১৯. কাযগতাসতিৰগ্গৰণ্ণনা

৫৬৩. চেতসা ফুটোতি চিত্তেন ফরিতো. চিত্তেন ফরণঞ্চ সমুদ্দস্স দ্ৰিধা সম্ভৰতীতি আহ – ‘‘দুৰিধং ফরণ’’ন্তিআদি. পুরিমেন অত্থেনাতি ‘‘সম্পযোগৰসেন ৰিজ্জং ভজন্তী’’তি ৰুত্তেন অত্থেন. পচ্ছিমেনাতি ‘‘ৰিজ্জাভাগে ৰিজ্জাকোট্ঠাসে ৰত্তন্তী’’তি ৰুত্তেন.

৫৬৪. মহতো সংৰেগায সংৰত্ততীতিআদীসু অযং পন অপরো নযো. যাথাৰতো কাযসভাৰপ্পৰেদনতো মহতো সংৰেগায সংৰত্ততি. অত্থাযাতি দিট্ঠধম্মিকাদিঅত্থায. যোগক্খেমাযাতি চতূহি যোগেহি খেমভাৰায. সতিসম্পজঞ্ঞাযাতি সব্বত্থ সতিঅৰিপ্পৰাসায সত্তট্ঠানিযসম্পজঞ্ঞায চ. ঞাণদস্সনপ্পটিলাভাযাতি ৰিপস্সনাঞাণাধিগমায. ৰিজ্জাৰিমুত্তিফলসচ্ছিকিরিযাযাতি তিস্সো ৰিজ্জা চিত্তস্স অধিমুত্তি নিব্বানং চত্তারি সামঞ্ঞফলানীতি এতেসং পচ্চক্খকরণায.

৫৮৪. পঞ্ঞাপটিলাভাযাতিআদীসু সোল়সসু পদেসু পঞ্ঞাপটিলাভায পঞ্ঞাৰুদ্ধিযা পঞ্ঞাৰেপুল্লায পঞ্ঞাবাহুল্লাযাতি ইমানি চত্তারি পঞ্ঞাৰসেন ভাৰৰচনানি, সেসানি দ্ৰাদস পুগ্গলৰসেন ভাৰৰচনানি. সপ্পুরিসসংসেৰোতি সপ্পুরিসানং ভজনং. সদ্ধম্মস্সৰনন্তি তেসং সপ্পুরিসানং সন্তিকে সীলাদিপ্পটিপত্তিদীপকস্স সদ্ধম্মৰচনস্স সৰনং. যোনিসো মনসিকারোতি সুতানং ধম্মানং অত্থূপপরিক্খাৰসেন উপাযেন মনসিকারো. ধম্মানুধম্মপ্পটিপত্তীতি লোকুত্তরধম্মে অনুগতস্স সীলাদিপ্পটিপদাধম্মস্স পটিপজ্জনং.

ছন্নং অভিঞ্ঞাঞাণানন্তি ইদ্ধিৰিধদিব্বসোতচেতোপরিযপুব্বেনিৰাসদিব্বচক্খুআসৰক্খযঞাণানং. তেসত্ততীনং ঞাণানন্তি পটিসম্ভিদাপাল়িযং (পটি. ম. ১.১-২ মাতিকা) ‘‘সোতাৰধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণং, সুত্ৰান সংৰরে পঞ্ঞা সীলমযে ঞাণ’’ন্তিআদিনা ঞাণকথায নিদ্দিট্ঠানং সাৰকসাধারণাসাধারণানং ঞাণানং. ইমেসঞ্হি তেসত্ততিঞাণানং সুতমযঞাণাদীনি সত্তসট্ঠিঞাণানি সাৰকস্স সাধারণানি, ‘‘ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তে ঞাণং, সত্তানং আসযানুসযে ঞাণং, যমকপাটিহীরে ঞাণং, মহাকরুণাসমাপত্তিযা ঞাণং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, অনাৰরণঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৬৮-৭৩ মাতিকা) ইমানি ছ অসাধারণঞাণানি সাৰকেহি.

সত্তসত্ততীনং ঞাণানন্তি এত্থ –

‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণন্তি ঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণন্তি ঞাণং. অনাগতম্পি অদ্ধানং জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণন্তি ঞাণং. যম্পিস্স তং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তম্পি খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্মন্তি ঞাণং. ভৰপচ্চযা জাতীতি ঞাণং…পে… উপাদানপচ্চযা ভৰোতি ঞাণং, তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তি ঞাণং, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হাতি ঞাণং, ফস্সপচ্চযা ৰেদনাতি ঞাণং, সল়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি ঞাণং, নামরূপপচ্চযা সল়াযতনন্তি ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপন্তি ঞাণং, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণন্তি ঞাণং, অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি ঞাণং, অসতি অৰিজ্জায নত্থি সঙ্খারাতি ঞাণং, অতীতম্পি অদ্ধানং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি ঞাণং, অসতি অৰিজ্জায নত্থি সঙ্খারাতি ঞাণং, অনাগতম্পি অদ্ধানং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি ঞাণং, অসতি অৰিজ্জায নত্থি সঙ্খারাতি ঞাণং, যম্পিস্স তং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তম্পি খযধমং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্মন্তি ঞাণ’’ন্তি –

ভগৰতা নিদানৰগ্গে (সং. নি. ২.৩৪-৩৫) জরামরণাদীসু একাদসসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু পচ্চেকং সত্ত সত্ত কত্ৰা ৰুত্তানি সত্তসত্ততিঞাণানি.

তত্থ ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি পচ্চযাকারঞাণং. পচ্চযাকারো হি ধম্মানং পৰত্তিসঙ্খাতায ঠিতিযা কারণত্তা ‘‘ধম্মট্ঠিতী’’তি ৰুচ্চতি, তত্থ ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তিআদিনা ৰুত্তস্সেৰ ছব্বিধস্স ঞাণস্সেতং অধিৰচনং. খযধম্মন্তি খযগমনসভাৰং. ৰযধম্মন্তি ৰযগমনসভাৰং. ৰিরাগধম্মন্তি ৰিরজ্জনসভাৰং. নিরোধধম্মন্তি নিরুজ্ঝনসভাৰন্তি অত্থো.

লাভোতিআদীসু লাভোযেৰ উপসগ্গেন ৰিসেসেত্ৰা ‘‘পটিলাভো’’তি ৰুত্তো. পুন তস্সেৰ অত্থৰিৰরণৰসেন ‘‘পত্তি সম্পত্তী’’তি ৰুত্তং. ফুসনাতি অধিগমনৰসেন ফুসনা. সচ্ছিকিরিযাতি পটিলাভসচ্ছিকিরিযা. উপসম্পদাতি নিপ্ফাদনা.

সত্তন্নঞ্চ সেক্খানন্তি তিস্সো সিক্খা সিক্খন্তীতি সেক্খসঞ্ঞিতানং সোতাপত্তিমগ্গট্ঠাদীনং সত্তন্নং. পুথুজ্জনকল্যাণকস্স চাতি নিব্বানগামিনিযা পটিপদায যুত্তত্তা সুন্দরট্ঠেন কল্যাণসঞ্ঞিতস্স পুথুজ্জনস্স. ৰড্ঢিতং ৰড্ঢনং একাযাতি ৰড্ঢিতৰড্ঢনা. যথাৰুত্তানং অট্ঠন্নম্পি পঞ্ঞানং ৰসেন ৰিসেসতোৰ অরহতো পঞ্ঞাৰসেন পঞ্ঞাৰুদ্ধিযা. তথা পঞ্ঞাৰেপুল্লায.

যস্স কস্সচিপি ৰিসেসতো অনুরূপধম্মস্স মহন্তং নাম কিচ্চসিদ্ধিযা ৰেদিতব্বন্তি তদস্স কিচ্চসিদ্ধিযা দস্সেন্তো ‘‘মহন্তে অত্থে পরিগ্গণ্হাতী’’তিআদিমাহ. তত্থ অত্থাদীনং মহন্তভাৰো মহাৰিসযতায ৰেদিতব্বো, মহাৰিসযতা চ তেসং পটিসম্ভিদামগ্গে আগতনযেন ৰেদিতব্বা. সীলক্খন্ধস্স পন হেতুমহন্ততায, পচ্চযমহন্ততায, নিস্সযমহন্ততায, পভেদমহন্ততায, কিচ্চমহন্ততায, ফলমহন্ততায, আনিসংসমহন্ততায চ মহন্তভাৰো ৰেদিতব্বো. তত্থ হেতু অলোভাদযো. পচ্চযো হিরোত্তপ্পসদ্ধাসতিৰীরিযাদযো. নিস্সযো সাৰকবোধিপচ্চেকবোধিনিযততা তংসমঙ্গিনো চ পুরিসৰিসেসা. পভেদো চারিত্তৰারিত্তাদিৰিভাগো. কিচ্চং তদঙ্গাদিৰসেন পটিপক্খৰিধমনং. ফলং সগ্গসম্পদা নিব্বানসম্পদা চ. আনিসংসো পিযমনাপতাদি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৯) আকঙ্খেয্যসুত্তাদীসু (ম. নি. ১.৬৪ আদযো) চ আগতনযেন ৰেদিতব্বো. ইমিনা নযেন সমাধিক্খন্ধাদীনম্পি মহন্ততা যথারহং নিদ্ধারেত্ৰা ৰত্তব্বা. ঠানাট্ঠানাদীনং মহন্তভাৰো পন মহাৰিসযতায ৰেদিতব্বো. তত্থ ঠানাট্ঠানানং মহাৰিসযতা বহুধাতুকসুত্তাদীসু আগতনযেন ৰেদিতব্বা.

ৰিহারসমাপত্তীনং মহাৰিসযতা সমাধিক্খন্ধে মহাৰিসযতানিদ্ধারণনযেন ৰেদিতব্বা, অরিযসচ্চানং সকলযানসঙ্গাহকতো সচ্চৰিভঙ্গে (ৰিভ. ১৮৯ আদযো) তংসংৰণ্ণনাসু (ৰিভ. অট্ঠ. ১৮৯ আদযো) চ আগতনযেন, সতিপট্ঠানাদীনং সতিপট্ঠানৰিভঙ্গাদীসু (ৰিভ. ৩৫৫ আদযো) তংসংৰণ্ণনাদীসু (ৰিভ. অট্ঠ. ৩৫৫ আদযো) চ আগতনযেন, সামঞ্ঞফলানং মহতো হিতস্স মহতো সুখস্স মহতো অত্থস্স মহতো যোগক্খেমস্স নিপ্ফত্তিভাৰতো সন্তপণীতঅতক্কাৰচরপণ্ডিতৰেদনীযভাৰতো, অভিঞ্ঞানং মহাসম্ভারতো মহাৰিসযতো মহাকিচ্চতো মহানুভাৰতো মহানিপ্ফত্তিতো, নিব্বানস্স মদনিম্মদনাদিমহত্থসিদ্ধিতো চ মহন্তভাৰো ৰেদিতব্বো. পরিগ্গণ্হাতীতি সভাৰাদিতো পরিচ্ছিজ্জ গণ্হাতি জানাতি, পটিৰিজ্ঝতীতি অত্থো.

পুথুপঞ্ঞাতি এত্থাপি ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অযং পন ৰিসেসো – পুথু নানাক্খন্ধেসু ঞাণং পৰত্ততীতি ‘‘অযং রূপক্খন্ধো নাম…পে… অযং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো নামা’’তি এৰং পঞ্চন্নং খন্ধানং নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি. তেসুপি একৰিধেন রূপক্খন্ধো…পে… একাদসৰিধেন রূপক্খন্ধো. একৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো…পে… বহুৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো. একৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো…পে… বহুৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো. একৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো…পে… বহুৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো. একৰিধেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো…পে… বহুৰিধেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি এৰং একেকস্স খন্ধস্স একৰিধাদিৰসেন অতীতাদিৰসেনপি নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি.

পুথু নানাধাতূসূতি ‘‘অযং চক্খুধাতু নাম…পে… অযং মনোৰিঞ্ঞাণধাতু নাম. তত্থ সোল়স ধাতুযো কামাৰচরা, দ্ৰে চাতুভূমিকা’’তি এৰং ধাতূসু নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি. তযিদং উপাদিন্নধাতুৰসেন ৰুত্তং. পচ্চেকবুদ্ধানঞ্হি দ্ৰিন্নঞ্চ অগ্গসাৰকানং উপাদিন্নধাতূসু এৰ নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি, তঞ্চ খো একদেসতোৰ, ন নিপ্পদেসতো. বহিদ্ধা অনুপাদিন্নধাতূনং নানাকরণং তেসং অৰিসযোৰ, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানংযেৰ পন ‘‘ইমায ধাতুযা উস্সন্নত্তা ইমস্স রুক্খস্স খন্ধো সেতো হোতি, ইমস্স কাল়ো, ইমস্স মট্ঠো, ইমস্স খরো, ইমস্স বহলতচো, ইমস্স সুক্খতচো. ইমস্স পত্তং ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰসেন এৰরূপং. ইমস্স পুপ্ফং নীলং, পীতং, লোহিতং, ওদাতং, সুগন্ধং, দুগ্গন্ধং, মিস্সকগন্ধং. ফলং খুদ্দকং, মহন্তং, দীঘং, ৰট্টং, সুৰণ্ণং, দুব্বণ্ণং, মট্ঠং, ফরুসং, সুগন্ধং, দুগ্গন্ধং, মধুরং, তিত্তকং, অম্বিলং, কটুকং, কসাৰং. কণ্টকো তিখিণো, অতিখিণো, উজুকো, কুটিলো, তম্বো, নীলো, লোহিতো, ওদাতো’’তিআদিনা ধাতুনানত্তং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি.

পুথু নানাআযতনেসূতি ‘‘ইদং চক্খাযতনং নাম…পে… ইদং ধম্মাযতনং নাম. তত্থ দসাযতনা কামাৰচরা, দ্ৰে চাতুভূমকা’’তি এৰং আযতননানত্তং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি.

পুথু নানাপটিচ্চসমুপ্পাদেসূতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো সন্তানভেদতো চ নানপ্পভেদেসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু. অৰিজ্জাদিঅঙ্গানি হি পচ্চেকং পটিচ্চসমুপ্পাদসঞ্ঞিতানি. তেনাহ – সঙ্খারপিটকে ‘‘দ্ৰাদস পচ্চযা দ্ৰাদস পটিচ্চসমুপ্পাদা’’তি (সং. নি. টী. ১.১.১১০).

পুথু নানাসুঞ্ঞতমনুপলব্ভেসূতি নানাসভাৰেসু নিচ্চসারাদিৰিরহিতেসু সুঞ্ঞসভাৰেসু, ততো এৰ ইত্থিপুরিসঅত্তত্তনিযাদিৰসেন অনুপলব্ভমানসভাৰেসু. ম-কারো হেত্থ পদসন্ধিকরো.

পুথু নানাঅত্থেসূতি অত্থপটিসম্ভিদাৰিসযেসু পচ্চযুপ্পন্নাদিনানাঅত্থেসু. ধম্মেসূতি ধম্মপটিসম্ভিদাৰিসযেসু পচ্চযাদিনানাধম্মেসু. নিরুত্তীসূতি তেসংযেৰ অত্থধম্মানং নিদ্ধারণৰচনসঙ্খাতেসু নানানিরুত্তীসু. পুথু নানাপটিভানেসূতি অত্থপটিসম্ভিদাদিৰিসযেসু ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানীতি তথা তথা পটিভানতো উপতিট্ঠনতো পটিভানানীতি লদ্ধনামেসু নানাঞাণেসু.

পুথু নানাসীলক্খন্ধেসূতিআদীসু সীলস্স পুথুত্তং নানত্তঞ্চ ৰুত্তমেৰ, ইতরেসং পন ৰুত্তনযানুসারেন সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা পাকটমেৰ. যং পন অভিন্নং একমেৰ নিব্বানং, তত্থ উপচারৰসেন পুথুত্তং গহেতব্বন্তি আহ – ‘‘পুথু নানাজনসাধারণে ধম্মে সমতিক্কম্মা’’তি. তেনস্স মদনিম্মদনাদিপরিযাযেন পুথুত্তং পরিদীপিতং হোতি.

ৰিপুলে অত্থেতি মহন্তে অত্থে. মহন্তপরিযাযো হি ৰিপুলসদ্দো. গম্ভীরেসূতি সসাদীহি ৰিয মহাসমুদ্দো অনুপচিতঞাণসম্ভারেহি অলব্ভনেয্যপ্পতিট্ঠেসু খন্ধেসু ঞাণং পৰত্ততীতি ৰিসযস্স গম্ভীরতায ঞাণস্স গম্ভীরতা ৰিভাৰিতা.

তিক্খৰিসদভাৰাদিগুণেহি অসাধারণত্তা পরেসং পঞ্ঞায ন সামন্তা, অথ খো সুৰিদূরৰিদূরেতি অসমন্তপঞ্ঞা আকারস্স রস্সত্তং কত্ৰা. কেচি ‘‘অসমত্থপঞ্ঞা’’তি পঠন্তি, তেসং যথাৰুত্তগুণেহি অঞ্ঞেহি অসাধারণত্তা নত্থি এতিস্সা কাযচি সমত্থন্তি অসমত্থা পঞ্ঞাতি যোজনা. অত্থৰৰত্থানতোতি অত্থপ্পভেদস্স যাথাৰতো সন্নিট্ঠানতো. ন অঞ্ঞো কোচি সক্কোতি অভিসম্ভৰিতুন্তি ঞাণগতিযা সম্পাপুণিতুং ন অঞ্ঞো কোচিপি সক্কোতি, তস্মা অযং সুৰিদূরৰিদূরেতি অসমন্তপঞ্ঞা. ইদানি পুগ্গলন্তরৰসেন অসমন্তপঞ্ঞং ৰিভাৰেতুং, ‘‘পুথুজ্জনকল্যাণকস্সা’’তিআদি আরদ্ধং.

‘‘পঞ্ঞাপভেদকুসলো অভিন্নঞাণো অধিগতপ্পটিসম্ভিদো চতুৰেসারজ্জপ্পত্তো দসবলধারী পুরিসাসভো পুরিসসীহো পুরিসনাগো পুরিসাজঞ্ঞো পুরিসধোরয্হো অনন্তঞাণো অনন্ততেজো অনন্তযসো অড্ঢো মহদ্ধনো বলৰা নেতা ৰিনেতা অনুনেতা পঞ্ঞাপেতা ৰিনিজ্ঝাপেতা পেক্খতা পসাদেতা. সো হি ভগৰা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা, অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতা, মগ্গঞ্ঞূ মগ্গৰিদূ মগ্গকোৰিদো. মগ্গানুগামী চ পন এতরহি সাৰকা ৰিহরন্তি পচ্ছা সমন্নাগতা.

‘‘সো হি ভগৰা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতি, চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্রহ্মভূতো ৰত্তা পৰত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো, নত্থি তস্স ভগৰতো অঞ্ঞাতং অদিট্ঠং অৰিদিতং অসচ্ছিকতং অফস্সিতং পঞ্ঞায. অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্নং উপাদায সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তি, যং কিঞ্চি নেয্যং নাম অত্থি তং সব্বং জানিতব্বং, অত্তত্থো ৰা পরত্থো ৰা উভযত্থো ৰা দিট্ঠধম্মিকো ৰা অত্থো সম্পরাযিকো ৰা অত্থো উত্তানো ৰা অত্থো গম্ভীরো ৰা অত্থো গূল়্হো ৰা অত্থো পটিচ্ছন্নো ৰা অত্থো নেয্যো ৰা অত্থো নীতো ৰা অত্থো অনৰজ্জো ৰা অত্থো নিক্কিলেসো ৰা অত্থো ৰোদানো ৰা অত্থো পরমত্থো ৰা অত্থো, সব্বং তং অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্ততি.

‘‘সব্বং কাযকম্মং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণানুপরিৰত্তি, সব্বং ৰচীকম্মং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণানুপরিৰত্তি, সব্বং মনোকম্মং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণানুপরিৰত্তি. অতীতে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণং, অনাগতে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণং, পচ্চুপ্পন্নে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণং, যাৰতকং নেয্যং, তাৰতকং ঞাণং. যাৰতকং ঞাণং, তাৰতকং নেয্যং. নেয্যপরিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপরিযন্তিকং নেয্যং, নেয্যং অতিক্কমিত্ৰা ঞাণং নপ্পৰত্ততি, ঞাণং অতিক্কমিত্ৰা নেয্যপথো নত্থি, অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনো তে ধম্মা, যথা দ্ৰিন্নং সমুগ্গপটলানং সম্মা ফুসিতানং হেট্ঠিমং সমুগ্গপটলং উপরিমং নাতিৰত্ততি, উপরিমং সমুগ্গপটলং হেট্ঠিমং নাতিৰত্ততি, অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনো, এৰমেৰং বুদ্ধস্স ভগৰতো নেয্যঞ্চ ঞাণঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনো. যাৰতকং নেয্যং, তাৰতকং ঞাণং. যাৰতকং ঞাণং, তাৰতকং নেয্যং, নেয্যপরিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপরিযন্তিকং নেয্যং, নেয্যং অতিক্কমিত্ৰা ঞাণং নপ্পৰত্ততি, ঞাণং অতিক্কমিত্ৰা নেয্যপথো নত্থি. অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনো তে ধম্মা. সব্বধম্মেসু বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণং পৰত্ততি.

‘‘সব্বে ধম্মা বুদ্ধস্স ভগৰতো আৰজ্জনপ্পটিবদ্ধা আকঙ্খপ্পটিবদ্ধা মনসিকারপ্পটিবদ্ধা চিত্তুপ্পাদপ্পটিবদ্ধা, সব্বসত্তেসু বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণং পৰত্ততি. সব্বেসং সত্তানং বুদ্ধো আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চরিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে ভব্বা সব্বে সত্তে পজানাতি, সদেৰকো লোকো সমারকো সব্রহ্মকো সস্সমণব্রাহ্মণী পজা সদেৰমনুস্সা অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্ততি.

‘‘যথা যে কেচি মচ্ছকচ্ছপা অন্তমসো তিমিতিমিঙ্গলং উপাদায অন্তোমহাসমুদ্দে পরিৰত্তন্তি, এৰমেৰ সদেৰকো লোকো সমারকো সব্রহ্মকো সস্সমণব্রাহ্মণী পজা সদেৰমনুস্সা অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্ততি. যথা যে কেচি পক্খিনো অন্তমসো গরুল়ং ৰেনতেয্যং উপাদায আকাসস্স পদেসে পরিৰত্তন্তি, এৰমেৰ যেপি তে সারিপুত্তসমা পঞ্ঞায, তেপি বুদ্ধঞাণস্স পদেসে পরিৰত্তন্তি, বুদ্ধঞাণং দেৰমনুস্সানং পঞ্ঞং ফরিত্ৰা অতিঘংসিত্ৰা তিট্ঠতি. যেপি তে খত্তিযপণ্ডিতা ব্রাহ্মণপণ্ডিতা গহপতিপণ্ডিতা সমণপণ্ডিতা নিপুণা কতপরপ্পৰাদা ৰালৰেধিরূপা, ৰোভিন্দন্তা মঞ্ঞে চরন্তি পঞ্ঞাগতেন দিট্ঠিগতানি, তে তে পঞ্হং অভিসঙ্খরিত্ৰা অভিসঙ্খরিত্ৰা’’তি (পটি. ম. ৩.৫) –

আদিনা নিদ্দিট্ঠপাল়িং পেয্যালমুখেন সংখিপিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘পঞ্ঞাপভেদকুসলো পভিন্নঞাণো…পে… তে পঞ্হং অভিসঙ্খরিত্ৰা অভিসঙ্খরিত্ৰা’’তিআদিমাহ.

তত্থ পভিন্নঞাণোতি অত্থাদীসু পভেদগতঞাণো. ‘‘পভেদঞাণো’’তিপি পঠন্তি, সোযেৰ অত্থো. তে পঞ্হন্তি তে তে অত্তনা অধিপ্পেতং পঞ্হং. নিদ্দিট্ঠকারণাতি ৰিস্সজ্জিতকারণা. উপক্খিত্তকাতি ভগৰতো পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযেন সমীপে খিত্তকা অন্তেৰাসিকা সম্পজ্জন্তি.

ভৰতি অভিভৰতীতি ভূরি. কিং? রাগাদিং. উপসগ্গে সতিপি তদেৰ পদং তমত্থং ৰদতীতি উপসগ্গেন ৰিনাপি সো অত্থো ৰিঞ্ঞেয্যো অনেকত্থত্তা ধাতূনন্তি ৰুত্তং – ‘‘অভিভুয্যতী’’তি. কারকব্যত্তযেন চেতং ৰুত্তং, তস্মা রাগং অভিভুয্যতীতি সা সা মগ্গপঞ্ঞা অত্তনা অত্তনা ৰজ্ঝং রাগং অভিভুয্যতি অভিভৰতি, মদতীতি অত্থো. অভিভৰতীতি সা সা ফলপঞ্ঞা তং তং রাগং ভৰি অভিভৰি মদ্দীতি ভূরিপঞ্ঞা. ‘‘অভিভৰিতা’’তি ৰা পাঠো, ‘‘অভিভৰিত্ৰা’’তিপি পঠন্তি. অভিভৰিত্ৰাতি চ কিরিযায সিদ্ধভাৰদস্সনং. পঞ্ঞা চে সিদ্ধা, রাগাভিভৰো চ সিদ্ধো এৰাতি. সেসেসুপি এসেৰ নযো.

রাগাদীসু পন রজ্জনলক্খণো রাগো. দুস্সনলক্খণো দোসো. মুয্হনলক্খণো মোহো. কুজ্ঝনলক্খণো কোধো, উপনন্ধনলক্খণো উপনাহো. পুব্বকালং কোধো, অপরকালং উপনাহো. পরগুণমক্খনলক্খণো মক্খো, যুগগ্গাহলক্খণো পলাসো. পরসম্পত্তিখীযনলক্খণা ইস্সা, অত্তনো সম্পত্তিনিগ্গূহনলক্খণং মচ্ছরিযং. অত্তনা কতপাপপ্পটিচ্ছাদনলক্খণা মাযা, অত্তনো অৰিজ্জমানগুণপ্পকাসনলক্খণং সাঠেয্যং. চিত্তস্স উদ্ধুমাতভাৰলক্খণো থম্ভো, করণুত্তরিযলক্খণো সারম্ভো. উন্নতিলক্খণো মানো, অব্ভুন্নতিলক্খণো অতিমানো. মত্তভাৰলক্খণো মদো, পঞ্চকামগুণেসু চিত্তৰোস্সগ্গলক্খণো পমাদো. ভৰতি অভিভৰতি অরিন্তি ভূরি অসরূপতো পরস্স অকারস্স লোপং কত্ৰা. তেনাহ – ‘‘অরিং মদ্দনিপঞ্ঞাতি ভূরিপঞ্ঞা’’তি. ভৰতি এত্থ থাৰরজঙ্গমন্তি ভূরি ৰুচ্চতি পথৰী যথা ‘‘ভূমী’’তি ভূরি ৰিযাতি ভূরিপঞ্ঞা ৰিত্থতৰিপুলট্ঠেন সব্বং সহতায চ. তেনাহ – ‘‘তাযা’’তিআদি. তত্থ পথৰিসমাযাতি ৰিত্থতৰিপুলট্ঠেনেৰ পথৰিসমায. ৰিত্থতাযাতি পজানিতব্বে ৰিসযে ৰিত্থতায, ন একদেসে ৰত্তমানায. ৰিপুলাযাতি উল়ারভূতায. সমন্নাগতোতি পুগ্গলো. ইতি-সদ্দো কারণত্থে, ইমিনা কারণেন পুগ্গলস্স ভূরিপঞ্ঞায সমন্নাগতত্তা তস্স পঞ্ঞা ভূরিপঞ্ঞা নামাতি অত্থো. ‘‘ভূরিপঞ্ঞস্স পঞ্ঞা ভূরিপঞ্ঞপঞ্ঞা’’তি ৰত্তব্বে একস্স পঞ্ঞাসদ্দস্স লোপং কত্ৰা ‘‘ভূরিপঞ্ঞা’’তি ৰুত্তং.

অপিচাতি পঞ্ঞাপরিযাযদস্সনত্থং ৰুত্তং. পঞ্ঞাযমেতন্তি পঞ্ঞায এতং. অধিৰচনন্তি অধিকং ৰচনং. ভূরীতি ভূতে অত্থে খন্ধাদিকে রমতি সচ্চসভাৰেন, দিট্ঠি ৰিয ন অভূতেতি ভূরি. মেধাতি অসনি ৰিয সিলুচ্চযে কিলেসে মেধতি হিংসতীতি মেধা, খিপ্পং গহণধারণট্ঠেন ৰা মেধা. পরিণাযিকাতি যস্সুপ্পজ্জতি, তং সত্তং অত্তহিতপ্পটিপত্তিযং সম্পযুত্তধম্মে চ যাথাৰলক্খণপ্পটিৰেধে পরিণেতীতি পরিণাযিকা. ইমেহেৰ অঞ্ঞানিপি পঞ্ঞাপরিযাযৰচনানি হোন্তি.

পঞ্ঞাবাহুল্লন্তি পঞ্ঞা বহুলা অস্সাতি পঞ্ঞাবহুলো, তস্স ভাৰো পঞ্ঞাবাহুল্লং. তঞ্চ পঞ্ঞায বাহুল্লং পৰত্তি এৰাতি তমত্থং পঞ্ঞাগরুকস্স পুগ্গলস্স ৰসেন দস্সেন্তো, ‘‘ইধেকচ্চো পঞ্ঞাগরুকো হোতী’’তিআদিমাহ. তত্থ ইধেকচ্চোতি পুথুজ্জনকল্যাণকো, অরিযো ৰা. পঞ্ঞা গরু একস্সাতি পঞ্ঞাগরুকো. পঞ্ঞায চরিতো পৰত্তিতো পঞ্ঞাচরিতো, পঞ্ঞায চরিতং পৰত্তং অস্সাতি ৰা পঞ্ঞাচরিতো. অনুলোমিকখন্তিআদিৰিভাগা পঞ্ঞা আসযো এতস্সাতি পঞ্ঞাসযো. পঞ্ঞায অধিমুত্তো তন্নিন্নোতি পঞ্ঞাধিমুত্তো. সমুস্সিতট্ঠেন পঞ্ঞা ধজো এতস্সাতি পঞ্ঞাধজো. পঞ্ঞাকেতূতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. পঞ্ঞানিমিত্তং আধিপতেয্যং এতস্সাতি পঞ্ঞাধিপতেয্যো. পঞ্ঞাসঙ্খাতো ৰিচযো, ধম্মসভাৰৰিচিননং ৰা বহুলং এতস্সাতি ৰিচযবহুলো. নানপ্পকারেন ধম্মসভাৰৰিচিননং বহুলং অস্সাতি পৰিচযবহুলো. ওক্খাযনং যাথাৰতো ধম্মানং উপট্ঠানং বহুলং এতস্সাতি ওক্খাযনবহুলো. পঞ্ঞায তস্স তস্স ধম্মস্স সম্মাপেক্খনা সম্পেক্খা, সম্পেক্খায অযনং পৰত্তনং সম্পেক্খাযনং, সম্পেক্খাযনং ধম্মো পকতি অস্সাতি সম্পেক্খাযনধম্মো. সম্পেক্খাযনং ৰা যাথাৰতো দস্সনধম্মো সভাৰো এতস্সাতি সম্পেক্খাযনধম্মো. সব্বং ধম্মজাতং ৰিভূতং ৰিভাৰিতং কত্ৰা ৰিহরণসীলোতি ৰিভূতৰিহারী.

তচ্চরিতোতিআদীসু তং-সদ্দেন পঞ্ঞা পচ্চামট্ঠা, তস্মা তত্থ ‘‘পঞ্ঞাচরিতো’’তিআদিনা অত্থো ৰেদিতব্বো. সা পঞ্ঞা চরিতা গরুকা বহুলা অস্সাতি তচ্চরিতো তগ্গরুকো তব্বহুলো. তস্সং পঞ্ঞাযং নিন্নো পোণো পব্ভারো অধিমুত্তোতি তন্নিন্নো তপ্পোণো তপ্পব্ভারো তদধিমুত্তো. সা পঞ্ঞা অধিপতি তদধিপতি, তদধিপতিতো আগতো তদাধিপতেয্যো. পঞ্ঞাগরুকোতিআদীনি ‘‘কামং সেৰন্তংযেৰ জানাতি, অযং পুগ্গলো নেক্খম্মগরুকো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১১৪) ৰিয পুরিমজাতিতো পভুতি ৰুত্তানি. তচ্চরিতোতিআদীনি ইমিস্সা জাতিযা ৰুত্তানি. ইদানি ৰুত্তমেৰত্থং নিদস্সনৰসেনপি দস্সেতুং – ‘‘যথা’’তিআদি ৰুত্তং. এৰমেৰন্তিআদীনি দস্সিতব্বনিগমনং.

সীঘপঞ্ঞাতি অত্তনো ৰিসযে সীঘপ্পৰত্তিকা পঞ্ঞা, যা সমারদ্ধা অত্তনো পঞ্ঞাকিচ্চং অদন্ধাযন্তী অৰিত্থাযন্তী খিপ্পমেৰ সম্পাপেতি. তেনাহ – ‘‘সীঘং সীঘং সীলানি পরিপূরেতী’’তিআদি. তত্থ সীঘং সীঘন্তি বহূনং সীলাদীনং সঙ্গহত্থং দ্ৰিক্খত্তুং ৰুত্তং. সীলানীতি চারিত্তৰারিত্তৰসেন পঞ্ঞত্তানি পাতিমোক্খসংৰরসীলানি, ঠপেত্ৰা ৰা ইন্দ্রিযসংৰরং তস্স ৰিসুং গহিতত্তা ইতরানি তিৰিধসীলানি. ইন্দ্রিযসংৰরন্তি চক্খাদীনং ছন্নং ইন্দ্রিযানং রাগপ্পটিঘপ্পৰেসং অকত্ৰা সতিকৰাটেন নিৰারণং থকনং. ভোজনে মত্তঞ্ঞুতন্তি পচ্চৰেক্খিতপরিভোগৰসেন ভোজনে পমাণঞ্ঞুভাৰং. জাগরিযানুযোগন্তি দিৰসস্স তীসু কোট্ঠাসেসু রত্তিযা পঠমমজ্ঝিমকোট্ঠাসেসু চ জাগরতি ন নিদ্দাযতি, সমণধম্মমেৰ করোতীতি জাগরো, জাগরস্স ভাৰো, কম্মং ৰা জাগরিযং, জাগরিযস্স অনুযোগো জাগরিযানুযোগো, তং জাগরিযানুযোগং. সীলক্খন্ধন্তি সেক্খং ৰা অসেক্খং ৰা সীলক্খন্ধং. এৰমিতরেপি খন্ধা ৰেদিতব্বা. পঞ্ঞাক্খন্ধন্তি মগ্গপঞ্ঞা চ সেক্খাসেক্খানং লোকিযপঞ্ঞা চ. ৰিমুত্তিক্খন্ধন্তি ফলৰিমুত্তি. ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধন্তি পচ্চৰেক্খণঞাণং. সীঘপঞ্ঞানিদ্দেসসদিসোযেৰ লহুপঞ্ঞানিদ্দেসো, তথা হাসপঞ্ঞানিদ্দেসো. জৰনপঞ্ঞানিদ্দেসো পন কলাপসম্মসননযেন পৰত্তো. তিক্খপঞ্ঞানিদ্দেসো ৰীরিযস্স উস্সুক্কাপনৰসেন, নিব্বেধিকপঞ্ঞানিদ্দেসো সব্বলোকে অনভিরতসঞ্ঞাৰসেন পৰত্তো. তত্থ তুরিতকিরিযা সীঘতা. অদন্ধতা লহুতা. ৰেগাযিতত্তং খিপ্পতা.

হাসবহুলোতি পীতিবহুলো. সেসপদানি তস্সেৰ ৰেৰচনানি. অথ ৰা হাসবহুলোতি মূলপদং. ৰেদবহুলোতি তস্সা এৰ পীতিযা সম্পযুত্তসোমনস্সৰেদনাৰসেন নিদ্দেসপদং. তুট্ঠিবহুলোতি নাতিবলৰপীতিযা তুট্ঠাকারৰসেন. পামোজ্জবহুলোতি বলৰপীতিযা পমুদিতভাৰৰসেন. সীলানি পরিপূরেতীতি হট্ঠপ্পহট্ঠো উদগ্গূদগ্গো সম্পিযাযমানো সীলানি সম্পাদেতি. পীতিসোমনস্সসহগতা হি পঞ্ঞা অভিরতিৰসেন আরম্মণে ফুল্লিতা ৰিকসিতা ৰিয পৰত্ততি, ন এৰং উপেক্খাসহগতাতি.

অনিচ্চতো খিপ্পং জৰতীতি ‘‘খন্ধপঞ্চকং অনিচ্চ’’ন্তি ৰেগাযিতেন পৰত্ততি, পটিপক্খদূরীভাৰেন পুব্বাভিসঙ্খারস্স সাতিসযত্তা ইন্দেন ৰিস্সট্ঠৰজিরং ৰিয লক্খণং অৰিরজ্ঝন্তী অদন্ধাযন্তী অনিচ্চলক্খণং ৰেগসা পটিৰিজ্ঝতি, তস্মা সা জৰনপঞ্ঞা নামাতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. এৰং লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাৰসেন জৰনপঞ্ঞং দস্সেত্ৰা বলৰৰিপস্সনাৰসেন দস্সেতুং – ‘‘রূপ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ খযট্ঠেনাতি যত্থ যত্থ উপ্পজ্জতি, তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জনতো খযসভাৰত্তা. ভযট্ঠেনাতি ভযানকভাৰতো. অসারকট্ঠেনাতি অত্তসারৰিরহতো নিচ্চসারাদিৰিরহতো চ. তুলযিত্ৰাতি তুলাভূতায ৰিপস্সনাপঞ্ঞায তুলেত্ৰা. তীরযিত্ৰাতি তায এৰ তীরণভূতায তীরেত্ৰা. ৰিভাৰযিত্ৰাতি যাথাৰতো পকাসেত্ৰা পাকটং কত্ৰা. অথ ৰা তুলযিত্ৰাতি কলাপসম্মসনৰসেন তুলযিত্ৰা. তীরযিত্ৰাতি উদযব্বযানুপস্সনাৰসেন তীরেত্ৰা. ৰিভাৰযিত্ৰাতি ভঙ্গানুপস্সনাদিৰসেন পাকটং কত্ৰা. ৰিভূতং কত্ৰাতি সঙ্খারুপেক্খানুলোমৰসেন ফুটং কত্ৰা. রূপনিরোধেতি রূপক্খন্ধস্স নিরোধভূতে নিব্বানে. খিপ্পং জৰতীতি নিন্নপোণপব্ভারৰসেন জৰতি পৰত্ততি. ইদানি সিখাপ্পত্তৰিপস্সনাৰসেন জৰনপঞ্ঞং দস্সেতুং, পুন ‘‘রূপ’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

ঞাণস্স তিক্খভাৰো নাম সৰিসেসং পটিপক্খসমুচ্ছিন্দনেন ৰেদিতব্বোতি ‘‘খিপ্পং কিলেসে ছিন্দতীতি তিক্খপঞ্ঞা’’তি ৰত্ৰা তে পন কিলেসে ৰিভাগেন দস্সেন্তো, ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্ক’’ন্তিআদিমাহ. সমথৰিপস্সনাহি ৰিক্খম্ভনতদঙ্গৰসেন পহীনম্পি অরিযমগ্গেন অসমূহতত্তা উপ্পত্তিধম্মতং অনতীততায অসমূহতুপ্পন্নন্তি ৰুচ্চতি, তং ইধ ‘‘উপ্পন্ন’’ন্তি অধিপ্পেতং. নাধিৰাসেতীতি সন্তানং আরোপেত্ৰা ন ৰাসেতি. পজহতীতি সমুচ্ছেদৰসেন পজহতি. ৰিনোদেতীতি খিপতি. ব্যন্তিং করোতীতি ৰিগতন্তং করোতি. অনভাৰং গমেতীতি অনু অভাৰং গমেতি, ৰিপস্সনাক্কমেন অরিযমগ্গং পত্ৰা সমুচ্ছেদৰসেনেৰ অভাৰং গমযতীতি অত্থো. এত্থ চ কামপ্পটিসংযুত্তো ৰিতক্কো কামৰিতক্কো. ‘‘ইমে সত্তা মরন্তূ’’তি পরেসং মরণপ্পটিসংযুত্তো ৰিতক্কো ব্যাপাদৰিতক্কো. ‘‘ইমে সত্তা ৰিহিংসিযন্তূ’’তি পরেসং ৰিহিংসাপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো ৰিহিংসাৰিতক্কো. পাপকেতি লামকে. অকুসলে ধম্মেতি অকোসল্লসম্ভূতে ধম্মে. তিক্খপঞ্ঞো নাম খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতি, পটিপদা চস্স ন চলতীতি আহ – ‘‘একম্হি আসনে চত্তারো অরিযমগ্গা’’তিআদি.

‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মা নিরোধধম্মা’’তি যাথাৰতো দস্সনেন সচ্চপ্পটিৰেধো ইজ্ঝতি, ন অঞ্ঞথাতি কারণমুখেন নিব্বেধিকপঞ্ঞং দস্সেতুং – ‘‘সব্বসঙ্খারেসু উব্বেগবহুলো হোতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ উব্বেগবহুলোতি ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তিআদিনা (ধ. প. ২৭৭) নযেন সব্বসঙ্খারেসু অভিণ্হপ্পৰত্তসংৰেগো. উত্তাসবহুলোতি ঞাণভযৰসেন সব্বসঙ্খারেসু বহুসো উত্রস্তমানসো. তেন আদীনৰানুপস্সনমাহ. উক্কণ্ঠনবহুলোতি সঙ্খারতো উদ্ধং ৰিসঙ্খারাভিমুখতায উক্কণ্ঠনবহুলো. ইমিনা নিব্বিদানুপস্সনমাহ. অরতিবহুলোতিআদিনা তস্সা এৰ অপরাপরূপপত্তিং. বহিমুখোতি সব্বসঙ্খারতো বহিভূতং নিব্বানং উদ্দিস্স পৰত্তঞাণমুখো. তথা পৰত্তিতৰিমোক্খমুখো. নিব্বিজ্ঝনং পটিৰিজ্ঝনং নিব্বেধো, সো এতিস্সা অত্থীতি নিব্বেধিকা, নিব্বিজ্ঝতীতি ৰা নিব্বেধিকা, সা এৰ পঞ্ঞা নিব্বেধিকপঞ্ঞা. অনিব্বিদ্ধপুব্বন্তি অনমতগ্গে সংসারে অন্তং পাপেত্ৰা অনিৰিদ্ধপুব্বং. অপ্পদালিতপুব্বন্তি তস্সেৰ অত্থৰচনং, অন্তকরণেনেৰ অপ্পদালিতপুব্বন্তি অত্থো. লোভক্খন্ধন্তি লোভরাসিং, লোভকোট্ঠাসং ৰা.

কাযগতাসতিৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.