২০. ৰীসতিমো পরিচ্ছেদো

মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১২৬৩. ইদানি কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিযা অনন্তরং উদ্দিট্ঠায মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযা নিদ্দেসক্কমো অনুপ্পত্তো, সা পন যস্মা ওভাসাদিউপক্কিলেসসম্ভৰে সতি হোতি, ওভাসাদযো চ উদযব্বযঞাণে সম্ভৰন্তি, উদযব্বযঞাণঞ্চ তিলক্খণৰিপস্সনায সতি উপ্পজ্জতি, তস্স চ কলাপসম্মসনং আদি. তঞ্হি অতীতাদিভেদভিন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানৰসেন পৰত্তনতো আদিকম্মিকস্স সুকরসম্মসনং, তস্মা পঠমং তত্থেৰ অভিযোগং করোন্তেন কমতো তং সম্পাদেতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘কলাপসম্মসনেনেৰা’’তিআদি আরদ্ধং. অথ ৰা দ্ৰিন্নং ৰিসুদ্ধীনমন্তরে কলাপসম্মসনং হোতি, তঞ্চ খো দ্ৰীসু একায ৰিসুদ্ধিযা সঙ্গহেতব্বং, মগ্গামগ্গঞাণস্স চ আদিভূতত্তা তত্থেৰস্স সঙ্গহো যুত্তোতি এত্থেৰ নং সঙ্গহিতুকামতায ৰুত্তং ‘‘কলাপসম্মসনেনেৰা’’তিআদি. কেচি পন কলাপসম্মসনং নাম একৰিসুদ্ধিযম্পি ন অন্তোগধন্তি তং অনামসিত্ৰাৰ ৰিপস্সনাচারং ৰণ্ণেন্তি. কলাপসম্মসনেনেৰাতি অতীতাদিভেদভিন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানৰসেন কলাপতো, কলাপানং ৰা সম্মসনেন মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিপস্সনায যোগো করণীযো. অথ ৰা ভুম্মত্থে করণনিদ্দেসৰসেন কলাপসম্মসনে যোগো করণীযোতি অত্থো. ‘‘কলাপসম্মসনেনেৰ যোগো করণীযো’’তি ৰত্ৰাপি তং পন ৰিসুদ্ধিমগ্গতো (ৰিসুদ্ধি. ২.৬৯২) গহেতব্বন্তি গন্থৰিত্থারপরিহারত্থং ইধ ন দস্সিতন্তি.

১২৬৪. পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্সাতি সন্ততিপচ্চুপ্পন্নস্স, খণপচ্চুপ্পন্নস্স ৰা. আদিতো পন খণপচ্চুপ্পন্নস্স উদযৰযং দুপ্পরিগ্গহং, তস্মা সন্ততিপচ্চুপ্পন্নৰসেন পঠমং উদযব্বযানুপস্সনং কাতব্বং. নিব্বত্তীতি দ্ৰিন্নং পচ্চুপ্পন্নানং ৰসেন পঠমাভিনিব্বত্তি চ খণনিব্বত্তি চ. ৰিপরিণামোতি ৰিনাসো.

১২৬৫. অনুপস্সনাপি ঞাণন্তি যা উদযস্স চ ৰযস্স চ অনুপস্সনা, সা ঞাণন্তি ৰরঞাণেন সম্মাসম্বুদ্ধেন দেসিতং. তত্রাযং পাল়ি –

‘‘কথং পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং ৰিপরিণামানুপস্সনে পঞ্ঞা উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণং? জাতং রূপং পচ্চুপ্পন্নং, তস্স নিব্বত্তিলক্খণং উদযো. ৰিপরিণামলক্খণং ৰযো. অনুপস্সনা ঞাণং. জাতা ৰেদনা…পে… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং… জাতং চক্খুং…পে… জাতো ভৰো পচ্চুপ্পন্নো, তস্স নিব্বত্তিলক্খণং উদযো. ৰিপরিণামলক্খণং ৰযো. অনুপস্সনা ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৪৯).

এত্থ পন উদযদস্সনং যাৰদেৰ খযদস্সনন্তি ৰযদস্সনস্স পধানতং দস্সেতুং ‘‘ৰিপরিণামানুপস্সনে পঞ্ঞা’’তি ৰত্ৰা তং পন ৰযদস্সনং উদযদস্সনপুব্বকন্তি ৰুত্তং ‘‘উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণ’’ন্তি.

১২৬৬-৮. পুব্বে উপ্পত্তিতোতি জননতো পুব্বে অনুপ্পন্নস্সাতি ৰুত্তং হোতি. নিচযো রাসি ৰা নত্থি, যতো আগচ্ছেয্য উপ্পজ্জমানং অলদ্ধত্তভাৰস্স সব্বেন সব্বং অৰিজ্জমানত্তা. তেনাহ ‘‘তথা উপ্পজ্জতো’’তিআদি. যথা অনাগতে অদ্ধানে ইমে ধম্মা সব্বেন সব্বং নত্থি, এৰং অতীতেপি অদ্ধানন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথা নিরুজ্ঝমানস্সা’’তিআদিং ৰত্ৰা অৰিজ্জমানানংযেৰ রূপারূপধম্মানং হেতুপচ্চযসমৰাযে উপ্পাদো, উপ্পজ্জিত্ৰা চ সব্বসো অভাৰূপগমোতি ইমমত্থং সমুদাযগতং তদেকদেসভূতায উপমায ৰিভাৰেতুং ইমস্মিং ঠানে অট্ঠকথায (ৰিসুদ্ধি. ২.৭২৩) ৰীণূপমা আগতা. সা ইধাপি আহরিত্ৰা ৰত্তব্বাতি অধিপ্পাযেন ‘‘এত্থ ৰীণূপমা’’তিআদিমাহ. এতস্সত্থস্সাতি অৰিজ্জমানানংযেৰ উপ্পাদো, উপ্পন্নানঞ্চ পরতো অভাৰোতি ইমস্স অত্থস্স পকাসনে. ৰীণূপমাতি ৰীণাৰসেন আগতা উপমা. সা পনেৰং দট্ঠব্বা – যথা ৰীণায ৰাদিযমানায উপ্পন্নস্স সদ্দস্স নেৰ উপ্পত্তিতো পুব্বে সন্নিচযো অত্থি, ন উপ্পজ্জমানো সন্নিচযতো আগতো. ন নিরুজ্ঝমানস্স দিসাৰিদিসাগমনং অত্থি, ন নিরুদ্ধো কত্থচি সন্নিচিতো তিট্ঠতি, অথ খো ৰীণঞ্চ ৰীণৰাদনঞ্চ পুরিসস্স চ তজ্জং ৰাযামং পটিচ্চ অহুত্ৰা সম্ভোতি, হুত্ৰা পটিৰেতি, এৰং সব্বেপি রূপারূপধম্মা অহুত্ৰা সম্ভোন্তি, হুত্ৰা পটিৰেন্তীতি.

১২৬৯-৭০. এৰং সঙ্খেপতো উদযব্বযমনসিকারৰিধিং দস্সেত্ৰা পুন যানি এতস্সেৰ উদযব্বযঞাণস্স ৰিভঙ্গে ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা রূপসমুদযো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযসমুদযট্ঠেন রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, ‘‘তণ্হাসমুদযা…পে… কম্মসমুদযা…পে… আহারসমুদযা রূপসমুদযো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযসমুদযট্ঠেন রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি. ‘‘অৰিজ্জানিরোধা রূপনিরোধো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযনিরোধট্ঠেন রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি, ‘‘তণ্হানিরোধা…পে… কম্মনিরোধা…পে… আহারনিরোধা রূপনিরোধো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযনিরোধট্ঠেন রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি, ৰিপরিণামলক্খণং পস্সন্তোপি রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি, রূপক্খন্ধস্স ৰযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি. তথা ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা ৰেদনাসমুদযো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৰেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, ‘‘তণ্হাসমুদযা…পে… কম্মসমুদযা…পে… ফস্সসমুদযা ৰেদনাসমুদযো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৰেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তো ৰেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, ৰেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি. ‘‘অৰিজ্জানিরোধা…পে… তণ্হানিরোধা…পে… কম্মনিরোধা…পে… ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযনিরোধট্ঠেন ৰেদনাক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি, ৰিপরিণামলক্খণং পস্সন্তোপি ৰেদনাক্খন্ধস্স ৰযং পস্সতি, ৰেদনাক্খন্ধস্স ৰযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি, ৰেদনাক্খন্ধস্স ৰিয সঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণক্খন্ধানং. অযং পন ৰিসেসো – ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স ফস্সট্ঠানে ‘‘নামরূপসমুদযা নামরূপনিরোধা’’তি.

এৰং একেকস্স খন্ধস্স উদযব্বযদস্সনে দস দস কত্ৰা সমপঞ্ঞাস লক্খণানি ৰুত্তানি, তেসং ৰসেনপি ‘‘এৰম্পি রূপসমুদযো, এৰম্পি রূপৰযো, এৰম্পি রূপং উদেতি, এৰম্পি রূপং ৰেতী’’তি পচ্চযতো চেৰ খণতো চ ৰিত্থারেন চ মনসিকারৰিধিং দস্সেতুং ‘‘তস্সেৰ ঞাণস্সা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ অৰিজ্জাসমুদযাতি অৰিজ্জায উপ্পাদা, অত্থিভাৰাতি অত্থো. নিরোধৰিরুদ্ধো হি উপ্পাদো অত্থিভাৰো হোতি, তস্মা পুরিমভৰসিদ্ধায অৰিজ্জায সতি ইমস্মিং ভৰে রূপসমুদযো রূপস্স উপ্পাদো হোতীতি অত্থো. আদি-সদ্দসঙ্গহিতেসু ‘‘তণ্হাসমুদযা রূপসমুদযো, কম্মসমুদযা রূপসমুদযো, আহারসমুদযা রূপসমুদযো’’তি চ, তথা ৰযদস্সনে ‘‘অৰিজ্জানিরোধা রূপনিরোধো, তণ্হানিরোধা… কম্মনিরোধা… আহারনিরোধা রূপনিরোধো’’তি চ আদীসু অৰিজ্জাদীহি তীহি অতীতকালিকানি তেসং সহকারীকারণভূতানি উপাদানাদীনিপি গহিতানেৰাতি ৰেদিতব্বং.

পৰত্তিপচ্চযেসু কবল়ীকারাহারস্স বলৰতায সো এৰ গহিতো ‘‘আহারসমুদযা’’তি. তস্মিং পন গহিতে পৰত্তিপচ্চযতাসামঞ্ঞেন উতুচিত্তানিপি গহিতানেৰ হোন্তীতি চতুসমুট্ঠানিকরূপস্স পচ্চযতো উদযদস্সনং ৰিভাৰিতমেৰাতি দট্ঠব্বং. অৰিজ্জাতণ্হূপনিস্সযসহিতেনেৰ কম্মুনা রূপকাযস্স নিব্বত্তি, অসতি চ অৰিজ্জূপনিস্সযায ভৰনিকন্তিযা জাতিযা অসম্ভৰোযেৰাতি. যথা রূপস্স অৰিজ্জাতণ্হূপনিস্সযতা, এৰং ৰেদনাদীনম্পি দট্ঠব্বা. আহারো পন উপ্পন্নস্স রূপস্স পোসকো কবল়ীকারাহারস্স অধিপ্পেতত্তা, কামং যথাধিট্ঠানত্তা ৰা দেসনায. উক্কট্ঠনিদ্দেসেন ৰা আহারগ্গহণং. অৰিজ্জানিরোধাতি অগ্গমগ্গঞাণেন অৰিজ্জায অনুপ্পাদনিরোধতো অনাগতস্স রূপস্স অনুপ্পাদনিরোধো হোতি পচ্চযাভাৰে অভাৰতো. ‘‘তণ্হানিরোধা কম্মনিরোধো’’তি এত্থাপি এসেৰ নযো. আহারনিরোধাতি পৰত্তিপচ্চযস্স কবল়ীকারাহারস্স অভাৰে. রূপনিরোধোতি তংসমুট্ঠানরূপস্স অভাৰো হোতীতি. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বং. অযং পন ৰিসেসো – ‘‘ফুট্ঠো ৰেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতীতি (সং. নি. ৪.৯৩), ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা, সঞ্ঞা চেতনা’’তি ৰচনতো ফস্সো ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধানং পৰত্তিপচ্চযো, তন্নিরোধা চ তেসং নিরোধো, মহাপদানমহানিদানসুত্তেসু, অভিধম্মে চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৰারে ‘‘নামরূপপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি (দী. নি. ২.৫৭, ৯৭; কথা. ৭১৯) ৰচনতো নামরূপং ৰিঞ্ঞাণস্স পৰত্তিপচ্চযো, তন্নিরোধা চ তস্স নিরোধোতি ৰুত্তং ‘‘ফস্সসমুদযা ৰেদনাসমুদযো’’তিআদি.

১২৭১. দস দসাতি রূপক্খন্ধস্স উদযদস্সনে অৰিজ্জা তণ্হা কম্মং আহারোতি ইমেসং পচ্চযানং অত্থিতাসঙ্খতলক্খণানি চেৰ রূপস্স নিব্বত্তিলক্খণঞ্চাতি ইমানি পঞ্চ লক্খণানি, ৰযদস্সনে অৰিজ্জাদীনং চতুন্নং পচ্চযানং অনুপ্পাদনিরোধো, রূপস্স খণনিরোধো চাতি ইমানি পঞ্চ লক্খণানীতি রূপক্খন্ধস্স দস লক্খণানি, তথা ৰেদনাক্খন্ধাদীনং চতুন্নং চত্তালীস লক্খণানীতি এৰং সমপঞ্ঞাস লক্খণানি হোন্তি. তেনাহ ‘‘পঞ্ঞাস লক্খণানী’’তি. লক্খণট্ঠো পন তেসং চতুন্নং পচ্চযানং অত্থিতা, অনুপ্পাদনিরোধো চাতি অট্ঠ লক্খীযতি এতেহি রূপাদীনং উদযো চ ৰযো চাতি লক্খণানি. চতুন্নঞ্হি পচ্চযানং অত্থিতাহি রূপাদিউদযো লক্খীযতি, অনুপ্পাদনিরোধঅচ্চন্তনিরোধেহি ৰযো, নিব্বত্তিৰিপরিণামানি পন সঙ্খতলক্খণানেৰাতি. ধম্মে সমনুপস্সতীতি রূপাদিকে ধম্মে উদযব্বযৰন্তে সমনুপস্সতি. এত্থ চ কেচি তাৰ আহু ‘‘অরূপক্খন্ধানং উদযব্বযদস্সনং অদ্ধাসন্ততিৰসেন, ন খণৰসেনা’’তি, তেসং মতেন খণতো উদযব্বযদস্সনমেৰ ন সিযা. অপরে পনাহু ‘‘পচ্চযতো উদযব্বযদস্সনেন অতীতাদিৰিভাগং অনামসিত্ৰা সব্বসাধারণতো অৰিজ্জাদিপচ্চযা ৰেদনায সম্ভৰং লব্ভমানতং পস্সতি, ন উপ্পাদং. অৰিজ্জাদিঅভাৰে চ তস্সা অসম্ভৰং অলব্ভমানতং পস্সতি, ন ভঙ্গক্খণতো. উদযব্বযস্স দস্সনে পচ্চুপ্পন্নানং উপ্পাদং, ভঙ্গঞ্চ পস্সতী’’তি, তং অযুত্তং. সন্ততিৰসেন হি রূপারূপধম্মে উদযব্বযতো মনসি করোন্তস্স অনুক্কমেন ভাৰনায বলপ্পত্তকালে ঞাণস্স তিক্খৰিসদভাৰপ্পত্তিযা খণতো উদযব্বযা উপট্ঠহন্তীতি.

১২৭২-৫. অযঞ্হি পঠমং পচ্চযতো উদযব্বযং মনসি করোন্তো পচ্ছা অৰিজ্জাদিকে পচ্চযধম্মে ৰিস্সজ্জেত্ৰা উদযব্বযৰন্তে খন্ধে গহেত্ৰা তেসং পচ্চযতো উদযব্বযদস্সনমুখেন খণতোপি উদযব্বযং মনসি করোতি. তস্স যদা ঞাণং তিক্খং ৰিসদং হুত্ৰা পৰত্ততি, তদা রূপারূপধম্মা খণে খণে উপ্পজ্জন্তা, ভিজ্জন্তা চ হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘এৰং রূপুদযো হোতী’’তিআদি. তত্থ এৰং রূপুদযোতি এৰং ৰুত্তনযেন অৰিজ্জাসমুদযা…পে… তণ্হাসমুদযা…পে… কম্ম…পে… আহারসমুদযাপি রূপস্স সম্ভৰো. এৰমস্স ৰযোতি এৰং ৰুত্তনযেনেৰ অৰিজ্জানিরোধা…পে… তণ্হানিরোধা…পে… কম্ম…পে… আহারনিরোধা রূপস্স ৰযো অনুপ্পাদোতি অযং পচ্চযতো ৰিত্থারেন মনসিকারো. উদেতি এৰং রূপম্পীতি এৰং সমুদযতো কম্মসমুট্ঠানরূপম্পি আহারউতুচিত্তসমুট্ঠানরূপম্পি উদেতি উপ্পজ্জতি নিব্বত্ততি. এৰং রূপং তু ৰেতীতি কম্মসমুট্ঠানরূপম্পি আহারউতুচিত্তসমুট্ঠানরূপম্পি এৰং ৰেতি নিরুজ্ঝতীতি অযং খণতো ৰিত্থারেন মনসিকারো. তেন ৰুত্তং ‘‘এৰং পচ্চযতোপেত্থ খণতো উদযব্বয’’ন্তি. সব্বধম্মা পাকটা হোন্তীতি ইতি ইমে ধম্মা অহুত্ৰা সম্ভোন্তি, হুত্ৰা পটিৰেন্তি. যথা পচ্চুপ্পন্নে, এৰং অতীতানাগতেপীতি নযৰসেন অতীতাদিধম্মানং দ্ৰেধা উদযব্বযং পস্সতো সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদনযলক্খণভেদা পাকটা হোন্তি. তস্সেৰং পাকটীভূতসব্বধম্মসভাৰস্স ‘‘এৰং কির নামিমে ধম্মা অনুপ্পন্নপুব্বা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না নিরুজ্ঝন্তী’’তি নিচ্চনৰাৰ হুত্ৰা সঙ্খারা উপট্ঠহন্তি. ন কেৰলঞ্চ নিচ্চনৰাৰ, উদকে দণ্ডকেন কতলেখা ৰিয, আরগ্গে ঠপিতসাসপো ৰিয, ৰিজ্জুসঞ্চারো ৰিয চ পরিত্তকালট্ঠাযিনো উপট্ঠহন্তি. তেনাহ ‘‘উদকে দণ্ডরাজীৰা’’তিআদি. উদকে দণ্ডরাজিআদযোৰ কিঞ্চাপি উত্তরুত্তরি অতিপরিত্তট্ঠাযিভাৰনিদস্সনত্থং দস্সিতা, তথাপি দন্ধনিরোধা এৰ নিদস্সিতা, ততোপি লহুতরনিরোধত্তা সঙ্খারানং. তথা হি গমনস্সাদানং দেৰপুত্তানং হেট্ঠুপরিযেন পরিমুখং ধাৰন্তানং সিরসি, পাদে চ বদ্ধখুরধারাসন্নিপাততোপি সীঘতরো রূপনিরোধো ৰুত্তো, পগেৰ অরূপধম্মানং. ন কেৰলং পরিত্ততরকালট্ঠাযিনোৰ উপট্ঠহন্তি, অথ খো অসারাপি খাযন্তীতি আহ ‘‘কদলী’’তিআদি. তত্থ মণ্ডলাকারেন আৰিজ্ঝিযমানং অলাতমেৰ অলাতচক্কং. মন্তোসধপ্পভাৰিতা ইন্দজালাদিকা মাযা.

১২৭৬-৭. এত্তাৰতাতি য্ৰাযং কলাপসম্মসননিযোজনতো পট্ঠায যাৰ উদযব্বযপটিৰেধায ভাৰনা ৰিধি আরদ্ধো, এত্তাৰতা ভাৰনাৰিধানেন কলাপসম্মসনম্পি উদযব্বযঞাণুপ্পাদস্সেৰ পরিকম্মন্তি. উদযব্বযদস্সনং ঞাণন্তি সম্বন্ধো. লক্খণানি চ…পে… ঠিতন্তি ৰযধম্মমেৰ উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ ৰযং উপেতীতি ইমিনা আকারেন সমপঞ্ঞাস লক্খণানি পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতং. অধুনা উপ্পন্নং ন তাৰ বলপ্পত্তন্তি আহ ‘‘তরুণ’’ন্তি. কলাপসম্মসনাদিৰসেন পৰত্তসম্মসনং নিপ্পরিযাযেন ৰিপস্সনাসমঞ্ঞং লভতি. উদযব্বযানুপস্সনাদিৰসেন পৰত্তমেৰ লভতীতি আহ ‘‘যস্স চা’’তিআদি.

১২৭৮-৮০. অথস্স ইমায তরুণৰিপস্সনায ৰিপস্সন্তস্স দস ৰিপস্সনুপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰিপস্সনাযা’’তিআদি. এতাযাতি উদযব্বযানুপস্সনাসঙ্খাতায তরুণৰিপস্সনায, ন ভঙ্গানুপস্সনাদিসঙ্খাতায তরুণৰিপস্সনায, নাপি নিব্বিদানুপস্সনাদিসঙ্খাতায বলৰৰিপস্সনাযাতি অত্থো. ন হি তদা ৰিপস্সনুপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তীতি. ৰিপস্সকস্সাতি চ ৰিপস্সকস্সেৰাতি এৰ-কারো লুত্তনিদ্দিট্ঠো. তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘সম্পত্তপটিৰেধস্সা’’তিআদি. দিট্ঠিগ্গাহাদিৰত্থুভাৰেন ৰিপস্সনং উপক্কিলেসন্তীতি উপক্কিলেসা. সম্পত্তো চতুসচ্চফলপটিৰেধো যেন সো সম্পত্তপটিৰেধো, সো চ সোতাপন্নাদীনং অঞ্ঞতরো হোতীতি আহ ‘‘সোতাপন্নাদিনো’’তি. অপিচাতি অযং ৰক্খমানসমুচ্চযত্থো. ইদঞ্চ উক্কট্ঠনিদ্দেসৰসেন ৰুত্তং বলৰৰিপস্সনাপত্তস্সাপি অনুপ্পজ্জনতো. সম্পত্তপটিৰেধস্সাতি ৰা বলৰিপস্সনাপত্তং সন্ধায ৰুত্তং. সোপি হি পটিৰেধপ্পত্তিযা আসন্নারহদেসে ঠিতত্তা সম্পত্তপটিৰেধো নাম হোতি. এৰঞ্চ সতি অপিচাতি ৰুত্তসমুচ্চযত্থো হোতি. অথ ৰা অপি-সদ্দো ৰুত্তসমুচ্চযত্থো. চ-সদ্দো অৰুত্তসমুচ্চযত্থো. তেন নিক্খিত্তকম্মট্ঠানং সঙ্গণ্হাতি. ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অন্তরা ৰোসানং আপন্নস্সাপি ৰিপস্সনুপক্কিলেসা ন উপ্পজ্জন্তি. ৰিপ্পটিপন্নস্সাতি সীলৰিপত্তিআদিৰসেন যথা তথা ৰিপ্পটিপন্নকস্স, গরহিতব্বপটিপন্নস্সাতি অত্থো. অথ ৰা ৰিপ্পটিপন্নস্সাতি ৰিপস্সনাভাৰনাসঙ্খাতায সম্মাপটিপত্তিযা অভাৰেন ৰিরহিতপটিপত্তিকস্স.

১২৮১. ৰিপস্সনাপটিপত্তিযেৰ হি সসম্ভারা পুব্বভাগে সম্মাপটিপত্তি, তদঞ্ঞা ৰিপ্পটিপত্তি, তেনেৰস্স ৰিসুদ্ধিপক্খে ‘‘সম্মাৰ পটিপন্নস্সা’’তি ৰুত্তং. সা চ নিক্খিত্তধুরস্সাপি হোতীতি ইমস্মিং পক্খে নিক্খিত্তকম্মট্ঠানোপি ইমিনাৰ সঙ্গহিতো হোতীতি. সম্মাৰ পটিপন্নস্সাতি হেট্ঠা ৰুত্তৰিধানেন সম্মা এৰ পটিপন্নস্স, ন ৰিপ্পটিপন্নস্স ৰা নিক্খিত্তধুরস্স ৰা. যুত্তযোগস্সাতি যুত্তেন যোগেন, ঞাণেন ৰা ভাৰনমনুযুঞ্জনসীলস্স. সা পন যুত্তযোগিতা সমথৰসেনাপি হোতীতি তন্নিৰত্তনত্থমাহ ‘‘সদা ৰিপস্সকস্সেৰা’’তি. উপ্পজ্জন্তীতি এত্থাপি এৰ-কারো সম্বন্ধিতব্বো, তেন ন নুপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. অঞ্ঞথা মগ্গামগ্গঞাণস্সেৰ অসম্ভৰতো. কিরাতি অনুস্সুতিযং. সা পনেসা অনুস্সুতি পাল়িৰসেনেৰ আগতাতি দট্ঠব্বং. যথাহ –

‘‘কথং ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতং মানসং হোতি? অনিচ্চতো মনসিকরোতো ওভাসো উপ্পজ্জতি, ওভাসো ধম্মোতি ওভাসং আৰজ্জেতি, ততো ৰিক্খেপো উদ্ধচ্চং, তেন উদ্ধচ্চেন ৰিগ্গহিতমানসো অনিচ্চতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. দুক্খতো…পে… অনত্ততো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. তথা অনিচ্চতো মনসিকরোতো ঞাণং উপ্পজ্জতি…পে… পীতি পস্সদ্ধি সুখং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠানং উপেক্খা নিকন্তি উপ্পজ্জতি, নিকন্তি ধম্মোতি নিকন্তিং আৰজ্জেতি, ততো ৰিক্খেপো উদ্ধচ্চং, তেন উদ্ধচ্চেন ৰিগ্গহিতমানসো অনিচ্চতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. দুক্খতো…পে… অনত্ততো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতী’’তি (পটি. ম. ২.৬).

১২৮২. ইদানি তেসং ওভাসাদীনং সরূপৰিভাৰনত্থং তেসু উপ্পন্নেসু ৰিপস্সনায উপক্কিলিস্সনাকারঞ্চ দস্সেতুং ‘‘ৰিপস্সনাযা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিপস্সনায ওভাসোতি ৰিপস্সনাচিত্তসমুট্ঠিতং, সসন্ততিপতিতউতুসমুট্ঠানঞ্চ ভাসুরং রূপং. তত্থ ৰিপস্সনাচিত্তসমুট্ঠানং যোগিনো সরীরট্ঠমেৰ পভস্সরং হুত্ৰা তিট্ঠতি, ইতরং সরীরং মুঞ্চিত্ৰা ঞাণানুভাৰানুরূপং সমন্ততো ফরতি, তং তস্সেৰ পঞ্ঞাযতি, তেন ফুট্ঠোকাসে রূপগতম্পি পস্সতি. পস্সন্তো চ চক্খুৰিঞ্ঞাণেন পস্সতি, উদাহু মনোৰিঞ্ঞাণেনাতি ৰীমংসিতব্বমেতন্তি ৰদন্তি. আচরিযধম্মপালত্থেরেন পন ‘‘দিব্বচক্খুলাভিনো ৰিয তং মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি যুত্তং ৰিয দিস্সতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. মহা. ২.৭৩৩) ৰুত্তং.

১২৮৩-৪. মগ্গপ্পত্তো ফলপ্পত্তো, অহমস্মীতি গণ্হতীতি ‘‘ন ৰত মে ইতো পুব্বে এৰরূপো ওভাসো উপ্পন্নপুব্বো, অদ্ধা অরিযমগ্গং পত্তোস্মি, ফলং সচ্ছাকাসি’’ন্তি অমগ্গংযেৰ ‘‘মগ্গো’’তি গণ্হাতি. তস্সেৰং পন গণ্হতোতি তস্স অমগ্গংযেৰ ‘‘মগ্গো’’তি গণ্হন্তস্স. ৰিপস্সনাৰীথীতি পটিপাটিযা পৰত্তমানা ৰিপস্সনাৰ উক্কন্তা নাম হোতি, যোগিনো ‘‘মগ্গং পত্তোস্মী’’তি অধিমানেন ৰিস্সট্ঠত্তা. ৰিপস্সনাৰীথিন্তিপি পাঠো, তস্সেৰং গণ্হতো ৰিপস্সনা ততোযেৰ ৰীথিং উক্কন্তা নাম হোতীতি অত্থো. ওভাসমেৰ সো ভিক্খু, অস্সাদেন্তো নিসীদতীতি সো ভিক্খু অত্তনা আরদ্ধং ৰিপস্সনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ওভাসমেৰ লোভৰসেন ৰা দিট্ঠিৰসেন ৰা অস্সাদেন্তো নিসীদতি. সো খো পনাযং ওভাসো কস্সচি ভিক্খুনো পল্লঙ্কট্ঠানমত্তমেৰ ওভাসেন্তো উপ্পজ্জতি, কস্সচি অন্তোগব্ভং, কস্সচি বহিগব্ভং, কস্সচি সকলৰিহারং গাৰুতং অড্ঢযোজনং যোজনং দ্ৰিযোজনং তিযোজনং, কস্সচি পথৰীতলতো পট্ঠায যাৰ অকনিট্ঠব্রহ্মলোকা একালোকং কুরুমানো, যথা সমুদ্দম্হি যোজনমত্তে মচ্ছকচ্ছপা পঞ্ঞাযন্তি, এৰং উপ্পজ্জন্তি. ভগৰতো পন দসসহস্সিলোকধাতুং ওভাসেন্তো উদপাদি.

১২৮৫. ৰিপস্সনাপীতীতি ৰিপস্সনাচিত্তসম্পযুত্তা পীতি. খুদ্দিকাদিকা হেট্ঠা ৰণ্ণিতাযেৰ, অযঞ্চ পঞ্চৰিধা পীতি উদযব্বযানুপস্সনায ৰীথিপটিপন্নায অনুক্কমেন উপ্পজ্জতি. মত্থকপ্পত্তেন পন উদযব্বযঞাণেন সদ্ধিং ফরণাপীতিযেৰ হোতি. উপচারপ্পনক্খণতো অঞ্ঞদাপি হি ফরণাপীতি হোতিযেৰাতি. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘সকলসরীরং পূরযমানা উপ্পজ্জতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৩৪; ধ. স. অট্ঠ. ১.ধম্মুদ্দেসৰার ঝানঙ্গরাসিৰণ্ণনা).

১২৮৬-৭. যোগিনো…পে… হোন্তি হীতি যস্সাযং পস্সদ্ধি উপ্পন্না, তস্স যোগিনো রত্তিট্ঠানে ৰা দিৰাট্ঠানে ৰা নিসিন্নস্স কাযচিত্তানি পস্সদ্ধানেৰ হোন্তি, নেৰ দরথো হোতীতি অত্থো. পস্সদ্ধিআদীনি ছ যুগল়ানি অঞ্ঞমঞ্ঞযোগীনীতি পস্সদ্ধিযা উপ্পন্নায ইতরাপি উপ্পন্নাযেৰ হোন্তীতি কিচ্চদস্সনমুখেন তা সব্বাপি দস্সেন্তো ‘‘লহূনি চা’’তিআদিমাহ. এত্থ চ কায-গ্গহণেন রূপকাযস্সাপি গহণং ৰেদিতব্বং, ন ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযস্সেৰ. কাযপস্সদ্ধিআদযো হি রূপকাযস্সাপি দরথাদিনিম্মদ্দকাতি. কম্মঞ্ঞানেৰ হোন্তীতি ন কেৰলং কম্মঞ্ঞানেৰ সুৰিসদানি উজুকানিযেৰ হোন্তি, অৰিনাভাৰিতায পন তদুভযং ৰিসুং ন ৰুত্তং. কাযচিত্তানং পস্সদ্ধাদিভাৰো চ তেসং অপস্সদ্ধাদিহেতুভূতানং উদ্ধচ্চাদিথিনমিদ্ধাদিদিট্ঠিমানাদিসেসনীৰরণাদিঅস্সদ্ধিযাদিমাযাসাঠেয্যাদিসংকিলেসধম্মানং ৰিদ্ধংসনৰসেনেৰ তদা ৰিপস্সনাচিত্তুপ্পাদস্স পৰত্তনতো.

১২৮৮-৯০. মনুস্সানং অযন্তি মানুসী, মনুস্সযোগ্যকামসুখরতি. তাদিসেহি মনুস্সৰিসেসেহি অনুভৰিতব্বতানতিৰত্তনতো দিব্বরতিপি সঙ্গহিতা, মানুসীসদিসতায, কামসুখভাৰেন দিব্বা রতি ৰা মানুসী, তস্সা অতিক্কন্ততায ন মানুসীতি অমানুসী, তং অমানুসিং. সুঞ্ঞাগারন্তি যং কিঞ্চি ৰিৰিত্তং সেনাসনং, ৰিপস্সনং এৰ ৰা, সাপি হি নিচ্চভাৰাদিসুঞ্ঞতায, যোগিনো সুখসন্নিস্সযতায চ ‘‘সুঞ্ঞাগার’’ন্তি ৰত্তব্বতং লভতি. চিত্তস্স অনুপসমকরানং কিলেসানং ৰিগমেন সন্তচিত্তস্স সংসারে ভযস্স ইক্খনেন ভিক্খুনো সম্মা ঞাযেন রূপারূপধম্মানং উদযব্বযানুপস্সনাদিৰসেন তে ৰিপস্সতো সম্মসতো সম্মারদ্ধৰিপস্সনানং মনুস্সানং ৰিসযতায অমানুসী ৰিপস্সনাপীতিসুখসঞ্ঞিতা রতি হোতীতি অযমেত্থ গাথায সঙ্খেপত্থো. দুতিযগাথা পন উদযব্বযঞাণমেৰ সন্ধায ৰুত্তা. তত্থ যতো যতোতি রূপতো, অরূপতো ৰা.

১২৯১. ঞাণাদযোতি ঞাণসদ্ধাদযো সত্ত. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘ঞাণন্তি ৰিপস্সনাঞাণং, সদ্ধাতি ৰিপস্সনাচিত্তসম্পযুত্তা সদ্ধা’’তিআদিনা ৰুত্তনযানুসারেন ৰিপস্সনাৰসেনেৰ ঞেয্যা. তত্থ ঞাণং রূপারূপধম্মে উদযব্বযানুপস্সনাৰসেন তুলযন্তস্স তীরেন্তস্স ৰিস্সট্ঠইন্দৰজিরমিৰ অৰিগতৰেগং তিখিণং সূরং অতিৰিসদং উপ্পজ্জতি. তথা হি তেন যোগী ‘‘মগ্গং পত্তোস্মী’’তি মঞ্ঞতি. সদ্ধাতি কিলেসকালুসিযাপগমেন চিত্তচেতসিকানং অতিসযপসাদভূতা বলৰতী সদ্ধা, ন পন কম্মফলং, রতনত্তযং ৰা সদ্দহনৰসেন পৰত্তা. সতিপি সূপট্ঠিতা অচলা পব্বতরাজসদিসা উপ্পজ্জতি. ইমিস্সা চ উপ্পন্নায সো যং যং ঠানং পচ্চৰেক্খতি, তং তং ঠানমস্স অনুপৰিসিত্ৰা ওক্খন্দিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা পরিভণ্ডভূতস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স উপট্ঠহন্তে পরলোকৰিসযত্তা ৰণ্ণাযতনৰিসযমতীতন্তি দিব্বচক্খুনো পরলোকো ৰিয সতিযা উপট্ঠাতি. সুখং পন সকলসরীরং অভিসন্দমানং অতিপণীতং উপ্পজ্জতি. তস্মিঞ্হি উপ্পন্নে তংসমুট্ঠিতেহি অতিপণীতেহি রূপেহি সব্বো কাযো পরিফুটো, পরিব্রূহিতো চ হোতি. উপেক্খা পন ৰিপস্সনুপেক্খা চেৰ আৰজ্জনুপেক্খা চ. তত্থ ৰিচিনিতৰিচযত্তা সঙ্খারানং ৰিচিননে মজ্ঝত্তভাৰেন ঠিতা ৰিপস্সনুপেক্খা. সা পন অত্থতো তথাপৰত্তা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাৰ. মনোদ্ৰারাৰজ্জনচিত্তসম্পযুত্তা ৰেদনা আৰজ্জনে অজ্ঝুপেক্খনৰসেন পৰত্তিযা আৰজ্জনুপেক্খাতি ৰুচ্চতি. দুৰিধা পনেসা তদা উপ্পজ্জতি. তথা হি তস্মিং সমযে সব্বসঙ্খারানং উদযব্বযে মজ্ঝত্তভূতা ৰিপস্সনুপেক্খা বলৰতী উপ্পজ্জতি, মনোদ্ৰারে আৰজ্জনুপেক্খাপি. সা হিস্স তং তং ঠানং আৰজ্জন্তস্স ৰিস্সট্ঠইন্দৰজিরমিৰ, পত্তপুটে পক্খন্দতত্তনারাচো ৰিয চ সূরা তিখিণা হুত্ৰা পৰত্ততি. ৰীরিযম্পি অসিথিলমনচ্চারদ্ধং সম্পযুত্তধম্মে কিলেসপক্খতো কোসজ্জপক্খতো পগ্গণ্হন্তং সুপগ্গহিতমুপ্পজ্জতি, নিকন্তি চ ওভাসাদিপটিমণ্ডিতায ৰিপস্সনায আলযং কুরুমানা ভাৰনায সাতিসযপ্পৰত্তিযা সুখুমা সন্তাকারা উপ্পজ্জতি. যা কিলেসোতি পরিগ্গহিতুম্পি ন যুত্তা. যথা চ ওভাসে, এৰং এতেসুপি অঞ্ঞস্মিং উপ্পন্নে যোগাৰচরো ‘‘ন ৰত মে ইতো পুব্বে এৰরূপা পীতি উপ্পন্নপুব্বা, এৰরূপা পস্সদ্ধি ঞাণং সদ্ধা সতি সুখং উপেক্খা ৰীরিযং নিকন্তি উপ্পন্নপুব্বা, অদ্ধা মগ্গফলপ্পত্তোস্মী’’তি গণ্হাতি, তস্সেৰং গণ্হতো ৰিপস্সনা ৰীথিউক্কন্তা নাম হোতি. সো তেযেৰ অস্সাদেন্তো নিসীদতি. ইমে চ পন ৰিপস্সনুপক্কিলেসা যেভুয্যেন সমথৰিপস্সনালাভিনো উপ্পজ্জন্তি. সো সমাপত্তিৰিক্খম্ভিতানং কিলেসানং অসমুদাচারতো ‘‘অরহা অহ’’ন্তি চিত্তং উপ্পাদেতীতি.

১২৯২-৩. উপক্লেসস্স ৰত্থুতোতি নিপ্পরিযাযতো দিট্ঠিমানতণ্হা ইধ উপক্কিলেসা তেসং ৰত্থুতো উপ্পত্তিট্ঠানতায, ন সভাৰতো অকুসলত্তা. যথা পন ওভাসাদযো, এৰং নিকন্তিপি দিট্ঠিগ্গাহাদীনং ঠানং হোতীতি ৰত্থুভাৰোপিস্সা যুজ্জতেৰ. তংতমাৰজ্জমানস্স, ভাৰনা পরিহাযতীতি তং তং ওভাসাদিকং আৰজ্জমানস্স দিট্ঠিমানতণ্হাৰসেন ‘‘মম ওভাসো’’তিআদিগ্গাহং পৰত্তেন্তস্স ভাৰনা ৰীথিং ওক্কমিত্ৰা পরিৰট্টতি. অপ্পং সুতমেতস্সাতি অপ্পস্সুতো.

১২৯৪-৭. বহুস্সুতো পন ওভাসাদীসু উপ্পন্নেসু ‘‘অযং খো মে ওভাসো উপ্পন্নো, সো খো পনাযং অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো খযধম্মো ৰযধম্মো ৰিরাগধম্মো নিরোধধম্মো’’তি ৰা, সচে ওভাসো অত্তা ভৰেয্য, অত্তাতি গহেতুং ৰট্টেয্য, অনত্তা চ পনাযং অত্তাতি গহিতো, তস্মা ‘‘সো অৰসৰত্তনট্ঠেন অনত্তা, হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চো, উদযব্বযপটিপীল়নট্ঠেন দুক্খো’’তিআদিনা সমনুপস্সতি, সো এৰং সমনুপস্সন্তো উপক্কিলেসজটং ৰিজটেত্ৰা ওভাসাদযো ধম্মা ন মগ্গো, উপক্কিলেসৰিনিমুত্তং পন ৰীথিপটিপন্নং ৰিপস্সনাঞাণং মগ্গোতি মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ ৰৰত্থপেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বোভাসাদযো’’তিআদি. মগ্গামগ্গেসু ঞাণন্তি মগ্গামগ্গঞাণং, মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি ৰুত্তং হোতি. মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিপত্তিযা চ তেন যোগিনা তিণ্ণং সচ্চানঞ্চ ৰৰত্থানং কতং হোতি. কথং? দিট্ঠিৰিসুদ্ধিযা তাৰ নামরূপৰৰত্থাপনেন দুক্খসচ্চৰৰত্থানং কতং হোতি, কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিযা পচ্চযপরিগ্গহেন সমুদযসচ্চস্স ৰৰত্থানং. অভিধম্মনযস্মিঞ্হি সব্বকিলেসা, কম্মঞ্চ সমুদযসচ্চং, ইমিস্সং মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযং সম্মা মগ্গস্স অৰধারণেন মগ্গসচ্চং. তদুপাযভূতস্স হি মগ্গস্স অৰধারণেন তং অৰধারিতমেৰাতি এৰং লোকিযেনেৰ তাৰ ঞাণেন তিণ্ণং সচ্চানং ৰৰত্থানং কতং হোতি.

ইতি অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযা নাম

অভিধম্মাৰতারসংৰণ্ণনায

মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.