারিকেন, অব্ভানারহেন ভিক্খুনা সদ্দিং একচ্ছন্নে আৰাসে ৰত্থব্ব’’ন্তিআদীনি পকতত্তে চরিতব্বেহি অনঞ্ঞত্তা ৰিসুং ৰিসুং অগণেত্ৰা পারিৰাসিকৰুড্ঢতরাদীসু পুগ্গলন্তরেসু চরিতব্বত্তা তেসং ৰসেন সম্পিণ্ডেত্ৰা একেকং কত্ৰা গণিতানি পঞ্চাতি একসত্ততিৰত্তানি. উক্খেপনীযকম্মকতৰত্তেসু ৰত্তপঞ্ঞাপনৰসেন ৰুত্তং – ‘‘ন পকতত্তস্স ভিক্খুনো অভিৰাদনং পচ্চুট্ঠানং…পে… পিট্ঠিপরিকম্মং সাদিতব্ব’’ন্তি ইদং অভিৰাদনাদীনং অস্সাদিযনং একং, ‘‘ন পকতত্তো ভিক্খু সীলৰিপত্তিযা অনুদ্ধংসেতব্বো’’তিআদীনি (চূল়ৰ. ৫১) চ দসাতি এৰং দ্ৰাসীতি হোন্তি. এতেস্ৰেৰ পন কানিচি তজ্জনীযকম্মকতাদিৰত্তানি কানিচি পারিৰাসিকাদিৰত্তানীতি অগ্গহিতগ্গহণেন দ্ৰাৰীসতিৰত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘চুদ্দস মহাৰত্তানী’’তি ৰত্ৰাপি ‘‘আগন্তুকগমিকৰত্তানি চা’’তি ইমেসং ৰিসুং গহণং ইমানি অভিণ্হং সম্ভৰন্তীতি কত্ৰা. কিলেসো ওকাসং ন লভতি সব্বদা ৰত্তপ্পটিপত্তিযংযেৰ ব্যাৰটচিত্ততায. অযোনিসোমনসিকারন্তি অনিচ্চাদীসু ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা পৰত্তং অনুপাযমনসিকারং. সতিৰোস্সগ্গন্তি সতিযা ৰিস্সজ্জনং, সতিৰিরহন্তি অত্থো. এৰম্পীতি ৰক্খমানাপেক্খায অৰুত্তসম্পিণ্ডনত্থো পি-সদ্দো.
অনুসন্ধিৰসেনাতি পুচ্ছানুসন্ধিআদিঅনুসন্ধিৰসেন. পুব্বাপরৰসেনাতি পুব্বাপরগন্থসল্লক্খণৰসেন. গণ্হন্তস্সাতি আচরিযমুখতো গণ্হন্তস্স. সজ্ঝাযন্তস্সাতি আচরিযমুখতো উগ্গহিতগন্থং সজ্ঝাযন্তস্স. ৰাচেন্তস্সাতি পাল়িং তদত্থঞ্চ উগ্গণ্হাপনৰসেন পরেসং ৰাচেন্তস্স. দেসেন্তস্সাতি দেসনাৰসেন পরেসং ধম্মং দেসেন্তস্স. পকাসেন্তস্সাতি অত্তনো অত্তনো সংসযট্ঠানে পুচ্ছন্তানং যাথাৰতো অত্থং পকাসেন্তস্স. কিলেসো ওকাসং ন লভতি রত্তিন্দিৰং গন্থকম্মেসুযেৰ ব্যাৰটচিত্ততায. এৰম্পীতি ৰুত্তসম্পিণ্ডনত্থো পি-সদ্দো. এৰং সেসেসুপি.
ধুতঙ্গধরো হোতীতি ৰুত্তমেৰত্থং পকাসেতি ‘‘তেরস ধুতঙ্গগুণে সমাদায ৰত্ততী’’তি. বাহুল্লাযাতি চীৰরাদিপচ্চযবাহুল্লায. যথা চীৰরাদযো পচ্চযা বহুলং উপ্পজ্জন্তি, তথা আৰত্তস্স পৰত্তস্সাতি অত্থো. পরিহীনজ্ঝানস্সাতি ঝানন্তরাযকরেন ৰিসভাগরূপদস্সনাদিনা কেনচি নিমিত্তেন পরিহীনজ্ঝানস্স. ৰিস্সট্ঠজ্ঝানস্সাতি অসমাপজ্জনৰসেন পরিচ্চত্তজ্ঝানস্স. ভস্সাদীসূতি আদি-সদ্দেন গণসঙ্গণিকনিদ্দানৰকম্মাদিং সঙ্গণ্হাতি. সত্তসু ৰা অনুপস্সনাসূতি এত্থ সত্ত অনুপস্সনা নাম অনিচ্চানুপস্সনা দুক্খানুপস্সনা অনত্তানুপস্সনা নিব্বিদানুপস্সনা ৰিরাগানুপস্সনা নিরোধানুপস্সনা পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা খযানুপস্সনা ৰযানুপস্সনা ৰিপরিণামানুপস্সনা অনিমিত্তানুপস্সনা অপ্পণিহিতানুপস্সনা সুঞ্ঞতানুপস্সনা অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনা যথাভূতঞাণদস্সনং আদীনৰানুপস্সনা পটিসঙ্খানুপস্সনা ৰিৰট্টানুপস্সনাতি ইমাসু অট্ঠারসসু মহাৰিপস্সনাসু আদিতো ৰুত্তা অনিচ্চানুপস্সনাদি-পটিনিস্সগ্গানুপস্সনাপরিযন্তা সত্ত. এত্থ যং ৰত্তব্বং, তং ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাতো (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৭৪১) গহেতব্বং.
অনাসেৰনতাযাতি পুরিমত্তভাৰে ঝানেন ৰিক্খম্ভিতকিলেসস্স কামচ্ছন্দাদিআসেৰনায অভাৰতো. অননুভূতপুব্বন্তি তস্মিং অত্তভাৰে অননুভূতপুব্বং. জাতোতি এতস্সেৰ ৰেৰচনং সঞ্জাতোতিআদি. ননু চ খণিকত্তা সব্বধম্মানং উপ্পন্নস্স কামচ্ছন্দস্স তঙ্খণংযেৰ অৰস্সং নিরোধসম্ভৰতো নিরুদ্ধে চ তস্মিং পুন অঞ্ঞস্সেৰ উপ্পজ্জনতো চ কথং তস্স পুনপ্পুনভাৰো রাসিভাৰো চাতি আহ – ‘‘তত্থ সকিং উপ্পন্নো কামচ্ছন্দো’’তিআদি. অট্ঠানমেতন্তি অকারণমেতং. যেন কারণেন উপ্পন্নো কামচ্ছন্দো ন নিরুজ্ঝতি, নিরুদ্ধো চ স্ৰেৰ পুন উপ্পজ্জিস্সতি, তাদিসং কারণং নত্থীতি অত্থো.
রাগট্ঠানিযন্তি রাগজনকং. অনিচ্চাদীসু নিচ্চাদিৰসেন ৰিপরীতমনসিকারো, ইধ অযোনিসোমনসিকারোতি আহ – ‘‘অনিচ্চে নিচ্চ’’ন্তিআদি. অযোনিসোমনসিকারোতি অনুপাযমনসিকারো, কুসলধম্মপ্পৰত্তিযা অকারণভূতো মনসিকারোতি অত্থো. উপ্পথমনসিকারোতি কুসলধম্মপ্পৰত্তিযা অমগ্গভূতো মনসিকারো. সচ্চৰিপ্পটিকূলেনাতি সচ্চাভিসমযস্স অনুনুলোমৰসেন. আৰজ্জনাতিআদিনা আৰজ্জনায পচ্চযভূতা ততো পুরিমুপ্পন্না মনোদ্ৰারিকা অকুসলজৰনপ্পৰত্তি ফলৰোহারেন তথা ৰুত্তা. তস্স হি ৰসেন সা অকুসলপ্পৰত্তিযা উপনিস্সযো হোতি. আৰজ্জনাতি ভৰঙ্গচিত্তং আৰজ্জযতীতি আৰজ্জনা. অনু অনু আৰজ্জেতীতি অন্ৰাৰজ্জনা. ভৰঙ্গারম্মণতো অঞ্ঞং আভুজতীতি আভোগো. সমন্নাহরতীতি সমন্নাহারো. তদেৰারম্মণং অত্তানং অনুবন্ধিত্ৰা উপ্পজ্জমানো মনসি করোতি ঠপেতীতি মনসিকারো. অযং ৰুচ্চতি অযোনিসোমনসিকারোতি অযং অনুপাযউপ্পথমনসিকারলক্খণো অযোনিসোমনসিকারো নাম ৰুচ্চতি.
১২. দুতিযে ভত্তব্যাপত্তি ৰিযাতি ভত্তস্স পূতিভাৰেন ৰিপ্পকারপ্পত্তি ৰিয, চিত্তস্স ব্যাপজ্জনন্তি চিত্তস্স ৰিকারভাৰাপাদনং. তেনেৰাহ – ‘‘পকতিৰিজহনভাৰো’’তি. ব্যাপজ্জতি তেন চিত্তং পূতিকুম্মাসাদযো ৰিয পুরিমপকতিং জহতীতি ব্যাপাদো. পটিঘোযেৰ উপরূপরি উপ্পজ্জমানস্স পটিঘস্স নিমিত্তভাৰতো পটিঘনিমিত্তং, পটিঘস্স চ কারণভূতং আরম্মণং পটিঘনিমিত্তন্তি আহ – ‘‘পটিঘস্সপি পটিঘারম্মণস্সপি এতং অধিৰচন’’ন্তি. অট্ঠকথাযন্তি মহাঅট্ঠকথাযং.
১৩. ততিযে থিনতা থিনং, সপ্পিপিণ্ডো ৰিয অৰিপ্ফারিকতায চিত্তস্স ঘনভাৰো বদ্ধতাতি অত্থো. মেধতীতি মিদ্ধং, অকম্মঞ্ঞভাৰেন হিংসতীতি অত্থো. ‘‘যা তস্মিং সমযে চিত্তস্স অকল্যতা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬২) থিনস্স, ‘‘যা তস্মিং সমযে কাযস্স অকল্যতা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬৩) চ মিদ্ধস্স অভিধম্মে নিদ্দিট্ঠত্তা ৰুত্তং – ‘‘চিত্তস্স অকম্মঞ্ঞতা থিনং, তিণ্ণং খন্ধানং অকম্মঞ্ঞতা মিদ্ধ’’ন্তি. সতিপি অঞ্ঞমঞ্ঞাৰিপ্পযোগে চিত্তকাযলহুতাদীনং ৰিয চিত্তচেতসিকানং যথাক্কমং তংতংৰিসেসো সিযা, যা তেসং অকল্যতাদীনং ৰিসেসপচ্চযতা, অযমেতেসং সভাৰোতি দট্ঠব্বং. কপিমিদ্ধস্সাতি ৰুত্তমেৰত্থং ৰিভাৰেতি ‘‘পচলাযিকভাৰস্সা’’তি. অক্খিদলানং পচলভাৰং করোতীতি পচলাযিকো, পচলাযিকস্স ভাৰো পচলাযিকভাৰো, পচলাযিকত্তন্তি ৰুত্তং হোতি. উভিন্নন্তি থিনমিদ্ধানং. ‘‘ৰিত্থারো ৰেদিতব্বো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. চিত্তস্স অকল্যতাতি চিত্তস্স গিলানভাৰো. গিলানো হি অকল্যকোতি ৰুচ্চতি. ৰিনযেপি ৰুত্তং – ‘‘নাহং, ভন্তে, অকল্যকো’’তি (পারা. ১৫১). কালং খমতীতি হি কল্যং, অরোগতা, তস্সং নিযুত্তো কল্যকো, ন কল্যকো অকল্যকো. অকম্মঞ্ঞতাতি চিত্তগেলঞ্ঞসঙ্খাতোৰ অকম্মঞ্ঞতাকারো. ওলীযনাতি ওলীযনাকারো. ইরিযাপথূপত্থম্ভিতঞ্হি চিত্তং ইরিযাপথং সন্ধারেতুং অসক্কোন্তং রুক্খে ৰগ্গুলি ৰিয খীলে লগ্গিতফাণিতৰারকো ৰিয চ ওলীযতি লম্বতি, তস্স তং আকারং সন্ধায – ‘‘ওলীযনা’’তি ৰুত্তং. দুতিযপদং উপসগ্গেন ৰড্ঢিতং. কাযস্সাতি ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযসঙ্খাতস্স নামকাযস্স. অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতাতি হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. মেঘো ৰিয আকাসং ওনয্হতীতি ওনাহো. ওনয্হতীতি চ ছাদেতি অৰত্থরতি ৰাতি অত্থো. সব্বতোভাগেন ওনাহোতি পরিযোনাহো. অরতিআদীনং অত্থো ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৮৫৬) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বোতি তত্থ ৰুত্তপাল়িযা দস্সেতুং – ‘‘ৰুত্তং হেত’’ন্তিআদিমাহ.
তত্থ পন্তেসূতি দূরেসু, ৰিৰিত্তেসু ৰা. অধিকুসলেসূতি সমথৰিপস্সনাধম্মেসু. অরতীতি রতিপ্পটিক্খেপো. অরতিতাতি অরমনাকারো. অনভিরতীতি অনভিরতভাৰো. অনভিরমনাতি অনভিরমনাকারো. উক্কণ্ঠিতাতি উক্কণ্ঠনাকারো. পরিতস্সিতাতি উক্কণ্ঠনৰসেনেৰ পরিতস্সনা, উক্কণ্ঠিতস্সেৰ তত্থ তত্থ তণ্হাযনাতি ৰুত্তং হোতি. পরিতস্সিতাতি ৰা কম্পনা. তন্দীতি জাতিআলসিযং, পকতিআলসিযন্তি অত্থো. তথা হি কুসলকরণে কাযস্স অৰিপ্ফারিকতা লীনতা জাতিআলসিযং তন্দী নাম, ন রোগউতুজাদীহি কাযগেলঞ্ঞং. তন্দিযনাতি তন্দিযনাকারো. তন্দিমনতাতি তন্দিযা অভিভূতচিত্ততা. অলসস্স ভাৰো আলস্যং, আলস্যাযনাকারো আলস্যাযনা. আলস্যাযিতস্স ভাৰো আলস্যাযিতত্তং. ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি কিলেসৰসেন কাযালসিযং কথিতং. থিনমিদ্ধকারণানঞ্হি রাগাদিকিলেসানং ৰসেন নামকাযস্স আলসিযং, তদেৰ রূপকাযস্সাপীতি দট্ঠব্বং. জম্ভনাতি ফন্দনা. পুনপ্পুনং জম্ভনা ৰিজম্ভনা. আনমনাতি পুরতো নমনা. ৰিনমনাতি পচ্ছতো নমনা. সন্নমনাতি সমন্ততো নমনা. পণমনাতি যথা তন্ততো উট্ঠিতপেসকারো কিস্মিঞ্চিদেৰ গহেত্ৰা উজুং কাযং উস্সাপেতি, এৰং কাযস্স উদ্ধং ঠপনা. ব্যাধিযকন্তি উপ্পন্নব্যাধিতা. ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি থিনমিদ্ধকারণানং রাগাদিকিলেসানং ৰসেন কাযবদ্ধনমেৰ কথিতং. ভুত্তাৰিস্সাতি ভুত্তৰতো. ভত্তমুচ্ছাতি ভত্তগেলঞ্ঞং. বলৰভত্তেন হি মুচ্ছাপত্তো ৰিয হোতি. ভত্তকিলমথোতি ভত্তেন কিলন্তভাৰো. ভত্তপরিল়াহোতি ভত্তদরথো. তস্মিঞ্হি সমযে পরিল়াহুপ্পত্তিযা উপহতিন্দ্রিযো হোতি, কাযো জীরতীতি. কাযদুট্ঠুল্লন্তি ভত্তং নিস্সায কাযস্স অকম্মঞ্ঞতং. অকল্যতাতিআদি হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. লীনন্তি অৰিপ্ফারিকতায পটিকুটিতং. ইতরে দ্ৰে আকারভাৰনিদ্দেসা. থিনন্তি সপ্পিপিণ্ডো ৰিয অৰিপ্ফারিকতায ঘনভাৰেন ঠিতং. থিযনাতি আকারনিদ্দেসো. থিযিভাৰো থিযিতত্তং, অৰিপ্ফারৰসেনেৰ বদ্ধতাতি অত্থো. ইমেহি পন সব্বেহিপি পদেহি থিনমিদ্ধকারণানং রাগাদিকিলেসানং ৰসেন চিত্তস্স গিলানাকারো কথিতোতি ৰেদিতব্বো. পুরিমা চত্তারো ধম্মাতি অরতি, তন্দী, ৰিজম্ভিতা, ভত্তসম্মদোতি এতে চত্তারো ধম্মা. যদা থিনমিদ্ধং উপ্পন্নং হোতি, তদা অরতিআদীনম্পি সম্ভৰতো ‘‘উপনিস্সযকোটিযা পন হোতী’’তি ৰুত্তং, উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো হোতীতি অত্থো.
১৪. চতুত্থে উদ্দতস্স ভাৰো উদ্ধচ্চং. যস্স ধম্মস্স ৰসেন উদ্ধতং হোতি চিত্তং, তংসম্পযুত্তা ৰা ধম্মা, সো ধম্মো উদ্দচ্চং. কুচ্ছিতং কতং কুকতং, দুচ্চরিতং সুচরিতঞ্চ. অকতম্পি হি কুকতমেৰ. এৰঞ্হি ৰত্তারো হোন্তি ‘‘যং মযা ন কতং, তং কুকত’’ন্তি. এৰং কতাকতং দুচ্চরিতং সুচরিতঞ্চ কুকতং, তং আরব্ভ ৰিপ্পটিসারৰসেন পৰত্তং পন চিত্তং ইধ কুকতন্তি ৰেদিতব্বং. তস্স ভাৰো কুক্কুচ্চং. চিত্তস্স উদ্ধতাকারোতি চিত্তস্স অৰূপসমাকারোৰ ৰুত্তো. অৰূপসমলক্খণঞ্হি উদ্ধচ্চং. যথাপৰত্তস্স কতাকতাকারৰিসিট্ঠস্স দুচ্চরিতসুচরিতস্স অনুসোচনৰসেন ৰিরূপং পটিসরণং ৰিপ্পটিসারো. কুক্কুচ্চস্সপি কতাকতানুসোচনৰসেন চিত্তৰিক্খেপভাৰতো অৰূপসমাকারো সম্ভৰতীতি আহ – ‘‘চেতসো অৰূপসমোতি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্সেৰতং নাম’’ন্তি. স্ৰেৰ চ চেতসো অৰূপসমোতি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চমেৰ নিদ্দিট্ঠং. তঞ্চ অত্তনোৰ অত্তনা সহজাতং ন হোতীতি আহ – ‘‘অযং পন উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো হোতী’’তি. উপনিস্সযপচ্চযতা চ পুরিমুপ্পন্নৰসেন ৰেদিতব্বা.
১৫. পঞ্চমে ৰিগতা চিকিচ্ছা অস্সাতি ৰিচিকিচ্ছা. সভাৰং ৰিচিনন্তো তায কিচ্ছতীতি ৰা ৰিচিকিচ্ছা.
১৬. ছট্ঠে হেতুং ৰা পচ্চযং ৰা ন লভতীতি এত্থ হেতুগ্গহণেন জনকং কারণমাহ, পচ্চযগ্গহণেন অনুপালনকং কারণং. হেতুন্তি ৰা উপাদানকারণং. পচ্চযন্তি সহকারণং ৰুত্তং. তন্তি কিলেসং. ৰিৰট্টেত্ৰা অরহত্তং গণ্হাতীতি ৰিৰট্টাভিমুখং চিত্তং পেসেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেন্তো অরহত্তফলং গণ্হাতি. ভিক্খায চরন্তি এত্থাতি ভিক্খাচারো, গোচরগামস্সেতং অধিৰচনং, তস্মিং ভিক্খাচারে. ৰযং আগম্মাতি দারভরণানুরূপং ৰযং আগম্ম. আযূহন্তোতি উপচিনন্তো. অঙ্গারপক্কন্তি ৰীতচ্চিকঙ্গারেসু পক্কং. কিং নামেতন্তি ভিক্খূ গরহন্তো আহ. জীৰমানপেতকসত্তোতি জীৰমানো হুত্ৰা ‘‘তেনেৰ অত্তভাৰেন পেতভাৰং পত্তসত্তো ভৰিস্সতী’’তি পরিকপ্পৰসেন ৰুত্তং. কুটন্তি পানীযঘটং. যাৰ দারুণন্তি অতিৰিয দারুণং. ৰিপাকো কীদিসো ভৰিস্সতীতি তযা কতকম্মস্স আযতিং অনুভৰিতব্বৰিপাকো কীদিসো ভৰিস্সতি.
ৰিসঙ্খরিত্ৰাতি ছেদনভেদনাদীহি ৰিনাসেত্ৰা. দীপকমিগপক্খিনোতি অত্তনো নিসিন্নভাৰস্স দীপনতো এৰংলদ্ধনামা মিগপক্খিনো, যেন অরঞ্ঞং নেত্ৰা নেসাদো তেসং সদ্দেন আগতাগতে মিগপক্খিনো ৰধিত্ৰা গণ্হাতি. থেরন্তি চূল়পিণ্ডপাতিকতিস্সত্থেরং. ইদ্ধিযা অভিসঙ্খরিত্ৰাতি অধিট্ঠানাদিৰসেন ইদ্ধিং অভিসঙ্খরিত্ৰা. উপযোগত্থে চেতং করণৰচনং. অগ্গিপপটিকন্তি অচ্চিকরণং, ৰিপ্ফুলিঙ্গন্তি অত্থো. পস্সন্তস্সেৰাতি অনাদরে সামিৰচনং. তস্স থেরস্সাতি তস্স মিলক্খতিস্সত্থেরস্স. তস্সাতি তস্সা অগ্গিপপটিকায. পটিবলস্সাতি উগ্গহণসজ্ঝাযাদীসু পটিবলস্স. দুক্খং উপনিসা কারণমেতিস্সাতি দুক্খূপনিসা, দুক্খনিবন্ধনা দুক্খহেতুকা সদ্ধাতি ৰুত্তং হোতি. ৰত্তমুখেন কম্মট্ঠানস্স কথিতত্তা ‘‘ৰত্তসীসে ঠত্ৰা’’তি ৰুত্তং. পলালৰরণকন্তি পলালপুঞ্জং.
আরম্ভথাতি সমথৰিপস্সনাদীসু ৰীরিযং করোথ. নিক্কমথাতি কোসজ্জতো নিক্খমথ, কামানং ৰা পনূদনায নিক্খমথ, উভযেনপি ৰীরিযমেৰ ৰুত্তং. ৰীরিযঞ্হি আরম্ভনকৰসেন আরম্ভো, কোসজ্জতো নিক্খমনৰসেন ‘‘নিক্কমো’’তি ৰুচ্চতি. যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনেতি বুদ্ধস্স ভগৰতো পরিযত্তিপটিপত্তিপটিৰেধসঙ্খাতে তিৰিধসাসনে যুঞ্জথ যোগং করোথ. এৰমনুযুঞ্জন্তা মচ্চুনো সেনং ধুনাথ ৰিদ্ধংসেথ. তত্থ মচ্চুনো সেনন্তি –
‘‘কামা তে পঠমা সেনা, দুতিযা অরতি ৰুচ্চতি;
ততিযা খুপ্পিপাসা তে, চতুত্থী তণ্হা পৰুচ্চতি.
‘‘পঞ্চমং থিনমিদ্ধং তে, ছট্ঠা ভীরূ পৰুচ্চতি;
সত্তমী ৰিচিকিচ্ছা তে, মক্খো থম্ভো তে অট্ঠমো.
‘‘লাভো সিলোকো সক্কারো,
মিচ্ছালদ্ধো চ যো যসো;
যো চত্তানং সমুক্কংসে,
পরে চ অৰজানাতি.
‘‘এসা নমুচি তে সেনা, কণ্হস্সাভিপ্পহারিনী;
ন নং অসূরো জিনাতি, জেত্ৰা চ লভতে সুখ’’ন্তি. (সু. নি. ৪৩৮-৪৪১) –
এৰমাগতং কামাদিভেদং মচ্চুনো সেনং. এত্থ চ যস্মা আদিতোৰ অগারিযভূতে সত্তে ৰত্থুকামেসু কিলেসকামা মোসযন্তি, তে অভিভুয্য অনগারিযভাৰং উপগতানং পন্তেসু সেনাসনেসু অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেসু ৰা অধিকুসলেসু ধম্মেসু অরতি উপ্পজ্জতি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘পব্বজিতেন খো, আৰুসো, অভিরতি দুক্করা’’তি (সং. নি. ৪.৩৩১). ততো তে পরপ্পটিবদ্ধজীৰিকত্তা খুপ্পিপাসা বাধতি, তায বাধিতানং পরিযেসনতণ্হা চিত্তং কিলমযতি. অথ নেসং কিলন্তচিত্তানং থিনমিদ্ধং ওক্কমতি, ততো ৰিসেসমনধিগচ্ছন্তানং দুরভিসম্ভৰেসু অরঞ্ঞৰনপত্থেসু পন্তেসু সেনাসনেসু ৰিহরতং উত্রাসসঞ্ঞিতা ভীরু জাযতি. তেসং উস্সঙ্কিতপরিসঙ্কিতানং দীঘরত্তং ৰিৰেকরসমনস্সাদযমানানং ৰিহরতং ‘‘ন সিযা নু খো এস মগ্গো’’তি পটিপত্তিযং ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি. তং ৰিনোদেত্ৰা ৰিহরতং অপ্পমত্তকেন ৰিসেসাধিগমেন মানমক্খথম্ভা জাযন্তি. তেপি ৰিনোদেত্ৰা ৰিহরতং ততো অধিকতরং ৰিসেসাধিগমনং নিস্সায লাভসক্কারসিলোকা উপ্পজ্জন্তি. লাভাদীহি মুচ্ছিত্ৰা ধম্মপ্পতিরূপকানি পকাসেন্তো মিচ্ছাযসং অধিগন্ত্ৰা তত্থ ঠিতা জাতিআদীহি অত্তানং উক্কংসেন্তি, পরং ৰম্ভেন্তি, তস্মা কামাদীনং পঠমসেনাদিভাৰো ৰেদিতব্বো. নল়াগারন্তি নল়েহি ৰিনদ্ধতিণচ্ছন্নগেহং.
ৰিহস্সতীতি উগ্গহণসজ্ঝাযনমনসিকারাদীহি ৰিহরিস্সতি. জাতিসংসারন্তি পুনপ্পুনং জাতিসঙ্খাতসংসারৰট্টং. দুক্খস্সন্তং করিস্সতীতি দুক্খস্স অন্তসঙ্খাতং নিব্বানং সচ্ছিকরিস্সতি. পলালপুঞ্জাহন্তি পলালপুঞ্জং অহন্তি পদচ্ছেদো. ততিযং ঠানন্তি অনাগামিফলং সন্ধায ৰদতি.
তিৰস্সভিক্খুকালেতি উপসম্পদতো তীণি ৰস্সানি অস্সাতি তিৰস্সো, তিৰস্সো চ সো ভিক্খু চাতি তিৰস্সভিক্খু, তস্স, তেন ৰা উপলক্খিতো কালো তিৰস্সভিক্খুকালো, তস্মিং. যদা সো তিৰস্সো ভিক্খু নাম হোতি, তদাতি ৰুত্তং হোতি. কম্মং করোতীতি ভাৰনাকম্মং করোতি. গন্থকম্মন্তি গন্থৰিসযং উগ্গহণাদিকম্মং. পিণ্ডাপচিতিং কত্ৰাতি অন্তোৰস্সে তেমাসং দিন্নপিণ্ডস্স কিলেসক্খযকরণেন অপচিতিং পূজং কত্ৰা. পিণ্ডাপচিতিং করোন্তো হি ভিক্খু যেহি অত্তনো যো পিণ্ডপাতো দিন্নো, তেসং তস্স মহপ্ফলভাৰং ইচ্ছন্তো অত্তনো সন্তানমেৰ কিলেসক্খযকরণেন ৰিসোধেত্ৰা অরহত্তং গণ্হাতি.
মহাভূতীতি এত্থ পূজাৰচনো মহন্তসদ্দো, ভূতীতি চ নামেকদেসেন তিস্সভূতিত্থেরং আলপতি. ভৰতি হি নামেকদেসেনপি ৰোহারো যথা ‘‘দেৰদত্তো দত্তো’’তি. মহাভূতীতি ৰা পিযসমুদাহারো, সো মহতি ভূতি ৰিভূতি পুঞ্ঞঞাণাদিসম্পদা অস্সাতি মহাভূতি. ছন্নং সেপণ্ণিগচ্ছমূলন্তি সাখাপলাসাদীহি ছন্নং ঘনচ্ছাযং সেপণ্ণিগচ্ছমূলং. অসুভকম্মট্ঠানং পাদকং কত্ৰাতি কেসাদিঅসুভকোট্ঠাসভাৰনায পটিলদ্ধং উপচারসমাধিং অপ্পনাসমাধিং ৰা পাদকং কত্ৰা. অসুভৰিসযং উপচারজ্ঝানাদিকম্মমেৰেত্থ উপরি পৰত্তেতব্বভাৰনাকম্মস্স কারণভাৰতো ঠানন্তি কম্মট্ঠানং.
সহস্সদ্ৰিসহস্সসঙ্খামত্তত্তা ‘‘মহাগণে’’তি ৰুত্তং. অত্তনো ৰসনট্ঠানতো থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰাতি অত্তনো ৰসনট্ঠানতো আকাসেন গন্ত্ৰা ৰিহারসমীপে ওতরিত্ৰা দিৰাট্ঠানে নিসিন্নত্থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা. কিং আগতোসীতি কিংকারণা আগতোসি. সব্বেসু রত্তিদিৰসভাগেসু ওকাসং অলভন্তোতি সো কির থেরো ‘‘তুয্হং ওকাসো ন ভৰিস্সতি, আৰুসো’’তি ৰুত্তেপি ‘‘ৰিতক্কমাল়কে ঠিতকালে পুচ্ছিস্সামি, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা ‘‘তস্মিং ঠানে অঞ্ঞে পুচ্ছিস্সন্তী’’তি ৰুত্তে ‘‘ভিক্খাচারমগ্গে, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা ‘‘তত্রাপি অঞ্ঞে পুচ্ছন্তী’’তি ৰুত্তে দুপট্টনিৰাসনট্ঠানে, সঙ্ঘাটিপারুপনট্ঠানে, পত্তনীহরণট্ঠানে, গামে চরিত্ৰা আসনসালায যাগুপীতকালে, ভন্তেতি. তত্থাপি থেরা অত্তনো কঙ্খং ৰিনোদেন্তি, আৰুসোতি. অন্তোগামতো নিক্খমনকালে পুচ্ছিস্সামি, ভন্তেতি. তত্রাপি অঞ্ঞে পুচ্ছন্তি, আৰুসোতি. অন্তরামগ্গে, ভন্তেতি. ভোজনসালায ভত্তকিচ্চপরিযোসানে, ভন্তে. দিৰাট্ঠানে পাদধোৰনকালে, ভন্তেতি. ততো পট্ঠায যাৰ অরুণা অপরে পুচ্ছন্তি, আৰুসোতি. দন্তকট্ঠং গহেত্ৰা মুখধোৰনত্থং গমনকালে, ভন্তেতি. তদাপি অঞ্ঞে পুচ্ছন্তীতি. মুখং ধোৰিত্ৰা আগমনকালে, ভন্তেতি. তত্রাপি অঞ্ঞে পুচ্ছিস্সন্তীতি. সেনাসনং পৰিসিত্ৰা নিসিন্নকালে, ভন্তেতি. তত্রাপি অঞ্ঞে পুচ্ছন্তি, আৰুসোতি. এৰং সব্বেসু রত্তিদিৰসভাগেসু যাচমানো ওকাসং ন লভি, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং – ‘‘এৰং ওকাসে অসতি মরণস্স কথং ওকাসং লভিস্সথা’’তি. ভন্তে, ননু মুখং ধোৰিত্ৰা সেনাসনং পৰিসিত্ৰা তযো চত্তারো পল্লঙ্কে উণ্হাপেত্ৰা যোনিসোমনসিকারকম্মং করোন্তানং ওকাসলাভেন ভৰিতব্বং সিযাতি অধিপ্পাযেন ৰদতি. মণিৰণ্ণেতি ইন্দনীলমণিৰণ্ণে.
ঘটেন্তস্সেৰাতি ৰাযামন্তস্সেৰ. ৰিসুদ্ধিপৰারণন্তি ‘‘পরিসুদ্ধো অহ’’ন্তি এৰং পৰত্তং ৰিসুদ্ধিপৰারণং. অরহন্তানমেৰ হেসা পৰারণা. কাল়কং ৰাতি মহন্তং কাল়কং সন্ধায ৰদতি, তিলকো ৰাতি খুদ্দকং সন্ধায. উভযেনপি সীলস্স পরিসুদ্ধভাৰমেৰ ৰিভাৰেতি.
পধানকম্মিকাতি পধানকম্মে নিযুত্তা. লদ্ধমগ্গন্তি লদ্ধূপাযং, পঠমমেৰ লদ্ধূপদেসন্তি ৰুত্তং হোতি. অপত্তানীতি ছড্ডিতানি. অলাবূনেৰ সারদেতি সরদকালে ৰাতাতপহতানি তত্থ তত্থ ৰিপ্পকিণ্ণঅলাবূনি ৰিয. কাপোতকানীতি কপোতকৰণ্ণানি. তানি দিস্ৰান কা রতীতি তানি এৰরূপানি অট্ঠীনি দিস্ৰা তুম্হাকং কা নাম রতি, ননু অপ্পমত্তকাপি রতি কাতুং ন ৰট্টতিযেৰাতি অত্থো. দুতিযকথং অকথিতপুব্বোতি অত্তনো ৰুড্ঢতরেন সদ্ধিং ৰুত্তৰচনস্স পচ্চনীকং দুতিযকথং অকথিতপুব্বো.
তদঙ্গেন, তদঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানং. যঞ্হি রত্তিভাগে সমুজ্জলিতেন দীপেন অন্ধকারস্স ৰিয তেন তেন ৰিপস্সনায অৰযৰভূতেন ঞাণঙ্গেন পটিপক্খৰসেনেৰ তস্স তস্স পহাতব্বধম্মস্স পহানমিদং তদঙ্গপ্পহানং নাম. যথা কামচ্ছন্দাদযো ন চিত্তং পরিযুট্ঠায তিট্ঠন্তি, এৰং পরিযুট্ঠানস্স নিসেধনং অপ্পৰত্তিকরণং ৰিক্খম্ভনং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং. যঞ্হি সসেৰালে উদকে পক্খিত্তেন ঘটেন সেৰালস্স ৰিয তেন তেন লোকিযসমাধিনা নীৰরণাদীনং পচ্চনীকধম্মানং ৰিক্খম্ভনমিদং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. সম্মা উপচ্ছিজ্জন্তি এতেন কিলেসাতি সমুচ্ছেদো, পহীযন্তি এতেন কিলেসাতি পহানং, সমুচ্ছেদসঙ্খাতং পহানং নিরৰসেসপ্পহানন্তি সমুচ্ছেদপ্পহানং. যঞ্হি অসনিৰিচক্কাভিহতস্স রুক্খস্স ৰিয অরিযমগ্গঞাণেন সংযোজনাদীনং ধম্মানং যথা ন পুন ৰত্তন্তি, এৰং পহানমিদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. পটিপ্পস্সম্ভতি ৰূপসম্মতি কিলেসদরথো এতাযাতি পটিপ্পস্সদ্ধি, ফলং, সাযেৰ পহানন্তি পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং. সব্বে কিলেসা সব্বসঙ্খতা ৰা নিস্সরন্তি অপগচ্ছন্তি এতেনাতি নিস্সরণং, নিব্বানং, তদেৰ পহানন্তি নিস্সরণপ্পহানং. পটিপ্পস্সম্ভযমানন্তি পটিপ্পস্সম্ভং কিলেসৰূপসমং কুরুমানং. লোকিযলোকুত্তরেহীতি তদঙ্গৰিক্খম্ভনপ্পহানানং লোকিযত্তা, ইতরেসং লোকুত্তরত্তা ৰুত্তং.
নিমীযতি ফলং এতেন উপ্পজ্জনট্ঠানে পক্খিপমানং ৰিয হোতীতি নিমিত্তং, কারণস্সেতং অধিৰচনং. অসুভস্স নিমিত্তং, অসুভমেৰ ৰা নিমিত্তন্তি অসুভনিমিত্তং. অসুভনিস্সিতম্পি হি ঝানং নিস্সিতে নিস্সযৰোহারেন অসুভন্তি ৰোহরীযতি যথা ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং করোন্তী’’তি. তেনেৰাহ – ‘‘দসসু অসুভেসু উপ্পন্নং সারম্মণং পঠমজ্ঝান’’ন্তি. অনিচ্চে অনিচ্চন্তিআদিনা নযেন ৰুত্তস্সাতি ইমিনা চতুব্বিধং যোনিসোমনসিকারং দস্সেতি. হেট্ঠা চেত্থ ইধ চ চতুব্বিধস্স অযোনিসোমনসিকারস্স যোনিসোমনসিকারস্স চ গহণং নিরৰসেসদস্সনত্থং কতন্তি দট্ঠব্বং. তেসু পন অসুভে ‘‘অসুভ’’ন্তি মনসিকারো ইধাধিপ্পেতো, তদনুকূলত্তা ৰা ইতরেসম্পি গহণং দট্ঠব্বং.
একাদসসু অসুভেসু পটিকূলাকারস্স উগ্গণ্হনং, যথা ৰা তত্থ উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জতি, তথা পটিপত্তি অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো. উপচারপ্পনাৰহায অসুভভাৰনায অনুযুঞ্জনং অসুভভাৰনানুযোগো. ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো থিনমিদ্ধাভিভৰাভাৰা ওতারং অলভমানো কামচ্ছন্দো পহীযতীতি ৰদন্তি. ভোজননিস্সিতং পন আহারে পটিকূলসঞ্ঞং, তব্বিপরিণামস্স তদাধারস্স তস্স চ উদরিযভূতস্স অসুভতাদস্সনং, কাযস্স চ আহারট্ঠিতিকতাদস্সনং যো উপ্পাদেতি, সো ৰিসেসতো ভোজনে পমাণঞ্ঞূ নাম, তস্স চ কামচ্ছন্দো পহীযতেৰ. দসৰিধঞ্হি অসুভনিমিত্তন্তি পাকটৰসেন ৰুত্তং. কাযগতাসতিং পন গহেত্ৰা একাদসৰিধম্পি অসুভনিমিত্তং ৰেদিতব্বং.
অভুত্ৰা উদকং পিৰেতি পানীযস্স ওকাসদানত্থং চত্তারো পঞ্চ আলোপে অভুত্ৰা পানীযং পিৰেয্যাতি অত্থো. তেন ৰুত্তং – ‘‘চতুন্নং পঞ্চন্নং আলোপানং ওকাসে সতী’’তি. অভিধম্মটীকাকারেন পনেত্থ ‘‘চত্তারো পঞ্চ আলোপে, ভুত্ৰান উদকং পিৰে’’তি পাঠং পরিকপ্পেত্ৰা অঞ্ঞথা অত্থো ৰণ্ণিতো, সো অট্ঠকথায ন সমেতি. অসুভকম্মিকতিস্সত্থেরো দন্তট্ঠিদস্সাৰী.
১৭. সত্তমে মিজ্জতি হিতফরণৰসেন সিনিয্হতীতি মিত্তো, হিতেসী পুগ্গলো, তস্মিং মিত্তে ভৰা, মিত্তস্স ৰা এসাতি মেত্তা, হিতেসিতা. তত্থ ‘‘মেত্তা’’তি ৰুত্তে অপ্পনাপি উপচারোপি ৰট্টতি সাধারণৰচনভাৰতোতি আহ – ‘‘মেত্তাতি এত্তাৰতা পুব্বভাগোপি ৰট্টতী’’তি. অপি-সদ্দো অপ্পনং সম্পিণ্ডেতি. অপ্পনং অপ্পত্তায মেত্তায সুট্ঠু মুচ্চনস্স অভাৰতো চেতোৰিমুত্তীতি ‘‘অপ্পনাৰ অধিপ্পেতা’’তি ৰুত্তং.
সত্তেসু মেত্তাযনস্স হিতূপসংহারস্স উপ্পাদনং পৰত্তনং মেত্তানিমিত্তস্স উগ্গহো. পঠমুপ্পন্নো মেত্তামনসিকারো পরতো উপ্পজ্জনকস্স কারণভাৰতো মেত্তামনসিকারোৰ মেত্তানিমিত্তং. কম্মংযেৰ সকং এতেসন্তি কম্মস্সকা, সত্তা, তব্ভাৰো কম্মস্সকতা, কম্মদাযাদতা. দোসমেত্তাসু যাথাৰতো আদীনৰানিসংসানং পটিসঙ্খানৰীমংসা ইধ পটিসঙ্খানং. মেত্তাৰিহারীকল্যাণমিত্তৰন্ততা ইধ কল্যাণমিত্ততা. ওদিস্সকঅনোদিস্সকদিসাফরণানন্তি অত্তঅতিপিযমজ্ঝত্তৰেরিৰসেন ওদিস্সকতা, সীমাসম্ভেদে কতে অনোদিস্সকতা, একাদিদিসাফরণৰসেন দিসাফরণতা মেত্তায উগ্গহণে ৰেদিতব্বা. ৰিহাররচ্ছগামাদিৰসেন ৰা ওদিস্সকদিসাফরণং. ৰিহারাদিউদ্দেসরহিতং পুরত্থিমাদিদিসাৰসেন অনোদিস্সকদিসাফরণং. এৰং ৰা দ্ৰিধা উগ্গহণং সন্ধায – ‘‘ওদিস্সকঅনোদিস্সকদিসাফরণ’’ন্তি ৰুত্তং. উগ্গহো চ যাৰ উপচারা দট্ঠব্বো. উগ্গহিতায আসেৰনা ভাৰনা. তত্থ সব্বে সত্তা, পাণা, ভূতা, পুগ্গলা, অত্তভাৰপরিযাপন্নাতি এতেসং ৰসেন পঞ্চৰিধা. একেকস্মিং অৰেরা হোন্তু, অব্যাপজ্ঝা, অনীঘা, সুখী অত্তানং পরিহরন্তূতি চতুধা পৰত্তিতো ৰীসতিৰিধা অনোধিসোফরণা মেত্তা. সব্বা ইত্থিযো, পুরিসা, অরিযা, অনরিযা, দেৰা, মনুস্সা, ৰিনিপাতিকাতি সত্তাধিকরণৰসেন পৰত্তা সত্তৰিধা অট্ঠৰীসতিৰিধা ৰা, দসহি দিসাহি দিসাধিকরণৰসেন পৰত্তা দসৰিধা চ, একেকায ৰা দিসায সত্তাদিইত্থাদিঅৰেরাদিভেদেন অসীতাধিকচতুসতপ্পভেদা চ ওধিসোফরণা ৰেদিতব্বা. মেত্তং ভাৰেন্তস্সাতি মেত্তাঝানং ভাৰেন্তস্স. ত্ৰং এতস্স কুদ্ধোতিআদি পচ্চৰেক্খণাৰিধিদস্সনং. অপ্পটিচ্ছিতপহেণকং ৰিযাতি অসম্পটিচ্ছিতপণ্ণাকারং ৰিয. পটিসঙ্খানেতি ৰীমংসাযং. ৰত্তনিঅটৰিযং অত্তগুত্তত্থেরসদিসে.
১৮. অট্ঠমে কুসলধম্মসম্পটিপত্তিযা পট্ঠপনসভাৰতায তপ্পটিপক্খানং ৰিসোসনসভাৰতায চ আরম্ভধাতুআদিতো পৰত্তৰীরিযন্তি আহ – ‘‘পঠমারম্ভৰীরিয’’ন্তি. যস্মা পঠমারম্ভমত্তস্স কোসজ্জৰিধমনং থামগমনঞ্চ নত্থি, তস্মা ৰুত্তং – ‘‘কোসজ্জতো নিক্খন্তত্তা ততো বলৰতর’’ন্তি. যস্মা পন অপরাপরুপ্পত্তিযা লদ্ধাসেৰনং উপরূপরি ৰিসেসং আৰহন্তং অতিৰিয থামগতমেৰ হোতি, তস্মা ৰুত্তং – ‘‘পরং পরং ঠানং অক্কমনতো ততোপি বলৰতর’’ন্তি. পনূদনাযাতি নীহরণায. যথা মহতো পলিঘস্স উগ্ঘাটকজনস্স মহন্তো উস্সাহো ইচ্ছিতব্বো, এৰমিধাপীতি ‘‘নিক্কমো চেতসো পলিঘুগ্ঘাটনাযা’’তি ৰুত্তং. মহাপরক্কমো এৰ পরেন কতং বন্ধনং ছিন্দেয্য, এৰমিধাপীতি ৰুত্তং – ‘‘পরক্কমো চেতসো বন্ধনচ্ছেদনাযা’’তি.
আরদ্ধং সংসাধিতং পরিপূরিতং ৰীরিযং এতস্সাতি আরদ্ধৰীরিযো, নিপ্ফন্নৰীরিযো, আরদ্ধং পট্ঠপিতং ৰীরিযং এতস্সাতি আরদ্ধৰীরিযো. ৰীরিযারম্ভপ্পসুতোতি আহ – ‘‘আরদ্ধৰীরিযস্সাতি পরিপুণ্ণৰীরিযস্সচেৰ পগ্গহিতৰীরিযস্স চা’’তি. চতুদোসাপগতন্তি অতিলীনতাদীহি চতূহি দোসেহি অপগতং. চতুদোসাপগতত্তমেৰ ৰিভাৰেতি ‘‘ন চ অতিলীন’’ন্তিআদিনা. অতিলীনঞ্হি ভাৰনাচিত্তং কোসজ্জপক্খিকং সিযা, অতিপগ্গহিতঞ্চ উদ্ধচ্চপক্খিকং. ভাৰনাৰীথিং অনজ্ঝোগাহেত্ৰা সঙ্কোচাপত্তি অতিলীনতা. অজ্ঝোগাহেত্ৰা অন্তোসঙ্কোচো অজ্ঝত্তং সংখিত্ততা. অতিপগ্গহিততা অচ্চারদ্ধৰীরিযতা. বহিদ্ধা ৰিক্খিত্ততা বহিৰিসটৰিতক্কানুধাৰনা. তদেতং ৰীরিযং চঙ্কমাদিকাযিকপ্পযোগাৰহং কাযিকং, তদঞ্ঞং চেতসিকং. রত্তিদিৰস্স পঞ্চ কোট্ঠাসেতি পুব্বণ্হসাযন্হপঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমযামসঙ্খাতে পঞ্চ কোট্ঠাসে. তদুভযম্পীতি কাযিকং চেতসিকঞ্চ ৰীরিযং. মিলক্খতিস্সত্থেরস্স মহাসীৰত্থেরস্স চ ৰত্থু হেট্ঠা দস্সিতমেৰ.
পীতিমল্লকত্থেরস্স ৰত্থু পন এৰং ৰেদিতব্বং. সো কির গিহিকালে মল্লযুদ্ধায আহিণ্ডন্তো তীসু রজ্জেসু পটাকং গহেত্ৰা তম্বপণ্ণিদীপং আগম্ম রাজানং দিস্ৰা রঞ্ঞা কতানুগ্গহো একদিৰসং কিলঞ্চকাসনসালাদ্ৰারেন গচ্ছন্তো ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং, তং পজহথ, তং ৰো পহীনং দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৩৩-৩৪; ৪.১০২; ম. নি. ১.২৪৭) নতুম্হাকৰগ্গং সুত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘নেৰ কির রূপং অত্তনো, ন ৰেদনা’’তি. সো তংযেৰ অঙ্কুসং কত্ৰা নিক্খমিত্ৰা মহাৰিহারং গন্ত্ৰা পব্বজ্জং যাচিত্ৰা পব্বজিতো উপসম্পন্নো দ্ৰেমাতিকা পগুণং কত্ৰা তিংস ভিক্খূ গহেত্ৰা অৰরৰালিযঅঙ্গণং গন্ত্ৰা সমণধম্মং অকাসি. পাদেসু অৰহন্তেসু জণ্ণুকেহি চঙ্কমতি. তমেনং রত্তিং একো মিগলুদ্দকো ‘‘মিগো’’তি মঞ্ঞমানো পহরি, সত্তি ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা গতা. সো তং সত্তিং হরাপেত্ৰা পহারমুখানি তিণৰট্টিযা পূরাপেত্ৰা পাসাণপিট্ঠিযং অত্তানং নিসীদাপেত্ৰা ওকাসং কারেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্ৰা উক্কাসিতসদ্দেন আগতানং ভিক্খূনং ব্যাকরিত্ৰা ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘ভাসিতং বুদ্ধসেট্ঠস্স, সব্বলোকগ্গৰাদিনো;
ন তুম্হাকং ইদং রূপং, তং জহেয্যাথ ভিক্খৰো. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬);
‘‘অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা, উপ্পাদৰযধম্মিনো;
উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি, তেসং ৰূপসমো সুখো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬; থেরগা. ১১৬৮);
কুটুম্বিযপুত্ততিস্সত্থেরস্সপি ৰত্থু এৰং ৰেদিতব্বং. সাৰত্থিযং কির তিস্সো নাম কুটুম্বিযপুত্তো চত্তালীস হিরঞ্ঞকোটিযো পহায পব্বজিত্ৰা অগামকে অরঞ্ঞে ৰিহরতি, তস্স কনিট্ঠভাতুভরিযা ‘‘গচ্ছথ, নং জীৰিতা ৰোরোপেথা’’তি পঞ্চসতে চোরে পেসেসি, তে গন্ত্ৰা থেরং পরিৰারেত্ৰা নিসীদিংসু. থেরো আহ – ‘‘কস্মা আগতত্থ উপাসকা’’তি? তং জীৰিতা ৰোরোপেস্সামাতি. পাটিভোগং মে উপাসকা গহেত্ৰা অজ্জেকরত্তিং জীৰিতং দেথাতি. কো তে, সমণ, ইমস্মিং ঠানে পাটিভোগো ভৰিস্সতীতি? থেরো মহন্তং পাসাণং গহেত্ৰা ঊরুট্ঠীনি ভিন্দিত্ৰা ‘‘ৰট্টতি উপাসকা পাটিভোগো’’তি আহ. তে অপক্কমিত্ৰা চঙ্কমনসীসে অগ্গিং কত্ৰা নিপজ্জিংসু. থেরস্স ৰেদনং ৰিক্খম্ভেত্ৰা সীলং পচ্চৰেক্খতো পরিসুদ্ধসীলং নিস্সায পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জি. ততো অনুক্কমেন ৰিপস্সনং ৰড্ঢেন্তো তিযামরত্তিং সমণধম্মং কত্ৰা অরুণুগ্গমনে অরহত্তং পত্তো ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘উভো পাদানি ভিন্দিত্ৰা, সঞ্ঞপেস্সামি ৰো অহং;
অট্টিযামি হরাযামি, সরাগমরণং অহং.
‘‘এৰাহং চিন্তযিত্ৰান, যথাভূতং ৰিপস্সিসং;
সম্পত্তে অরুণুগ্গম্হি, অরহত্তং অপাপুণি’’ন্তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২০; দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬);
অতিভোজনে নিমিত্তগ্গাহোতি অতিভোজনে থিনমিদ্ধস্স নিমিত্তগ্গাহো, ‘‘এত্তকে ভুত্তে তং ভোজনং থিনমিদ্ধস্স কারণং হোতি, এত্তকে ন হোতী’’তি থিনমিদ্ধস্স কারণাকারণগ্গাহো হোতীতি অত্থো. ব্যতিরেকৰসেন চেতং ৰুত্তং, তস্মা এত্তকে ভুত্তে তং ভোজনং থিনমিদ্ধস্স কারণং ন হোতীতি ভোজনে মত্তঞ্ঞুতাৰ অত্থতো দস্সিতাতি দট্ঠব্বং. তেনাহ – ‘‘চতুপঞ্চ…পে… তং ন হোতী’’তি. দিৰা সূরিযালোকন্তি দিৰা গহিতনিমিত্তং সূরিযালোকং রত্তিযং মনসিকরোন্তস্সপীতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ধুতঙ্গানং ৰীরিযনিস্সিতত্তা ৰুত্তং – ‘‘ধুতঙ্গনিস্সিতসপ্পাযকথাযপী’’তি.
১৯. নৰমে ঝানেন ৰা ৰিপস্সনায ৰা ৰূপসমিতচিত্তস্সাতি ঝানেন ৰা ৰিপস্সনায ৰা অৰূপসমকরকিলেসৰিগমনেন ৰূপসমিতচিত্তস্স. কুক্কুচ্চম্পি কতাকতানুসোচনৰসেন পৰত্তমানং চেতসো অৰূপসমাৰহতায উদ্ধচ্চেন সমানলক্খণন্তি উভযস্স পহানকারণং অভিন্নং কত্ৰা ৰুত্তং. বহুস্সুতস্স গন্থতো অত্থতো চ সুত্তাদীনি ৰিচারেন্তস্স তব্বহুলৰিহারিনো অত্থৰেদাদিপ্পটিলাভসম্ভৰতো ৰিক্খেপো ন হোতি. যথা ৰিধিপ্পটিপত্তিযা যথানুরূপপত্তিকারপ্পৰত্তিযা চ ৰিক্খেপো চ কতাকতানুসোচনঞ্চ ন হোতীতি ‘‘বাহুসচ্চেনপি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতী’’তি আহ. যদগ্গেন বাহুসচ্চেন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি, তদগ্গেন পরিপুচ্ছকতাৰিনযপ্পকতঞ্ঞুতাহিপি তং পহীযতীতি দট্ঠব্বং. ৰুদ্ধসেৰিতা চ ৰুদ্ধসীলিতং আৰহতীতি চেতসো ৰূপসমকরত্তা ‘‘উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপ্পহানকারী’’তি ৰুত্তং, ৰুদ্ধতং পন অনপেক্খিত্ৰা কুক্কুচ্চৰিনোদকা ৰিনযধরা কল্যাণমিত্তাতি ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. ৰিক্খেপো চ পব্বজিতানং যেভুয্যেন কুক্কুচ্চহেতুকো হোতীতি ‘‘কপ্পিযাকপ্পিযপরিপুচ্ছাবহুলস্সা’’তিআদিনা ৰিনযনযেনেৰ পরিপুচ্ছকতাদযো নিদ্দিট্ঠা.
২০. দসমে বহুস্সুতানং ধম্মসভাৰাৰবোধসম্ভৰতো ৰিচিকিচ্ছা অনৰকাসা এৰাতি আহ – ‘‘বাহুসচ্চেনপি…পে… ৰিচিকিচ্ছা পহীযতী’’তি. কামং বাহুসচ্চপরিপুচ্ছকতাহি সব্বাপি অট্ঠৰত্থুকা ৰিচিকিচ্ছা পহীযতি, তথাপি রতনত্তযৰিচিকিচ্ছামূলিকা সেসৰিচিকিচ্ছাতি আহ – ‘‘তীণি রতনানি আরব্ভ পরিপুচ্ছাবহুলস্সপী’’তি. রতনত্তযগুণাৰবোধেহি ‘‘সত্থরি কঙ্খতী’’তিআদিৰিচিকিচ্ছায অসম্ভৰোতি. ৰিনযে পকতঞ্ঞুতা ‘‘সিক্খায কঙ্খতী’’তি (ধ. স. ১০০৮; ৰিভ. ৯১৫) ৰুত্তায ৰিচিকিচ্ছায পহানং করোতীতি আহ – ‘‘ৰিনযে চিণ্ণৰসীভাৰস্সপী’’তি. ওকপ্পনিযসদ্ধাসঙ্খাতঅধিমোক্খবহুলস্সাতি সদ্ধেয্যৰত্থুনো অনুপ্পৰিসনসদ্ধাসঙ্খাতঅধিমোক্খেন অধিমুচ্চনবহুলস্স. অধিমুচ্চনঞ্চ অধিমোক্খুপ্পাদনমেৰাতি দট্ঠব্বং. সদ্ধায ৰা তংনিন্নপোণতা অধিমুত্তি অধিমোক্খো. নীৰরণানং পচ্চযস্স চেৰ পচ্চযঘাতস্স চ ৰিভাৰিতত্তা ৰুত্তং – ‘‘ৰট্টৰিৰট্টং কথিত’’ন্তি.
নীৰরণপ্পহানৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.