১৬. একধম্মপাল়ি
(১৬) ১. একধম্মপাল়ি-পঠমৰগ্গৰণ্ণনা
২৯৬. একধম্মপাল়িৰণ্ণনাযং ইধ ধম্ম-সদ্দো সভাৰত্থো ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীসু ৰিযাতি আহ – ‘‘একসভাৰো’’তি. একন্তেনাতি একংসেন, অৰস্সন্তি অত্থো. ৰট্টেতি সংসারৰট্টে. নিব্বিন্দনত্থাযাতি অনভিরমনত্থায. ৰিরজ্জনত্থাযাতি অরজ্জনত্থায. ৰিরজ্জনাযাতি পলুজ্জনায. তেনেৰাহ – ‘‘ৰিগমাযা’’তি. রাগাদীনং নিরোধাযাতি মগ্গঞাণেন রাগাদীনং নিরোধনত্থায. মগ্গঞাণেন নিরোধনং নাম অচ্চন্তং অপ্পৰত্তিকরণন্তি আহ – ‘‘অপ্পৰত্তিকরণত্থাযা’’তি. যথা খাদনীযস্স মুখে কত্ৰা খাদনং নাম যাৰদেৰ অজ্ঝোহরণত্থং, এৰং রাগাদীনং নিরোধনং ৰট্টনিরোধনত্থমেৰাতি ৰুত্তং – ‘‘ৰট্টস্সেৰ ৰা নিরুজ্ঝনত্থাযা’’তি. যস্মা কিলেসেসু খীণেসু ইতরং ৰট্টদ্ৰযম্পি খীণমেৰ হোতি, তস্মা মূলমেৰ গণ্হন্তো ‘‘উপসমাযাতি কিলেসৰূপসমনত্থাযা’’তি আহ. সঙ্খতধম্মানং অভিজাননং নাম তত্থ লক্খণত্তযারোপনমুখেনেৰাতি আহ – ‘‘অনিচ্চাদি…পে… অভিজাননত্থাযা’’তি. সম্বুজ্ঝিতব্বানি নাম চত্তারি অরিযসচ্চানি তব্বিনিমুত্তস্স ঞেয্যস্স অভাৰতো. ‘‘চতুন্নং সচ্চানং বুজ্ঝনত্থাযা’’তি ৰত্ৰা তযিদং বুজ্ঝনং যস্স ঞাণস্স ৰসেন ইজ্ঝতি, তস্স ঞাণস্স ৰসেন দস্সেতুং – ‘‘বোধি ৰুচ্চতী’’তিআদি ৰুত্তং. অপ্পচ্চযনিব্বানস্সাতি অমতধাতুযা.
উস্সাহজননত্থন্তি কম্মট্ঠানে অভিরুচিউপ্পাদনায. ৰিসকণ্টকোতি গুল়স্স ৰাণিজসমঞ্ঞা. ‘‘কিস্মিঞ্চি দেসে দেসভাসা’’তি কেচি. উচ্ছুরসো সমপাকপক্কো চুণ্ণাদীহি মিস্সেত্ৰা পিণ্ডীকতো গুল়ো, অপিণ্ডীকতো ফাণিতং. পাকৰিসেসেন খণ্ডখণ্ডসেদিতো খণ্ডো, মলাভাৰং আপন্নো সক্করা.
সরতীতি সতি. অনু অনু সরতীতি অনুস্সতি, অনু অনুরূপা সতীতিপি অনুস্সতি. দুৰিধং হোতীতি পযোজনৰসেন দুৰিধং হোতি. চিত্তসম্পহংসনত্থন্তি পসাদনীযৰত্থুস্মিং পসাদুপ্পাদনেন ভাৰনাচিত্তস্স পরিতোসনত্থং. ৰিপস্সনত্থন্তি ৰিপস্সনাসুখত্থং. উপচারসমাধিনা হি চিত্তে সমাহিতে ৰিপস্সনাসুখেন ইজ্ঝতি. চিত্তুপ্পাদোতি ভাৰনাৰসেন পৰত্তো চিত্তুপ্পাদো. উপহঞ্ঞতি পতিহঞ্ঞতি পটিকূলত্তা আরম্মণস্স. ততো এৰ উক্কণ্ঠতি, কম্মট্ঠানং রিঞ্চতি, নিরস্সাদো হোতি ভাৰনস্সাদস্স অলব্ভনতো. পসীদতি বুদ্ধগুণানং পসাদনীযত্তা. তথা চ কঙ্খাদিচেতোখিলাভাৰেন ৰিনীৰরণো হোতি. দমেত্ৰাতি নীৰরণনিরাকরণেন নিব্বিসেৰনং কত্ৰা. এৰং কম্মট্ঠানন্তরানুযুঞ্জনেন চিত্তপরিদমনস্স উপমং দস্সেন্তো, ‘‘কথ’’ন্তিআদিমাহ.
কো অযং…পে… অনুস্সরীতি কো অযং মম অব্ভন্তরে ঠত্ৰা অনুস্সরি. পরিগ্গণ্হন্তোতি বাহিরকপরিকপ্পিতস্স অনুস্সরকস্স সব্বসো অভাৰদস্সনমেতং. তেনাহ – ‘‘ন অঞ্ঞো কোচী’’তি. দিস্ৰাতি পরিযেসননযেন ৰুত্তপ্পকারং চিত্তমেৰ অনুস্সরীতি দিস্ৰা সব্বম্পেতন্তি এতং হদযৰত্থুআদিপ্পভেদং সব্বম্পি. ইদঞ্চ রূপং পুরিমঞ্চ অরূপন্তি ইদং রুপ্পনসভাৰত্তা রূপং, পুরিমং অতংসভাৰত্তা অরূপন্তি সঙ্খেপতো রূপারূপং ৰৰত্থপেত্ৰা. পঞ্চক্খন্ধে ৰৰত্থপেত্ৰাতি যোজনা. সম্ভাৰিকাতি সমুট্ঠাপিকা. তস্সাতি সমুদযসচ্চস্স. নিরোধোতি নিরোধনিমিত্তং. অপ্পনাৰারোতি যথারদ্ধায দেসনায নিগমনৰারো.
২৯৭. এসেৰ নযোতি ইমিনা য্ৰাযং ‘‘তং পনেত’’ন্তিআদিনা অত্থনযো বুদ্ধানুস্সতিযং ৰিভাৰিতোতি অতিদিসতি, স্ৰাযং অতিদেসো পযোজনৰসেন নৰসুপি অনুস্সতীসু সাধারণৰসেন ৰুত্তোপি আনাপানস্সতিআদীসু তীসু ৰিপস্সনত্থানেৰ হোন্তীতি ইমিনা অপৰাদেন নিৰত্তিতোতি তাসং একপ্পযোজনতাৰ দট্ঠব্বা. ধম্মে অনুস্সতি ধম্মানুস্সতীতি সমাসপদৰিভাগদস্সনম্পি ৰচনত্থদস্সনপক্খিকমেৰাতি আহ – ‘‘অযং পনেত্থ ৰচনত্থো’’তি. ধম্মং আরব্ভাতি হি ধম্মস্স অনুস্সতিযা ৰিসযভাৰদস্সনমেতং. এস নযো সেসেসুপি. সীলং আরব্ভাতি অত্তনো পারিসুদ্ধিসীলং আরব্ভ. চাগং আরব্ভাতি অত্তনো চাগগুণং আরব্ভ. দেৰতা আরব্ভাতি এত্থ দেৰতাগুণসদিসতায অত্তনো সদ্ধাসীলসুতচাগপঞ্ঞাসু দেৰতাসমঞ্ঞা. ভৰতি হি তংসদিসেপি তব্বোহারো যথা ‘‘তানি ওসধানি, এস ব্রহ্মদত্তো’’তি চ. তেনাহ – ‘‘দেৰতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৰা’’তিআদি. তত্থ দেৰতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৰাতি ‘‘যথারূপায সদ্ধায সমন্নাগতা তা দেৰতা ইতো চুতা তত্থ উপপন্না, ময্হম্পি তথারূপা সদ্ধা সংৰিজ্জতি. যথারূপেন সীলেন, যথারূপেন সুতেন, যথারূপেন চাগেন, যথারূপায পঞ্ঞায সমন্নাগতা তা দেৰতা ইতো চুতা তত্থ উপপন্না, ময্হম্পি তথারূপা পঞ্ঞা সংৰিজ্জতী’’তি এৰং দেৰতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৰা. অস্সাসপস্সাসনিমিত্তং নাম তত্থ লদ্ধব্বপ্পটিভাগনিমিত্তং. গতাতি আরম্মণকরণৰসেন উপগতা পৰত্তা.
উপসম্মতি এত্থ দুক্খন্তি উপসমো, নিব্বানং. অচ্চন্তমেৰ এত্থ উপসম্মতি ৰট্টত্তযন্তি অচ্চন্তূপসমো, নিব্বানমেৰ. খিণোতি খেপেতি কিলেসেতি খযো, অরিযমগ্গো. তে এৰ উপসমেতীতি উপসমো, অরিযমগ্গো এৰ. খযো চ সো উপসমো চাতি খযূপসমো. তত্রচাযং উপসমো ধম্মো এৰাতি ধম্মানুস্সতিযা উপসমানুস্সতি একসঙ্গহোতি? সচ্চং একসঙ্গহো ধম্মভাৰসামঞ্ঞে অধিপ্পেতে, সঙ্খতধম্মতো পন অসঙ্খতধম্মো সাতিসযো উল়ারতমপণীততমভাৰতোতি দীপেতুং ৰিসুং নীহরিত্ৰা ৰুত্তং. ইমমেৰ হি ৰিসেসং সন্ধায ভগৰা – ‘‘ধম্মানুস্সতী’’তি ৰত্ৰাপি উপসমানুস্সতিং অৰোচ অনুস্সরন্তস্স সৰিসেসং সন্তপণীতভাৰেন উপট্ঠানতো. এৰঞ্চ কত্ৰা ইধ খযূপসমগ্গহণম্পি সমত্থিতন্তি দট্ঠব্বং. যথেৰ হি সমানেপি লোকুত্তরধম্মভাৰে ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তিআদিৰচনতো (ইতিৰু. ৯০) মগ্গফলধম্মেহি নিব্বানধম্মো সাতিসযো, এৰং ফলধম্মতো মগ্গধম্মো কিলেসপ্পহানেন অচ্ছরিযধম্মভাৰতো, তস্মা অচ্চন্তূপসমেন সদ্ধিং খযূপসমোপি গহিতোতি দট্ঠব্বং. ৰিপস্সনত্থানেৰ হোন্তীতি কস্মা ৰুত্তন্তি? ‘‘একন্তনিব্বিদাযাতিআদিৰচনতো’’তি কেচি, তং অকারণং বুদ্ধানুস্সতিআদীসুপি তথা দেসনায আগতত্তা. যথা পন বুদ্ধানুস্সতিআদীনি কম্মট্ঠানানি ৰিপস্সনত্থানি হোন্তি, নিমিত্তসম্পহংসনত্থানিপি হোন্তি, ন এৰমেতানি, এতানি পন ৰিপস্সনত্থানেৰাতি তথা ৰুত্তং.
পঠমৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৬. একধম্মপাল়ি
(১৬) ২. একধম্মপাল়ি-দুতিযৰগ্গৰণ্ণনা
২৯৮. মিচ্ছা পস্সতি তায, সযং ৰা মিচ্ছা পস্সতি, মিচ্ছাদস্সনমেৰ ৰা তন্তি মিচ্ছাদিট্ঠি, যং কিঞ্চি ৰিপরীতদস্সনং. তেনাহ – ‘‘দ্ৰাসট্ঠিৰিধাযা’’তিআদি. মিচ্ছাদিট্ঠি এতস্সাতি মিচ্ছাদিট্ঠিকো. তস্স মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স.
২৯৯. সম্মা পস্সতি তায, সযং ৰা সম্মা পস্সতি, সম্মাদস্সনমত্তমেৰ ৰা তন্তি সম্মাদিট্ঠি. পঞ্চৰিধাযাতি কম্মস্সকতাঝানৰিপস্সনামগ্গফলৰসেন পঞ্চৰিধায. তত্থ ঝানচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নং ঞাণং ঝানসম্মাদিট্ঠি, ৰিপস্সনাঞাণং ৰিপস্সনাসম্মাদিট্ঠি.
৩০২. পঞ্চসু খন্ধেসু ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা পৰত্তো অনুপাযমনসিকারো.
৩০৩. ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা পৰত্তো উপাযমনসিকারো. যাৰ নিযামোক্কমনাতি যাৰ মিচ্ছত্তনিযামোক্কমনা. মিচ্ছত্তনিযামোক্কমননযো পন সামঞ্ঞফলসুত্তৰণ্ণনাযং তট্টীকায চ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
৩০৪. অযং তিৰিধা সগ্গাৰরণা চেৰ হোতীতি কম্মপথপ্পত্তিযা মহাসাৰজ্জভাৰতো ৰুত্তং. সগ্গাৰরণায হোন্তিযা মগ্গৰিবন্ধকভাৰে ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি ৰুত্তং – ‘‘মগ্গাৰরণা চা’’তি. ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিকা দসৰত্থুকা অন্তগ্গাহিকা মিচ্ছাদিট্ঠি. মগ্গাৰরণাৰ হোতি ৰিপরীতদস্সনভাৰতো, ন সগ্গাৰরণা অকম্মপথপত্তিতোতি অধিপ্পাযো. ইদং পন ৰিধানং পটিক্খিপিত্ৰাতি ৰিপরীতদস্সনঞ্চ ন মগ্গাৰরণঞ্চাতি ৰিরুদ্ধমেতং উদ্ধম্মভাৰতো. তথা হি সতি অপ্পহীনায এৰ সক্কাযদিট্ঠিযা মগ্গাধিগমেন ভৰিতব্বন্তি অধিপ্পাযেন যথাৰুত্তৰিধানং পটিক্খিপিত্ৰা. ‘‘ন সগ্গাৰরণা’’তি সগ্গূপপত্তিযা অৰিবন্ধকত্তং ৰদন্তেহি দিট্ঠিযা সগ্গাৰহতাপি নাম অনুঞ্ঞাতা হোতীতি তং ৰাদং পটিক্খিপন্তেন ‘‘দিট্ঠি নাম সগ্গং উপনেতুং সমত্থা নাম নত্থী’’তি ৰুত্তং. কস্মা? একন্তগরুতরসাৰজ্জভাৰতো. তেনাহ – ‘‘একন্তং নিরযস্মিংযেৰ নিমুজ্জাপেতী’’তিআদি.
৩০৫. ৰট্টং ৰিদ্ধংসেতীতি মগ্গসম্মাদিট্ঠি কিলেসৰট্টং কম্মৰট্টঞ্চ ৰিদ্ধংসেতি. ৰিপাকৰট্টং কা নু ৰিদ্ধংসেতি নাম. এৰং পন অত্তনো কারণেন ৰিদ্ধস্তভৰং ফলসম্মাদিট্ঠি পটিবাহতীতি ৰুত্তং অৰসরদানতো. ইচ্চেতং কুসলন্তি অরহত্তং পাপেতুং সচে সক্কোতি, এৰমেতং ৰিপস্সনায পটিসন্ধিঅনাকড্ঢনং কুসলং অনৰজ্জং. সত্ত ভৰে দেতীতি সোতাপত্তিমগ্গস্স পচ্চযভূতা ৰিপস্সনাসম্মাদিট্ঠি তস্স পুগ্গলস্স সত্ত ভৰে দেতি. এৰমযন্তি পঞ্চৰিধম্পি সম্মাদিট্ঠিং সন্ধায ৰুত্তং. তেনাহ – ‘‘লোকিযলোকুত্তরা সম্মাদিট্ঠি কথিতা’’তি. ইমস্মিং পনত্থেতি ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামী’’তিআদিনা ৰুত্তে গতিমগ্গসঙ্খাতে অত্থে. ‘‘সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘লোকিকা ভৰনিপ্ফাদিকাৰ ৰেদিতব্বা’’তি ৰুত্তং.
৩০৬. যথাদিট্ঠীতি অত্থব্যাপনিচ্ছাযং যথা-সদ্দো, তেন উত্তরপদত্থপ্পধানো সমাসোতি আহ – ‘‘যা যা দিট্ঠী’’তি. তস্সা তস্সা অনুরূপন্তি তংতংদিট্ঠিঅনুরূপন্তি অত্থো. সমত্তন্তি অনৰসেসং. তেনাহ – ‘‘পরিপুণ্ণ’’ন্তি. সমাদিন্নন্তি আদিমজ্ঝপরিযোসানেসু সমং একসদিসং কত্ৰা আদিন্নং গহিতং অনিস্সট্ঠং. তদেতন্তি যদেতং ‘‘যঞ্চেৰ কাযকম্ম’’ন্তিআদিনা ৰুত্তং, তদেতং কাযকম্মং. যথাদিট্ঠিযং ঠিতকাযকম্মন্তি যা পন দিট্ঠি ‘‘নত্থি ততোনিদানং পাপ’’ন্তিআদিনা পৰত্তা, তস্সং দিট্ঠিযং ঠিতকস্স ঠিতমত্তস্স অনিস্সট্ঠস্স তংদিট্ঠিকস্স কাযকম্মং. দিট্ঠিসহজাতং কাযকম্মন্তি তস্স যথাদিট্ঠিকস্স পরেসং হত্থমুদ্দাদিনা ৰিঞ্ঞাপনকালে তায দিট্ঠিযা সহজাতং কাযকম্মং. ন চেত্থ ৰচীকম্মাসঙ্কা উপ্পাদেতব্বা পাণঘাতাদীনংযেৰ অধিপ্পেতত্তা. দিট্ঠানুলোমিকং কাযকম্মন্তি যথা পরেসং পাকটং হোতি, এৰং দিট্ঠিযা অনুলোমিকং কত্ৰা পৰত্তিতং কাযকম্মং. তেনাহ – ‘‘সমাদিন্নং গহিতং পরামট্ঠ’’ন্তি. তত্থাতিআদি সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. এসেৰ নযোতি ইমিনা যথাৰুত্তায দিট্ঠিযা ঠিতৰচীকম্মং, দিট্ঠিসহজাতং ৰচীকম্মং, দিট্ঠানুলোমিকং ৰচীকম্মন্তি তিৰিধং হোতীতি এৰমাদি অতিদিসতি. মিচ্ছাদিট্ঠিকস্সাতি কম্মপথপ্পত্তায মিচ্ছাদিট্ঠিযা মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স. ‘‘যায কাযচি মিচ্ছাদিট্ঠিযা মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স সতো’’তি অপরে.
দিট্ঠিসহজাতাতি যথাৰুত্তায দিট্ঠিযা সহজাতা চেতনা. এস নযো সেসপদেসুপি. পত্থনাতি ‘‘ইদং নাম করেয্য’’ন্তি তণ্হাপত্থনা. চেতনাপত্থনানং ৰসেনাতি যথাৰুত্তদিট্ঠিগতনিস্সিতচেতসিকনিকামনানং ৰসেন. চিত্তট্ঠপনাতি চিত্তস্স পণিদহনা. ফস্সাদযোতি চেতনাদিট্ঠিতণ্হাদিৰিনিমুত্তা ফস্সাদিধম্মা. যস্মা দিট্ঠি পাপিকা, তস্মা তস্স পুগ্গলস্স সব্বে তে ধম্মা অনিট্ঠায…পে… সংৰত্তন্তীতি যোজনা. পুরিমস্সেৰাতি তিত্তকপদস্সেৰ. তিত্তকং কটুকন্তি চ উভযং ইধ অনিট্ঠপরিযাযং দট্ঠব্বং ‘‘পচ্ছা তে কটুকং ভৰিস্সতী’’তিআদীসু ৰিয.
অম্বোযন্তি অম্বো অযং. তমেৰ পূজন্তি তমেৰ পুব্বে লদ্ধপরিসিঞ্চনদানাদিপূজং. নিৰেসরেতি পৰিসিংসু. অসাতসন্নিৰাসেনাতি অমধুরনিম্বমূলসংসগ্গেন.
তং পন পটিক্খিপিত্ৰা…পে… ৰুত্তন্তি সব্বাপি মিচ্ছাদিট্ঠি একন্তসাৰজ্জত্তা অনিট্ঠায দুক্খায সংৰত্ততীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং. অনন্তরসুত্তেতি দসমসুত্তে. যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বানীতি নৰমসুত্তে ৰিয যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বানি. চিত্তট্ঠপনাৰ পত্থনাতি এত্থ পণিধি চাতি ৰত্তব্বং.
দুতিযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৬. একধম্মপাল়ি
(১৬) ৩. একধম্মপাল়ি-ততিযৰগ্গৰণ্ণনা
৩০৮. ততিযস্স পঠমে অযাথাৰদিট্ঠিকোতি অনিচ্চাদিভাৰেসু ধম্মেসু নিচ্চাতিআদিনা উপ্পন্নদিট্ঠিকো. তেনাহ – ‘‘তাযেৰ মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৰিপরীতদস্সনো’’তি সদ্ধম্মাতি এত্থ সন্তো পসত্থো সুন্দরো ধম্মো, যো মনুস্সধম্মোতিপি ৰুচ্চতি. ততো হি মিচ্ছাদিট্ঠিকো পরং ৰুট্ঠাপেয্য, ন অরিযধম্মতো. তেনাহ – ‘‘দসকুসলকম্মপথধম্মতো’’তি. এৰরূপাতি ইমিনা পাথিকপুত্তাদিকে সঙ্গণ্হাতি.
৩০৯. সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তোতি সব্বঞ্ঞুভাগী বোধিসত্তো. আদি-সদ্দেন পূরিতপারমিকা পচ্চেকবোধিসত্তা একচ্চসাৰকবোধিসত্তা চ সঙ্গয্হন্তি.
৩১০. পরমাতি মহাসাৰজ্জভাৰেন পরমা, উক্কংসগতাতি অত্থো. তেসন্তি আনন্তরিযকম্মানং. পরিচ্ছেদোতি ৰিপাকৰসেন পরিযোসানং. ৰট্টস্স মূলং, ততো তংসমঙ্গীপুগ্গলো ৰট্টস্স খাণূতি ৰুচ্চতি. তেনাহ – ‘‘তাযা’’তিআদি. তঞ্চে গাহং ন ৰিস্সজ্জেতি, তস্স পুনপি তব্ভাৰাৰহত্তা ৰুত্তং – ‘‘ভৰতো ৰুট্ঠানং নত্থী’’তি, ন পন সব্বসো ৰুট্ঠানস্স অভাৰতো. যাদিসে হি পচ্চযে পটিচ্চ অযং তং দস্সনং ওক্কন্তো পুন কদাচি তপ্পটিপক্খে পচ্চযে পটিচ্চ ততো সীসুক্খিপনমস্স ন হোতীতি ন ৰত্তব্বং. অকুসলঞ্হি নামেতং অবলং দুব্বলং, ন কুসলং ৰিয মহাবলং. অঞ্ঞথা সম্মত্তনিযামো ৰিয মিচ্ছত্তনিযামোপি অচ্চন্তিকো সিযা, ন চ মিচ্ছত্তনিযামো অচ্চন্তিকো. তেনেৰ পপঞ্চসূদনিযং (ম. নি. অট্ঠ. ২.১০০) –
‘‘কিং পনেস একস্মিংযেৰ অত্তভাৰে নিযতো হোতি, উদাহু অঞ্ঞস্মিম্পীতি? একস্মিংযেৰ নিযতো, আসেৰনৰসেন ভৰন্তরেপি তং দিট্ঠিং রোচেতি এৰা’’তি –
ৰুত্তং. ততোযেৰ চ সুমঙ্গলৰিলাসিনিযম্পি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৭০-১৭২) ৰুত্তং –
‘‘যে ৰা পন তেসং লদ্ধিং গহেত্ৰা রত্তিট্ঠানে দিৰাট্ঠানে নিসিন্না সজ্ঝাযন্তি ৰীমংসন্তি, তেসং ‘করোতো ন করীযতি পাপং, নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো, মতো উচ্ছিজ্জতী’তি তস্মিং আরম্মণে মিচ্ছাসতি সন্তিট্ঠতি, চিত্তং একগ্গং হোতি, জৰনানি জৰন্তি. পঠমজৰনে সতেকিচ্ছা হোন্তি, তথা দুতিযাদীসু. সত্তমে বুদ্ধানম্পি অতেকিচ্ছা অনিৰত্তিনো অরিট্ঠকণ্টকসদিসা, তত্থ কোচি একং দস্সনং ওক্কমতি, কোচি দ্ৰে, কোচি তীণিপি, একস্মিং ওক্কন্তেপি দ্ৰীসু তীসু ওক্কন্তেসুপি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকোৰ হোতি. পত্তো সগ্গমগ্গাৰরণঞ্চেৰ মোক্খমগ্গাৰরণঞ্চ, অভব্বো তস্সত্তভাৰস্স অনন্তরং সগ্গম্পি গন্তুং, পগেৰ মোক্খং, ৰট্টখাণু নামেস সত্তো পথৰিগোপকো, যেভুয্যেন এৰরূপস্স ভৰতো ৰুট্ঠানং নত্থী’’তি.
পিট্ঠিচক্কৰাল়েতি ঝাযমানচক্কৰাল়স্স পরতো একস্মিং ওকাসে. যং ঝাযমানানং অজ্ঝাযমানানঞ্চ চক্কৰাল়ানমন্তরং, যত্থ লোকন্তরিকনিরযসমঞ্ঞা, তাদিসে একস্মিং ওকাসে. পচ্চতিযেৰাতি চক্কৰাল়ে ঝাযমানে অজ্ঝাযমানেপি অত্তনো কম্মবলেন পচ্চতিযেৰ.
৩১১. চতুত্থে ‘‘মা খলী’’তি ৰচনং উপাদায এৰংলদ্ধনামোতি তং কির সকদ্দমায ভূমিযা তেলঘটং গহেত্ৰা গচ্ছন্তং, ‘‘তাত, মা খলী’’তি সামিকো আহ. সো পমাদেন খলিত্ৰা পতিত্ৰা সামিকস্স ভযেন পলাযিতুং আরদ্ধো. সামিকো উপধাৰিত্ৰা সাটককণ্ণে অগ্গহেসি. সো সাটকং ছড্ডেত্ৰা অচেলকো হুত্ৰা পলাতো পণ্ণেন ৰা তিণেন ৰা পটিচ্ছাদেতুম্পি অজানন্তো জাতরূপেনেৰ একং গামং পাৰিসি. মনুস্সা তং দিস্ৰা ‘‘অযং সমণো অরহা অপ্পিচ্ছো, নত্থি ইমিনা সদিসো’’তি পূৰভত্তাদীনি গহেত্ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ময্হং সাটকং অনিৰত্থভাৰেন ইদং উপ্পন্ন’’ন্তি ততো পট্ঠায সাটকং লভিত্ৰাপি ন নিৰাসেসি, তদেৰ চ পব্বজ্জং অগ্গহেসি. তস্স সন্তিকে অঞ্ঞেপি অঞ্ঞেপীতি পঞ্চসতা মনুস্সা পব্বজিংসু. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং – ‘‘মা খলীতি ৰচনং উপাদায এৰংলদ্ধনামো তিত্থকরো’’তি.
সমাগতট্ঠানেতি দ্ৰিন্নং নদীনং উদকপ্পৰাহস্স সন্নিপাতট্ঠানে. দ্ৰিন্নং উদকানন্তি দ্ৰিন্নং উদকপ্পৰাহানং. যথাৰুত্তট্ঠানে মচ্ছগ্গহণত্থং খিপিতব্বতো খিপ্পং, কুমিনং, তদেৰ ইধ খিপ্পন্তি ৰুত্তং. তেনাহ – ‘‘কুমিন’’ন্তি. উচ্ছূহীতি উদকউচ্ছূহি. তুচ্ছপুরিসো অরিযধম্মাভাৰতো. ঝানমত্তম্পি হি তস্স নত্থেৰ, কুতো অরিযমগ্গো. মনুস্সখিপ্পং মঞ্ঞেতি মনুস্সা পতিত্ৰা ব্যসনপ্পত্তিঅত্থং ওট্টিতং কুমিনং ৰিয. তেনাহ – ‘‘মহাজনস্সা’’তিআদি.
৩১২. পঞ্চমাদীসু বাহিরকসাসনন্তি অৰিসেসেন ৰুত্তং – তস্স সব্বস্সপি অনিয্যানিকত্তা সত্থুপটিঞ্ঞস্সপি অসব্বঞ্ঞুভাৰতো. তেনাহ – ‘‘তত্থ হী’’তিআদি. গণোতি সাৰকগণো. তথাভাৰাযাতি আচরিযেন ৰুত্তাকারতায সমঙ্গিভাৰত্থং. জঙ্ঘসতন্তি বহূ অনেকে সত্তে. সমকমেৰ অকুসলং পাপুণাতীতি তেসং সব্বেসং একজ্ঝং সমাদপনেপি তেসং অকুসলেন সমকমেৰ অকুসলং পাপুণাতি একজ্ঝং বহূনং সমাদপনেপি তথা উস্সহনস্স বলৰভাৰতো. ৰিসুং ৰিসুং সমাদপনে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. যথা হি ধম্মচরিযাযং সমকমেৰাতি ৰত্তব্বা কল্যাণমিত্ততা, এৰং অধম্মচরিযাযং অকল্যাণমিত্ততাতি.
৩১৩. সুট্ঠু অক্খাতেতি একন্ততো নিয্যানিকভাৰেন অক্খাতে. সত্থা চ সব্বঞ্ঞূ হোতীতি অসব্বঞ্ঞুনো নিয্যানিকভাৰেন কথেতুং অসক্কুণেয্যত্তা. ধম্মো চ স্ৰাক্খাতো সম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতত্তা. গণো চ সুপ্পটিপন্নো সত্থারা সুৰিনীতত্তা. সমাদপকো হীতিআদি সুপ্পটিপত্তিযা নিদস্সনং দট্ঠব্বং.
৩১৪. পমাণং জানিতব্বন্তি ‘‘অযং এত্তকেন যাপেতি, ইমস্স এত্তকং দাতুং যুত্ত’’ন্তি এৰং পমাণং জানিতব্বং. অতিরেকে…পে… নিব্বানসম্পত্তি ৰা নত্থি দুরক্খাতত্তা ধম্মস্স. তস্সাতি পটিগ্গাহকস্স. অপ্পিচ্ছপটিপদা নাম নত্থি দুরক্খাতে ধম্মৰিনযেতি অধিপ্পাযো.
৩১৫. দাযকস্স ৰসো নাম উল়ারুল়ারতাভেদো অজ্ঝাসযো. দেয্যধম্মস্স পন থোকবহুতাৰ দেয্যধম্মস্স ৰসো নাম. অত্তনো থামোতি যাপনপ্পমাণং. যদি হীতিআদি ‘‘কথ’’ন্তিআদিনা সঙ্খেপতো ৰুত্তস্স অত্থস্স ৰিৰরণং. অনুপ্পন্নস্সাতি অনুপ্পন্নো অস্স পুগ্গলস্স. চক্খুভূতো হোতীতি মহাজনস্স চক্খু ৰিয হোতি. সাসনং চিরট্ঠিতিতং করোতীতি অনুপ্পন্নলাভুপ্পাদনেন মহাজনস্স পসাদুপ্পাদনেন চ চিরট্ঠিতিকং করোতি.
কুটুম্বরিযৰিহারেতি কুটুম্বরিযগামসন্নিস্সিতৰিহারে. ভুঞ্জনত্থাযাতি তস্মিংযেৰ গেহে নিসীদিত্ৰা ভুঞ্জনত্থায. গহেত্ৰা গমনত্থাযাতি গেহতো বহি গহেত্ৰা গমনত্থায. ধুরভত্তানীতি নিচ্চভত্তানি. চূল়ুপট্ঠাকন্তি ৰেয্যাৰচ্চকরং. ৰীমংসিত্ৰাতি যথা উদ্দিস্স কতং ন হোতি, এৰং ৰীমংসিত্ৰা. মহাজনো অপ্পিচ্ছো ভৰিতুং মঞ্ঞতীতি মহাজনো সযং অপ্পিচ্ছো ভৰিতুং মঞ্ঞতি দিট্ঠানুগতিং আপজ্জনেন. মহাজনস্সাতি বহুজনস্স. অৰত্থরিত্ৰাতি ৰিত্থারিকং কত্ৰা.
৩১৬. পঞ্চাতপতপ্পনং চতূসু পস্সেসু অগ্গিসন্তাপস্স উপরি সূরিযসন্তাপস্স চ তপ্পনং, তঞ্চ খো গিম্হকালে. ছিন্নপ্পপাতপব্বতসিখরতো পতনং মরুপ্পপাতপতনং. পুব্বণ্হাদীসু আদিচ্চাভিমুখাৰট্টনং আদিচ্চানুপরিৰত্তনং.
৩১৭. অযম্পীতি স্ৰাক্খাতে ধম্মৰিনযে কুসীতোপি. সামঞ্ঞন্তি তপচরণং. দুপ্পরামট্ঠন্তি মিচ্ছাচরিতং সংকিলিট্ঠং. নিরযাযুপকড্ঢতীতি নিরযদুক্খায নং কড্ঢতি.
৩১৮. ৰুত্তপ্পকারেতি পঞ্চাতপতপ্পনাদিকে ৰুত্তপ্পকারে.
৩১৯. এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারায চিত্তপ্পসাদৰ্হযসুপ্পটিপত্তিযা. তেন সমণধম্মকরণসুখঞ্চ সঙ্গণ্হাতি.
৩২০. নৰকনিপাতেতি ইমস্মিংযেৰ অঙ্গুত্তরনিকাযে ৰক্খমানং নৰকনিপাতং সন্ধাযাহ. নৰ পুগ্গলাতি সত্তক্খত্তুপরমকোলংকোলাদযো নৰ পুগ্গলা. সব্বত্থাতি ইমস্মিং সুত্তে ৰুত্তাৰসিট্ঠেসু সব্বেসু সুত্তেসু.
ততিযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৬. একধম্মপাল়ি
(১৬) ৪. একধম্মপাল়ি-চতুত্থৰগ্গৰণ্ণনা
৩২২. চতুত্থস্স পঠমে সঞ্ঞাণভূতাতি উপলক্খণভূতা. পঞ্চদসযোজনাৰট্টক্খন্ধাতি পঞ্চদসযোজনক্খন্ধপরিক্খেপা. যথা চাতি চ-সদ্দেন কদম্বরুক্খাদীনং কপ্পট্ঠাযিভাৰং ৰিয যোজনসতুব্বেধাদিভাৰং সমুচ্চিনোতি, ন পন জম্বুযা জম্বুদীপস্স ৰিয তেহি অপরগোযানাদীনং সঞ্ঞাণভাৰং. রামণেয্যকন্তি রমণীযভাৰং. সেসপদেসূতি ৰনরামণেয্যকাদিপদেসু. উগ্গতং কূলং উস্সিতভাৰো এতস্সাতি উক্কূলং, ৰিগতং অপগতং কূলং এতস্সাতি ৰিকূলন্তি আহ – ‘‘উন্নতট্ঠানং নিন্নট্ঠান’’ন্তি চ. নন্দিযাৰট্টমচ্ছপিট্ঠেনেৰাতি কুজ্জককুলিসকমচ্ছসঙ্ঘাতপিট্ঠেনেৰ.
৩২৩. দুতিযাদীসু চত্তারো অপাযা অঞ্ঞত্র মনুস্সেহীতি অধিপ্পেতা, ন দেৰা অঞ্ঞত্র মনুস্সেহীতি হীনায জাতিযা অধিপ্পেতত্তা. উপাদাযুপাদাযাপি মজ্ঝিমদেসো লব্ভতি, যত্থ গতি ভিক্খূনং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং অঞ্ঞেসম্পি কম্মৰাদিকিরিযৰাদিৰিঞ্ঞুজাতিকানং, যো পতিরূপদেসোতি ৰুচ্চতি. তেনাহ – ‘‘সকলোপি হী’’তিআদি.
৩২৪. এল়াতি দোসো. তেনাহ – ‘‘নিদ্দোসমুখাতি অত্থো’’তি.
৩২৬. তথাগতস্স গুণে জানিত্ৰা চক্খুনাপি দস্সনং দস্সনমেৰ, অজানিত্ৰা পন দস্সনং তিরচ্ছানগতানম্পি হোতিযেৰাতি আহ – ‘‘যে তথাগতস্স গুণে জানিত্ৰা’’তিআদি.
৩২৭. পকাসেত্ৰা কথিতন্তি সচ্চানি পকাসেত্ৰা কথিতং.
৩২৮. সুতানং ধম্মানং অসম্মোসো ধারণন্তি আহ – ‘‘ধারেন্তীতি ন পম্মুস্সন্তী’’তি.
৩২৯. অত্থানত্থং উপপরিক্খন্তীতি ‘‘অযং ইমিস্সা পাল়িযা অত্থো, অযং ন অত্থো’’তি অত্থানত্থং উপপরিক্খন্তি. অনত্থপরিহারেন হি অত্থগ্গহণং যথা অধম্মপরিৰজ্জনেন ধম্মপ্পটিপত্তি.
৩৩০. অনুলোমপটিপদন্তি নিব্বানস্স অনুলোমিকং পটিপদং.
৩৩১. সংৰেগজনকেসু কারণেসূতি সংৰেগজনকেসু জাতিআদীসু কারণেসু. সংৰেজনীযেসু ঠানেসু সহোত্তপ্পঞাণং সংৰেগো.
৩৩২. উপাযেনাতি যেন উপাযেন ৰট্টূপচ্ছেদো, তেন উপাযেন. পধানৰীরিযং করোন্তীতি সম্মপ্পধানসঙ্খাতং ৰীরিযং করোন্তি উপ্পাদেন্তি.
৩৩৩. ৰৰস্সজীযন্তি ৰিস্সজ্জীযন্তি এত্থ সঙ্খারাতি ৰৰস্সগ্গো, অসঙ্খতা ধাতূতি আহ – ‘‘ৰৰস্সগ্গো ৰুচ্চতি নিব্বান’’ন্তি.
৩৩৪. উত্তমন্নানন্তি উত্তমানং পঞ্চন্নং ভোজনানং. উত্তমরসানন্তি উত্তমানং রসানং. উঞ্ছাচারেনাতি উঞ্ছাচরিযায কস্সচি অপরিগ্গহভূতস্স কিঞ্চি অযাচিত্ৰা গহণং উঞ্ছাচারো. এত্থ চাতিআদিনা অন্নাদীনং অগ্গভাৰো নাম মনাপপরমো ইচ্ছিতক্খণলাভো, ন তেসং লাভিতামত্তন্তি দস্সেতি. পটিলভন্তীতি দেন্তি পণীতভাৰেন. ভত্তস্স একপাতীতি একপাতিপূরং ভত্তং. ইদং কিং নামাতি ‘‘ইদং অন্নগ্গরসগ্গং নাম হোতি, ন হোতী’’তি পুচ্ছতি. উঞ্ছেন কপালাভতেনাতি মিস্সকভত্তেন. যাপেন্তেতি যাপনসীসেন যাপনহেতুং ভত্তং ৰদতি. উপাদায অগ্গরসং নামাতি তং তং উপাদাযুপাদায অন্নগ্গরসগ্গং দট্ঠব্বন্তি দস্সেতি. চক্কৰত্তিআহারতো হি চাতুমহারাজিকানং আহারো অগ্গোতি এৰং যাৰ পরনিম্মিতৰসৰত্তিদেৰা নেতব্বং.
৩৩৫. অত্থরসো নাম চত্তারি সামঞ্ঞফলানি ‘‘অরিযমগ্গানং ফলভূতো রসো’’তি কত্ৰা. ধম্মরসো নাম চত্তারো মগ্গা ‘‘সামঞ্ঞফলস্স হেতুভূতো রসো’’তি কত্ৰা ৰিমুত্তিরসো নাম অমতং নিব্বানং ‘‘সব্বসঙ্খারসমথো’’তি কত্ৰা.
চতুত্থৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
জম্বুদীপপেয্যালো নিট্ঠিতো.