(১৫) ১. অট্ঠানপাল়ি-পঠমৰগ্গৰণ্ণনা
২৬৮. অট্ঠানপাল়িৰণ্ণনাযং অৰিজ্জমানং ঠানং অট্ঠানং, নত্থি ঠানন্তি ৰা অট্ঠানং. অনৰকাসোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তদত্থনিগমনমেৰ হি ‘‘নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি ৰচনন্তি. তেনাহ – ‘‘উভযেনপী’’তিআদি. যন্তি কারণত্থে পচ্চত্তৰচনং. হেতুঅত্থো চেত্থ কারণত্থোতি আহ – ‘‘যন্তি যেন কারণেনা’’তি. উক্কট্ঠনিদ্দেসেনেত্থ দিট্ঠিসম্পত্তি ৰেদিতব্বাতি ৰুত্তং – ‘‘মগ্গদিট্ঠিযা সম্পন্নো’’তি. কুতো পনাযমত্থো লব্ভতীতি? লিঙ্গতো, লিঙ্গং চেতস্স নিচ্চতো উপগমনপ্পটিক্খেপো. চতুভূমকেসূতি ইদং চতুত্থভূমকসঙ্খারানং অরিযসাৰকস্স ৰিসযভাৰূপগমনতো ৰুত্তং, ন পন তে আরব্ভ নিচ্চতো উপগমনসব্ভাৰতো. ৰক্খতি হি ‘‘তদভাৰে চতুত্থভূমকসঙ্খারা পনা’’তিআদিনা. অভিসঙ্খতসঙ্খারঅভিসঙ্খরণকসঙ্খারানং সপ্পদেসত্তা নিপ্পদেসসঙ্খারগ্গহণত্থং ‘‘সঙ্খতসঙ্খারেসূ’’তি ৰুত্তং, লোকুত্তরসঙ্খারানং পন নিৰত্তনে কারণং সযমেৰ ৰক্খতি. এতং কারণং নত্থীতি তথা উপগমনে সেতুঘাতো নত্থি. তেজুস্সদত্তাতি সংকিলেসৰিধমনতেজস্স অধিকভাৰতো. তথা হি তে গম্ভীরভাৰেন দুদ্দসা অকুসলানং আরম্মণং ন হোন্তীতি. ইদং পন পকরণৰসেন ৰুত্তং. অপ্পহীনৰিপল্লাসানঞ্হি সন্তানেসু কুসলধম্মানম্পি তে আরম্মণং ন হোন্তি.
২৬৯. অসুখে সুখন্তি ৰিপল্লাসো চ ইধ সুখতো উপগমনস্স ঠানন্তি দস্সেন্তো ‘‘একন্ত…পে… অত্তদিট্ঠিৰসেনা’’তি পধানদিট্ঠিমাহ. গূথন্তি গূথট্ঠানং, দিট্ঠিযা নিব্বানস্স অৰিসযভাৰো হেট্ঠা ৰুত্তো এৰাতি কসিণাদিপণ্ণত্তিসঙ্গহত্থন্তি ৰুত্তং.
২৭০. পরিচ্ছেদোতি পরিচ্ছিন্দনং পরিচ্ছিজ্জ তস্স গহণং. স্ৰাযং যেসু নিচ্চাদিতো উপগমনং সম্ভৰতি, তেসং ৰসেনযেৰ কাতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বৰারেসু ৰা’’তিআদিমাহ. সব্বৰারেসূতি ‘‘নিচ্চতো উপগচ্ছেয্যা’’তিআদিনা আগতেসু সব্বেসু সুত্তপদেসু. পুথুজ্জনো হীতি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা যং যং সঙ্খারং পুথুজ্জনো নিচ্চাদিৰসেন গণ্হাতি, তং তং অরিযসাৰকো অনিচ্চাদিৰসেন গণ্হন্তো যাথাৰতো জানন্তো তং গাহং তং দিট্ঠিং ৰিস্সজ্জেতি, তস্মা যত্থ গাহো, তত্থ ৰিস্সজ্জনাতি চতুভূমকসঙ্খারা ইধ সঙ্খারগ্গহণেন ন গয্হন্তীতি অত্থো.
২৭১. পুত্তসম্বন্ধেন মাতুপিতুসমঞ্ঞা দত্তকিত্তিমাদিৰসেনপি পুত্তৰোহারো লোকে দিস্সতি, সো চ খো পরিযাযেনাতি নিপ্পরিযাযেন সিদ্ধং তং দস্সেতুং – ‘‘জনিকাৰ মাতা, জনকোৰ পিতা’’তি ৰুত্তং. তথা আনন্তরিযকম্মস্স অধিপ্পেতত্তা ‘‘মনুস্সভূতোৰ খীণাসৰো অরহাতি অধিপ্পেতো’’তি ৰুত্তং. ‘‘অট্ঠানমেত’’ন্তিআদিনা ‘‘মাতুআদীনংযেৰ জীৰিতা ৰোরোপনে অরিযসাৰকস্স অভব্বভাৰদস্সনতো তদঞ্ঞং অরিযসাৰকো জীৰিতা ৰোরোপেতীতি ইদং অত্থতো আপন্নমেৰা’’তি মঞ্ঞমানো ৰদতি – ‘‘কিং পন অরিযসাৰকো অঞ্ঞং জীৰিতা ৰোরোপেয্যা’’তি? ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঞ্চিচ্চ পাণং জীৰিতা ৰোরোপেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি ৰচনতো ‘‘এতম্পি অট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. তেনেৰাহ – ‘‘সচে হী’’তিআদি. এৰং সন্তে কস্মা ‘‘মাতর’’ন্তিআদিনা ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তন্তি আহ – ‘‘পুথুজ্জনভাৰস্স পনা’’তিআদি. তত্থ বলদীপনত্থন্তি সদ্ধাদিবলসমন্নাগমদীপনত্থং. অরিযমগ্গেনাগতসদ্ধাধিবলৰসেন হি অরিযসাৰকো তাদিসং সাৰজ্জং ন করোতি.
২৭৫. পঞ্চহি কারণেহীতি ইদমেত্থ নিপ্ফাদকানি তেসং পুব্বভাগিযানি চ কারণানি কারণভাৰসামঞ্ঞেন একজ্ঝং গহেত্ৰা ৰুত্তং, ন পন সব্বেসং সমানযোগক্খমত্তা. আকারেহীতি কারণেহি. অনুস্সাৰনেনাতি অনুরূপং সাৰনেন. ভেদস্স অনুরূপং যথা ভেদো হোতি, এৰং ভিন্দিতব্বানং ভিক্খূনং অত্তনো ৰচনস্স সাৰনেন ৰিঞ্ঞাপনেন. তেনাহ – ‘‘ননু তুম্হে’’তিআদি. কণ্ণমূলে ৰচীভেদং কত্ৰাতি এতেন পাকটং কত্ৰা ভেদকরৰত্থুদীপনং ৰোহারো, তত্থ অত্তনো নিচ্ছিতমত্থং রহস্সৰসেন ৰিঞ্ঞাপনং অনুস্সাৰনন্তি দস্সেতি.
কম্মমেৰ উদ্দেসো ৰা পমাণন্তি তেহি সঙ্ঘভেদসিদ্ধিতো ৰুত্তং, ইতরে পন তেসং সম্ভারভূতা. তেনাহ – ‘‘ৰোহারা’’তিআদি. তত্থাতি ৰোহরণে. চুতিঅনন্তরং ফলং অনন্তরং নাম, তস্মিং অনন্তরে নিযুত্তানি, তন্নিব্বত্তনেন অনন্তরকরণসীলানি, অনন্তরপ্পযোজনানি চাতি আনন্তরিযানি, তানি এৰ কম্মানীতি আনন্তরিযকম্মানি.
কম্মতোতি ‘‘এৰং আনন্তরিযকম্মং হোতি, এৰং আনন্তরিযকম্মসদিস’’ন্তি এৰং কম্মৰিভাগতো. দ্ৰারতোতি কাযদ্ৰারতো. কপ্পট্ঠিতিযতোতি ‘‘ইদং কপ্পট্ঠিতিযৰিপাকং, ইদং ন কপ্পট্ঠিতিযৰিপাক’’ন্তি এৰং কপ্পট্ঠিতিযৰিভাগতো. পাকসাধারণাদীহীতি ‘‘ইদমেত্থ ৰিপচ্চতি, ইদং ন ৰিপচ্চতী’’তি ৰিপচ্চনৰিভাগতো, গহট্ঠপব্বজিতানং সাধারণাসাধারণতো, আদি-সদ্দেন ৰেদনাদিৰিভাগতো চ.
কম্মতো তাৰ ৰিনিচ্ছযো ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. যস্মা মনুস্সত্তভাৰে ঠিতস্সেৰ কুসলধম্মানং তিক্খৰিসদভাৰাপত্তি, যথা তিণ্ণং বোধিসত্তানং বোধিত্তযনিব্বত্তিযং, এৰং মনুস্সভাৰে ঠিতস্সেৰ এদিসানং অকুসলধম্মানম্পি তিক্খৰিসদভাৰাপত্তীতি আহ – ‘‘মনুস্সভূতস্সেৰা’’তি. পাকতিকমনুস্সানম্পি চ কুসলধম্মানং ৰিসেসপ্পত্তি ৰিমানৰত্থুঅট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. যথাৰুত্তো চ অত্থো সমানজাতিযস্স ৰিকোপনে গরুতরো, ন তথা ৰিজাতিযস্সাতি ৰুত্তং – ‘‘মনুস্সভূতং মাতরং ৰা পিতরং ৰা’’তি. লিঙ্গপরিৰত্তে চ সো এৰ এককম্মনিব্বত্তো ভৰঙ্গপ্পবন্ধো জীৰিতিন্দ্রিযপবন্ধো চ, ন অঞ্ঞোতি আহ – ‘‘অপি পরিৰত্তলিঙ্গ’’ন্তি. অরহত্তং পত্তেপি এসেৰ নযো. তস্স ৰিপাকন্তিআদি কম্মস্স আনন্তরিযভাৰসমত্থনং. চতুক্কোটিযঞ্চেত্থ সম্ভৰতি. তত্থ পঠমা কোটি দস্সিতা, ইতরাসু ৰিসঙ্কেতভাৰং দস্সেতুং – ‘‘যো পনা’’তিআদি ৰুত্তং. যদিপি তত্থ ৰিসঙ্কেতো, কম্মং পন গরুতরং আনন্তরিযসদিসং ভাযিতব্বন্তি আহ – ‘‘ভারিযং…পে… তিট্ঠতী’’তি. অযং পঞ্হোতি ঞাপনিচ্ছানিব্বত্তা কথা.
অভিসন্ধিনাতি অধিপ্পাযেন. আনন্তরিযং ফুসতীতি মরণাধিপ্পাযেনেৰ আনন্তরিযৰত্থুনো ৰিকোপিতত্তা ৰুত্তং. আনন্তরিযং ন ফুসতীতি আনন্তরিযৰত্থুঅভাৰতো আনন্তরিযং ন হোতি. সব্বত্থ হি পুরিমং অভিসন্ধিচিত্তং অপ্পমাণং, ৰধকচিত্তং পন তদারম্মণং জীৰিতিন্দ্রিযঞ্চ আনন্তরিযভাৰে পমাণন্তি দট্ঠব্বং. সঙ্গামচতুক্কং সম্পত্তৰসেন যোজেতব্বং. যো হি পরসেনায অঞ্ঞঞ্চ যোধং পিতরঞ্চ কম্মং করোন্তে দিস্ৰা যোধস্স উসুং খিপতি ‘‘এতং ৰিজ্ঝিত্ৰা মম পিতরং ৰিজ্ঝিস্সতী’’তি, যথাধিপ্পাযং গতে পিতুঘাতকো হোতি. ‘‘যোধে ৰিদ্ধে মম পিতা পলাযিস্সতী’’তি খিপতি, উসুং অযথাধিপ্পাযং গন্ত্ৰা পিতরং মারেতি, ৰোহারৰসেন পিতুঘাতকোতি ৰুচ্চতি, আনন্তরিযং পন নত্থীতি. চোরচতুক্কং পন যো ‘‘চোরং মারেস্সামী’’তি চোরৰেসেন গচ্ছন্তং পিতরং মারেতি, আনন্তরিযং ফুসতীতিআদিনা যোজেতব্বং. তেনেৰাতি তেনেৰ পযোগেন. অরহন্তঘাতকো হোতিযেৰাতি অরহতো মারিতত্তা ৰুত্তং, পুথুজ্জনস্সেৰ তং দিন্নং হোতীতি এত্থাযমধিপ্পাযো – যথা ৰধকচেতনা পচ্চুপ্পন্নারম্মণাপি পবন্ধৰিচ্ছেদনৰসেন জীৰিতিন্দ্রিযং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্ততি, ন এৰং চাগচেতনা. সা হি চজিতব্বৰত্থুং আরম্মণং কত্ৰা চজনমত্তমেৰ হোতি, অঞ্ঞসন্তকভাৰকরণঞ্চ তস্স চজনং, তস্মা যস্স তং সন্তকং কতং, তস্সেৰ দিন্নং হোতীতি.
লোহিতং সমোসরতীতি অভিঘাতেন পকুপ্পমানং সঞ্চিতং হোতি. মহন্ততরন্তি গরুতরং. সরীরপ্পটিজগ্গনে ৰিযাতি সত্থুরূপকাযপ্পটিজগ্গনে ৰিয.
অসন্নিপতিতেতি ইদং সামগ্গিযদীপনং. ভেদো চ হোতীতি সঙ্ঘস্স ভেদো চ হোতি. ৰট্টতীতি সঞ্ঞাযাতি ‘‘ঈদিসং করণং সঙ্ঘভেদায ন হোতী’’তি সঞ্ঞায. তথা নৰতো ঊনপরিসাযাতি নৰতো ঊনপরিসায করোন্তস্স তথাতি যোজেতব্বং. তথাতি চ ইমিনা ‘‘ন আনন্তরিযকম্ম’’ন্তি ইমং আকড্ঢতি, ন পন ‘‘ভেদোৰ হোতী’’তি ইদং. হেট্ঠিমন্তেন হি নৰন্নমেৰ ৰসেন সঙ্ঘভেদো. ধম্মৰাদিনো অনৰজ্জাতি যথাধম্মং অনৰট্ঠানতো. সঙ্ঘভেদস্স পুব্বভাগো সঙ্ঘরাজি.
কাযদ্ৰারমেৰ পূরেন্তি কাযকম্মভাৰেনেৰ লক্খিতব্বতো. সণ্ঠহন্তেহি কপ্পে…পে… মুচ্চতীতি ইদং কপ্পট্ঠকথায (কথা. ৬৫৪ আদযো) ন সমেতি. তত্থ হি অট্ঠকথায (কথা. অট্ঠ. ৬৫৪-৬৫৭) ৰুত্তং – ‘‘আপাযিকোতি ইদং সুত্তং যং সো একং কপ্পং অসীতিভাগে কত্ৰা ততো একভাগমত্তং কালং তিট্ঠেয্য, তং আযুকপ্পং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. কপ্পৰিনাসেযেৰাতি চ আযুকপ্পৰিনাসে এৰাতি অত্থে সতি নত্থি ৰিরোধো. এত্থ চ সণ্ঠহন্তেতি ইদম্পি ‘‘স্ৰেৰ ৰিনস্সিস্সতী’’তি ৰিয অভূতপরিকপ্পৰসেন ৰুত্তং. একদিৰসমেৰ নিরযে পচ্চতি, ততো পরং কপ্পাভাৰে আযুকপ্পস্সপি অভাৰতোতি অৰিরোধতো অত্থযোজনা দট্ঠব্বা. সেসানীতি সঙ্ঘভেদতো অঞ্ঞানি আনন্তরিযকম্মানি.
যদি তানি অহোসিকম্মসঙ্খং গচ্ছন্তি, এৰং সতি কথং নেসং আনন্তরিযতা চুতিঅনন্তরং ৰিপাকদানাভাৰতো. অথ সতি ফলদানে চুতিঅনন্তরো এৰ এতেসং ফলকালো, ন অঞ্ঞোতি ফলকালনিযমেন নিযততা ইচ্ছিতা, ন ফলদাননিযমেন. এৰম্পি নিযতফলকালানং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৰেদনীযানং দিট্ঠধম্মৰেদনীযানঞ্চ নিযততা আপজ্জেয্য, তস্মা ৰিপাকধম্মধম্মানং পচ্চযন্তরৰিকলতাদীহি অৰিপচ্চমানানম্পি অত্তনো সভাৰেন ৰিপাকধম্মতা ৰিয বলৰতা আনন্তরিযেন ৰিপাকে দিন্নে অৰিপচ্চমানানম্পি আনন্তরিযানং ফলদানে নিযতসভাৰা আনন্তরিযসভাৰা চ পৰত্তীতি অত্তনো সভাৰেন ফলদাননিযমেনেৰ নিযতা আনন্তরিযতা চ ৰেদিতব্বা. অৰস্সঞ্চ আনন্তরিযসভাৰা ততো এৰ নিযতসভাৰা চ তেসং পৰত্তীতি সম্পটিচ্ছিতব্বমেতং, অঞ্ঞস্স বলৰতো আনন্তরিযস্স অভাৰে সতি চুতিঅনন্তরং একন্তেন ফলদানতো.
ননু এৰং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৰেদনীযানং অঞ্ঞস্মিং ৰিপাকদাযকে অসতি চুতিঅনন্তরমেৰ একন্তেন ফলদানতো নিযতসভাৰা আনন্তরিযসভাৰা চ পৰত্তি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি অসমানজাতিকেন চেতোপণিধিৰসেন উপঘাতকেন চ নিৰত্তেতব্বৰিপাকত্তা অনন্তরে একন্তফলদাযকত্তাভাৰা, ন পন আনন্তরিযানং পঠমজ্ঝানাদীনং দুতিযজ্ঝানাদীনি ৰিয অসমানজাতিকং ফলনিৰত্তকং অত্থি সব্বানন্তরিযানং অৰীচিফলত্তা, ন চ হেট্ঠূপপত্তিং ইচ্ছতো সীলৰতো চেতোপণিধি ৰিয উপরূপপত্তিজনককম্মফলং আনন্তরিযফলং নিৰত্তেতুং সমত্থো চেতোপণিধি অত্থি অনিচ্ছন্তস্সেৰ অৰীচিপাতনতো, ন চ আনন্তরিযোপঘাতকং কিঞ্চি কম্মং অত্থি, তস্মা তেসংযেৰ অনন্তরে একন্তৰিপাকজনকসভাৰা পৰত্তীতি. অনেকানি চ আনন্তরিযানি কতানি একন্তেন ৰিপাকে নিযতসভাৰত্তা উপরতাৰিপচ্চনসভাৰাসঙ্কত্তা নিচ্ছিতানি সভাৰতো নিযতানেৰ. তেসু পন সমানসভাৰেসু একেন ৰিপাকে দিন্নে ইতরানি অত্তনা কত্তব্বকিচ্চস্স তেনেৰ কতত্তা ন দুতিযং ততিযম্পি চ পটিসন্ধিং করোন্তি, ন সমত্থতাৰিঘাতত্তাতি নত্থি তেসং আনন্তরিযকতানিৰত্তি, গরুগরুতরভাৰো পন তেসং লব্ভতেৰাতি সঙ্ঘভেদস্স সিযা গরুতরভাৰোতি ‘‘যেন…পে… ৰিপচ্চতী’’তি আহ. একস্স পন অঞ্ঞানি উপত্থম্ভকানি হোন্তীতি দট্ঠব্বানি. পটিসন্ধিৰসেন ৰিপচ্চতীতি ৰচনেন ইতরেসং পৰত্তিৰিপাকদাযিতা অনুঞ্ঞাতা ৰিয দিস্সতি. নো ৰা তথা সীলৰতীতি যথা পিতা সীলৰা, তথা সীলৰতী নো ৰা হোতীতি যোজনা. সচে মাতা সীলৰতী, মাতুঘাতো পটিসন্ধিৰসেন ৰিপচ্চতীতি যোজনা.
পকতত্তোতি অনুক্খিত্তো. সমানসংৰাসকোতি অপারাজিকো. সমানসীমাযন্তি একসীমাযং.
২৭৬. সত্থু কিচ্চং কাতুং অসমত্থোতি যং সত্থারা কাতব্বকিচ্চং অনুসাসনাদি, নং কাতুং অসমত্থোতি ভগৰন্তং পচ্চক্খায. অঞ্ঞং তিত্থকরন্তি অঞ্ঞং সত্থারং. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘তিত্থং জানিতব্বং, তিত্থকরো জানিতব্বো, তিত্থিযা জানিতব্বা, তিত্থিযসাৰকা জানিতব্বা. তত্থ তিত্থং নাম দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো. এত্থ হি সত্থা তরন্তি উপ্লৰন্তি উম্মুজ্জনিমুজ্জং করোন্তি, তস্মা তিত্থন্তি ৰুচ্চন্তি. তাদিসানং দিট্ঠীনং উপ্পাদেতা তিত্থকরো নাম পূরণকস্সপাদিকো. তস্স লদ্ধিং গহেত্ৰা পব্বজিতা তিত্থিযা নাম. তে হি তিত্থে জাতাতি তিত্থিযা. যথাৰুত্তং ৰা দিট্ঠিগতসঙ্খাতং তিত্থং এতেসং অত্থীতি তিত্থিকা, তিত্থিকা এৰ তিত্থিযা. তেসং পচ্চযদাযকা তিত্থিযসাৰকাতি ৰেদিতব্বা’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪০).
২৭৭. অভিজাতিআদীসু পকম্পনদেৰতূপসঙ্কমনাদিনা জাতচক্কৰাল়েন সমানযোগক্খমং দসসহস্সপরিমাণং চক্কৰাল়ং জাতিখেত্তং. সরসেনেৰ আণাপৰত্তনট্ঠানং আণাখেত্তং. ৰিসযভূতং ঠানং ৰিসযখেত্তং. দসসহস্সী লোকধাতূতি ইমায লোকধাতুযা সদ্ধিং ইমং লোকধাতুং পরিৰারেত্ৰা ঠিতা দসসহস্সী লোকধাতু. তত্তকানংযেৰ জাতিখেত্তভাৰো ধম্মতাৰসেন ৰেদিতব্বো. ‘‘পরিগ্গহৰসেনা’’তি কেচি, ‘‘সব্বেসংযেৰ বুদ্ধানং তত্তকংযেৰ জাতিখেত্তং তন্নিৰাসীনংযেৰ দেৰতানং ধম্মাভিসমযো’’তি চ ৰদন্তি. মাতুকুচ্ছি ওক্কমনকালাদীনং ছন্নং এৰ গহণং নিদস্সনমত্তং মহাভিনীহারাদিকালেপি তস্স পকম্পনস্স লব্ভনতো. আণাখেত্তং নাম যং একজ্ঝং সংৰট্টতি ৰিৰট্টতি চ, আণা পৰত্ততি আণায তন্নিৰাসিদেৰতানং সিরসা সম্পটিচ্ছনেন, তঞ্চ খো কেৰলং বুদ্ধানং আনুভাৰেনেৰ, ন অধিপ্পাযৰসেন. অধিপ্পাযৰসেন পন ‘‘যাৰতা ৰা পন আকঙ্খেয্যা’’তি (অ. নি. ৩.৮১) ৰচনতো ততো পরম্পি আণা ৰত্তেয্যেৰ.
ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থীতি ‘‘ন মে আচরিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৰিজ্জতী’’তিআদিং (ম. নি. ১.২৮৫; মহাৰ. ১১; কথা. ৪০৫) ইমিস্সা লোকধাতুযা ঠত্ৰা ৰদন্তেন ভগৰতা ‘‘কিং পনাৰুসো, সারিপুত্ত, অত্থেতরহি অঞ্ঞে সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ভগৰতা সমসমা সম্বোধিযন্তি, এৰং পুট্ঠো অহং, ভন্তে, ‘নো’তি ৰদেয্য’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৬১) ৰত্ৰা তস্স কারণং দস্সেতুং – ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৰে অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা অপুব্বং অচরিমং উপ্পজ্জেয্যু’’ন্তি ইমং সুত্তং (অ. নি. ১.২৭৭; ৰিভ. ৮০৯; ম. নি. ৩.১২৯; মি. প. ৫.১.১) আহরন্তেন ধম্মসেনাপতিনা চ বুদ্ধখেত্তভূতং ইমং লোকধাতুং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞত্থ অনুপ্পত্তি ৰুত্তা হোতীতি অধিপ্পাযো.
একতোতি সহ, একস্মিং কালেতি অত্থো, সো পন কালো কথং পরিচ্ছিন্নোতি চরিমভৰে পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায যাৰ ধাতুপরিনিব্বানাতি দস্সেন্তো, ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. অনচ্ছরিযত্তাতি দ্ৰীসুপি উপ্পজ্জমানেসু অচ্ছরিযত্তাভাৰতোতি অত্থো. দ্ৰীসুপি উপ্পজ্জমানেসু অনচ্ছরিযতা, কিমঙ্গং পন বহূসূতি দস্সেন্তো, ‘‘যদি চা’’তিআদিমাহ. বুদ্ধা নাম মজ্ঝে ভিন্নসুৰণ্ণং ৰিয একসদিসাতি তেসং দেসনাপি একরসা একধাতি আহ – ‘‘দেসনায চ ৰিসেসাভাৰতো’’তি. এতেনপি অনচ্ছরিযত্তমেৰ সাধেতি. ৰিৰাদভাৰতোতি এতেন ৰিৰাদাভাৰত্থং দ্ৰে বুদ্ধা একতো ন উপ্পজ্জন্তীতি দস্সেতি. এতং কারণন্তি এতং অনচ্ছরিযতাদিকারণং. তত্থাতি মিলিন্দপঞ্হে.
একং এৰ বুদ্ধং ধারেতীতি একবুদ্ধধারণী. এতেন এৰংসভাৰা এতে বুদ্ধগুণা, যেন দুতিযবুদ্ধগুণে ধারেতুং অসমত্থা অযং লোকধাতূতি দস্সেতি. পচ্চযৰিসেসনিপ্ফন্নানঞ্হি গুণধম্মানং ভারিযো ৰিসেসো মহাপথৰিযাপি দুস্সহোতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. তথা হি অভিসম্বোধিসমযে উপগতস্স লোকনাথস্স গুণভারং বোধিরুক্খস্স তীসুপি দিসাসু মহাপথৰী সন্ধারেতুং নাসক্খি. তস্মা ‘‘ন ধারেয্যা’’তি ৰত্ৰা তমেৰ অধারণং পরিযাযন্তরেহি পকাসেন্তো ‘‘চলেয্যা’’তিআদিমাহ. তত্থ চলেয্যাতি পরিপ্ফন্দেয্য. কম্পেয্যাতি পৰেধেয্য. নমেয্যাতি একপস্সেন নমেয্য. ওনমেয্যাতি ওসীদেয্য. ৰিনমেয্যাতি ৰিৰিধং ইতো চিতো চ নমেয্য. ৰিকিরেয্যাতি ৰাতেন থুসমুট্ঠি ৰিয ৰিপ্পকিরেয্য. ৰিধমেয্যাতি ৰিনস্সেয্য. ৰিদ্ধংসেয্যাতি সব্বসো ৰিদ্ধস্তা ভৰেয্য. তথাভূতা চ ন কত্থচি তিট্ঠেয্যাতি আহ – ‘‘ন ঠানমুপগচ্ছেয্যা’’তি.
ইদানি তত্থ নিদস্সনং দস্সেন্তো, ‘‘যথা, মহারাজা’’তিআদিমাহ. তত্থ একে পুরিসেতি একস্মিং পুরিসে. সমুপাদিকাতি সমং উদ্ধং পজ্জতি পৰত্ততীতি সমুপাদিকা, উদকস্স উপরি সমং গামিনীতি অত্থো. ‘‘সমুপ্পাদিকা’’তিপি পঠন্তি, অযমেৰত্থো. ৰণ্ণেনাতি সণ্ঠানেন. পমাণেনাতি আরোহেন. কিসথূলেনাতি কিসথূলভাৰেন, পরিণাহেনাতি অত্থো. দ্ৰিন্নম্পীতি দ্ৰেপি, দ্ৰিন্নম্পি ৰা সরীরভারং.
ছাদেন্তন্তি রোচেন্তং রুচিং উপ্পাদেন্তং. তন্দিকতোতি তেন ভোজনেন তন্দিভূতো. অনোনমিতদণ্ডজাতোতি যাৰদত্থং ভোজনেন ওনমিতুং অসক্কুণেয্যতায অনোনমনদণ্ডো ৰিয জাতো. সকিং ভুত্তো ৰমেয্যাতি একম্পি আলোপং অজ্ঝোহরিত্ৰা ৰমেয্যাতি অত্থো.
অতিধম্মভারেন পথৰী চলতীতি ধম্মেন নাম পথৰী তিট্ঠেয্য. সা কিং তেনেৰ চলতি ৰিনস্সতীতি অধিপ্পাযেন পুচ্ছতি. পুন থেরো ‘‘রতনং নাম লোকে কুটুম্বং সন্ধারেন্তং অভিমতঞ্চ লোকেন অত্তনো গরুসভাৰতায সকটভঙ্গস্স কারণং অতিভারভূতং দিট্ঠং. এৰং ধম্মো চ হিতসুখৰিসেসেহি তংসমঙ্গীনং ধারেন্তো অভিমতো চ ৰিঞ্ঞূনং গম্ভীরপ্পমেয্যভাৰেন গরুসভাৰত্তা অতিভারভূতো পথৰীচলনস্স কারণং হোতী’’তি দস্সেন্তো, ‘‘ইধ, মহারাজ, দ্ৰে সকটা’’তিআদিমাহ. এতেনেৰ তথাগতস্স মাতুকুচ্ছিওক্কমনাদিকালে পথৰীকম্পনকারণং সংৰণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. একস্সাতি একস্মা, একস্স ৰা সকটস্স রতনং, তস্মা সকটা গহেত্ৰাতি অত্থো.
ওসারিতন্তি উচ্চারিতং, ৰুত্তন্তি অত্থো. অগ্গোতি সব্বসত্তেহি অগ্গো. জেট্ঠোতি ৰুদ্ধতরো. সেট্ঠোতি পসত্থতরো. ৰিসিট্ঠেহি সীলাদীহি গুণেহি সমন্নাগতত্তা ৰিসিট্ঠো. উগ্গততমোতি উত্তমো. পৰরোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. নত্থি এতস্স সমোতি অসমো. অসমা পুব্ববুদ্ধা, তেহি সমোতি অসমসমো. নত্থি এতস্স পটিসমো পটিপুগ্গলোতি অপ্পটিসমো. নত্থি এতস্স পটিভাগোতি অপ্পটিভাগো. নত্থি এতস্স পটিপুগ্গলোতি অপ্পটিপুগ্গলো.
সভাৰপকতিকাতি সভাৰভূতা অকিত্তিমা পকতি. কারণমহন্তত্তাতি কারণানং মহন্ততায, মহন্তেহি বুদ্ধকরধম্মেহি পারমিসঙ্খাতেহি কারণেহি বুদ্ধগুণানং নিব্বত্তিতোতি ৰুত্তং হোতি. পথৰীআদীনি মহন্তানি ৰত্থূনি, মহন্তা চক্কৰাল়াদযো অত্তনো অত্তনো ৰিসযে একেকাৰ, এৰং সম্মাসম্বুদ্ধোপি মহন্তো অত্তনো ৰিসযে একো এৰ. কো চ তস্স ৰিসযো? বুদ্ধভূমি, যাৰতকং ৰা ঞেয্যং. ‘‘আকাসো ৰিয অনন্তৰিসযো ভগৰা একো এৰ হোতী’’তি ৰদন্তো পরচক্কৰাল়েসুপি দুতিযস্স বুদ্ধস্স অভাৰং দস্সেতি.
ইমিনাৰ পদেনাতি ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি ইমিনা এৰ পদেন. দস চক্কৰাল়সহস্সানি গহিতানীতি জাতিখেত্তাপেক্খায গহিতানি. একচক্কৰাল়েনেৰাতি ইমিনা এৰ একচক্কৰাল়েন, ন যেন কেনচি. যথা ‘‘ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে উপ্পজ্জন্তী’’তি ৰুত্তে ইমস্মিম্পি চক্কৰাল়ে জম্বুদীপে এৰ, তত্থাপি মজ্ঝিমদেসে এৰাতি পরিচ্ছিন্দিতুং ৰট্টতি, এৰং ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি জাতিখেত্তে অধিপ্পেতেপি ইমিনাৰ চক্কৰাল়েন পরিচ্ছিন্দিতুং ৰট্টতি.
পঠমৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.