১৯. একূনৰীসতিমো পরিচ্ছেদো
কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিনিদ্দেসৰণ্ণনা
১২২৭. অনন্তরং নিদ্দিট্ঠায দিট্ঠিৰিসুদ্ধিযা ৰিসযভাৰেন দস্সিতত্তা ‘‘এতস্সা’’তি ৰুত্তং, ন তদঞ্ঞতো ৰিসেসনত্থং তদঞ্ঞস্স চ অভাৰতো. অজ্ঝত্তং ৰা হি ৰিপস্সনাভিনিৰেসো হোতু বহিদ্ধা ৰা, অত্থসিদ্ধিযং পন লক্খণতো সব্বম্পি নামরূপং অনৰসেসতো পরিগ্গহিতমেৰ হোতীতি. জানিত্ৰা হেতুপচ্চযেতি হেতুপচ্চযে পরিগ্গণ্হিত্ৰা, হেতুপচ্চযে পরিগ্গণ্হনহেতূতি ৰুত্তং হোতি. পচ্চযপরিগ্গহণহেতু হিস্স অদ্ধত্তযে কঙ্খাৰিতরণং হোতীতি. ৰিতরিত্ৰাতি অতিক্কমিত্ৰা, ৰিক্খম্ভেত্ৰাতি অত্থো. তং পন ঞাণং তথাৰিগতং ৰসিভাৰপ্পত্তং ঝানং ৰিয যোগিনো সন্তানে পবন্ধৰসেন পৰত্ততীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ঠিত’’ন্তি.
১২২৯-৩০. নামরূপস্স…পে… আৰজ্জিত্ৰাতি যথা নাম কুসলো ভিসক্কো রোগং দিস্ৰা তস্স সমুট্ঠানং পরিযেসতি, যথা ৰা পন অনুকম্পকো পুরিসো কুমারং উত্তানসেয্যং রথিকায নিপন্নং দিস্ৰা ‘‘কস্স নু খো অযং পুত্তকো’’তি তস্স মাতাপিতরো আৰজ্জতি, এৰমেৰং নামরূপস্স কো হেতু, কো ৰা পচ্চযো ভৰে. ন তাৰেতং অহেতুকং সব্বত্থ, সব্বদা, সব্বেসঞ্চ একসদিসভাৰাপত্তিতো, ন ইস্সরাদিহেতুকং নামরূপতো উদ্ধং ইস্সরাদীনং অভাৰতো. যেপি নামরূপমত্তমেৰ ইস্সরাদযোতি ৰদন্তি তেসং ইস্সরাদিসঙ্খাতনামরূপস্স অহেতুভাৰাপত্তিতো, তস্মা ভৰিতব্বমস্স হেতুপচ্চযেহি, ‘‘কো নু খো’’তি নামরূপস্স হেতুপচ্চযে আৰজ্জিত্ৰাতি অত্থো. এৰং তাৰ কত্ৰা ইমস্স নামরূপস্স হেতুপচ্চযে পরিগ্গণ্হন্তেন ওল়ারিকত্তা, সুপাকটত্তা চ রূপস্স পচ্চযপরিগ্গহো সুকরোতি পঠমং তস্স পচ্চযপরিগ্গহো কাতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘রূপকাযস্সা’’তিআদি. তত্থ যথা নামরূপস্স পচ্চযপরিগ্গহো অহেতুৰিসমহেতুৰাদনিৰত্তিযা হোতি, এৰং নিব্বিদাৰিরাগাৰহভাৰেন তত্থ তত্থ অভিরতিনিৰত্তিযাপি ইচ্ছিতব্বোতি তং দ্ৰত্তিংসাকারৰসেন দস্সেতুং ‘‘কেসা লোমা’’তিআদি ৰুত্তং.
১২৩২-৩. অৰিজ্জা…পে… মতোতি অৰিজ্জা তণ্হা উপাদানং কম্মন্তি ইদং চতুব্বিধং ধম্মজাতং এতস্স যথাৰুত্তস্স রূপকাযস্স হেতু, চতুব্বিধো আহারো পচ্চযোতি অত্থো. কস্মা পন পুরিমং হেতু, ইতরো পচ্চযোতি চোদনং সন্ধায ‘‘জনকো’’তিআদিং ৰত্ৰা তং লোকৰসেন সমত্থেতুং ‘‘হেত্ৰঙ্কুরস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ জনকোতি, অনুপালকোতি চ অন্তোগতহেত্ৰত্থমিদং ৰিসেসনং, জনকত্তা, অনুপালকত্তাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ জনকত্তাতি নিব্বত্তকত্তা. ইমিনা বীজং ৰিয অঙ্কুরস্স অৰিজ্জাদযো রূপকাযস্স অসাধারণকারণতায হেতূতি দস্সিতং. অনুপালকত্তাতি উপত্থম্ভকত্তা. ইমিনা পন অঙ্কুরস্স পথৰীসলিলাদযো ৰিয আহারো সাধারণকারণতায পচ্চযোতি দস্সিতন্তি ৰেদিতব্বং.
১২৩৪-৭. ইতিমে…পে… গতাতি এৰমেতে অৰিজ্জাদযো পঞ্চ ধম্মা যথারহং হেতুভাৰং, পচ্চযভাৰঞ্চ গতা. মাতাৰ উপনিস্সযাতি অৰিজ্জা ভৰেসু ৰিজ্জমানদোসপটিচ্ছাদনভাৰেন, তণ্হা পত্থনাভাৰেন, উপাদানং দল়্হগ্গাহভাৰেনাতি এৰং সঙ্খারভৰানং হেতুভূতা জনকসহাযতায ভৰনিকন্তিতংসহজাতআসন্নকারণত্তা অভিসঙ্খারিকা, অপস্সযভূতা ৰাতি মাতা ৰিয উপনিস্সযা হোন্তি. যথা পিতুজনিতসুক্কে পুত্তস্স উপ্পত্তীতি পিতা জনকো, এৰং কম্মং সত্তস্স উপ্পাদকত্তা জনকন্তি আহ. যথা ধাতী জাতস্স কুমারস্স ৰড্ঢিতা সন্ধারিকা, এৰং আহারো উপ্পন্নস্স কাযস্স ব্রূহেতা, সন্ধারকো চাতি ৰুত্তং ‘‘ধাতী…পে… ভৰে’’তি. কামঞ্চেত্থ অৰিজ্জাদযো নামকাযস্সাপি পচ্চযো, পকারন্তরেন পন তস্স পাকটং পচ্চযপরিগ্গহৰিধিং দস্সেতুং ‘‘চক্খুঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ চক্খুঞ্চাতি চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, তেন চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আৰজ্জনাদিং অজ্ঝত্তং সব্বং পচ্চযজাতং সঙ্গণ্হাতি. রূপমালোকমেৰ চাতি পন চ-সদ্দেন যথা বাহিররূপং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযো, যথা চ আলোকো উপনিস্সযপচ্চযো, এৰং অঞ্ঞম্পি বাহিরং পচ্চযজাতং সঙ্গণ্হাতি. পটিচ্চাতি পচ্চযভূতং লদ্ধাতি অত্থো. তেন চক্খুস্স নিস্সযপুরেজাতইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন, রূপালোকানঞ্চ যথাসম্ভৰং আরম্মণউপনিস্সযপুরেজাতঅত্থিঅৰিগতৰসেন, ইতরেসঞ্চ সদ্দসঙ্গহিতানং অনন্তরাদিসহজাতাদিৰসেন পচ্চযভাৰং দস্সেতি. আদি-সদ্দেন ফস্সাদীনং ৰিয সহ পচ্চযেহি সোতৰিঞ্ঞাণাদীনং সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. এৰং সম্মসনূপগং সব্বং নামং সহ পচ্চযেন সঙ্গহিতং হোতি. তেনাহ ‘‘নামকাযস্স পচ্চযং পরিগণ্হতী’’তি.
১২৩৮-৪০. দিস্ৰানাতি এতরহি পৰত্তিং দিস্ৰা. তথেৰিদন্তি ইমিনা ন কেৰলং সপ্পচ্চযতামত্তমেৰ পচ্চামট্ঠং, অথ খো যাদিসেহি এতরহি পৰত্ততি, তাদিসেহি অৰিজ্জাদিপচ্চযেহেৰ অতীতেপি পৰত্তিত্থাতি পচ্চযসহিততাপি পচ্চামট্ঠাতি দট্ঠব্বং. পুব্বন্তেতি অতীতখন্ধপ্পবন্ধকোট্ঠাসে. পঞ্চধাগতাতি –
‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধানং, ন নু খো অহোসিং অহমতীতমদ্ধানং, কিং নু খো অহোসিং অহমতীতমদ্ধানং, কথং নু খো অহোসিং অহমতীতমদ্ধানং, কিং হুত্ৰা কিং অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্তি (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০; মহানি. ১৭৪) –
পঞ্চহি আকারেহি আগতা, পৰত্তা ৰা. অপরন্তেতি অনাগতে খন্ধপ্পবন্ধকোট্ঠাসে. পঞ্চধা সমুদীরিতাতি –
‘‘ভৰিস্সামি নু খো অহমনাগতমদ্ধানং, ন নু খো ভৰিস্সামি অহমনাগতমদ্ধানং, কিং নু খো ভৰিস্সামি অহমনাগতমদ্ধানং, কথং নু খো ভৰিস্সামি অহমনাগতমদ্ধানং, কিং হুত্ৰা কিং ভৰিস্সামি নু খো অহমনাগতমদ্ধান’’ন্তি (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০; মহানি. ১৭৪) –
এৰং পঞ্চধা কথিতা.
১২৪১. পচ্চুপ্পন্নেপি অদ্ধানেতি এতরহি পটিসন্ধিং আদিং কত্ৰা চুতিপরিযন্তে অদ্ধানেপি. অদ্ধান-গ্গহণেন চেত্থ পচ্চুপ্পন্নখন্ধকোট্ঠাসমেৰ ৰদতি. ন হি তব্বিনিমুত্তো অঞ্ঞো কোচি কালো নাম অত্থীতি. ছব্বিধা পরিকিত্তিতাতি –
‘‘অহং নু খোস্মি, নো নু খোস্মি, কিং নু খোস্মি, কথং নু খোস্মি, অযং নু খো সত্তো কুতো আগতো, সো কুহিং গামী চ ভৰিস্সতী’’তি (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০; মহানি. ১৭৪) –
এৰং ছব্বিধা ৰুত্তা. ‘‘সব্বে তসন্তি দণ্ডস্সা’’তিআদীসু (ধ. প. ১২৯-১৩০) ৰিয পদেসেপি সব্ব-সদ্দস্স পৰত্তনতো ‘‘সব্বা’’তি ৰত্ৰাপি ‘‘অনৰসেসা’’তি ৰুত্তং. নত্থি এতিস্সা অৰসেসো অৰসিট্ঠোতি অনৰসেসা, সোল়সৰিধাপি চেসা এককঙ্খাৰসেনাপি অনৰসিট্ঠা হুত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. পহিয্যতীতি ৰিক্খম্ভনৰসেন পহিয্যতি. কামং নামরূপমত্তং ৰিনা সত্তস্স অদস্সনেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিযাৰ পচ্চুপ্পন্নে কঙ্খা পহীনা, অতীতানাগতে কঙ্খানং পহানেন পন পচ্চুপ্পন্নে কঙ্খায অতিসযপ্পহানং দস্সেতুং ইধেৰ সা ৰুত্তা. অথ ৰা পচ্চুপ্পন্নে নিস্সত্তনামরূপস্স পচ্চযেসু পৰত্তকঙ্খায ইধেৰ তীরণতো সা ইধ ৰুত্তা. ৰণ্ণভণনং ৰা এতং ইধ পচ্চুপ্পন্নকঙ্খায পহানৰচনং যথা তং সোতাপত্তিমগ্গাদীসু পহীনানম্পি চ পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পহানাতিআদিনা অনাগামিমগ্গাদীসু ৰচনন্তি.
১২৪২. কম্মৰিপাকানং ৰসেনাপীতি পুরিমকম্মভৰস্মিং মোহো অৰিজ্জা, আযূহনং সঙ্খারা, নিকন্তি তণ্হা, উপগমনং উপাদানং, চেতনা ভৰো ইতি ইমে পঞ্চ ধম্মা পুরিমকম্মভৰস্মিং ইধ পটিসন্ধিযা পচ্চযা, ইধ পটিসন্ধি ৰিঞ্ঞাণং, ওক্কন্তি নামরূপং, পসাদো আযতনং, ফুট্ঠো ফস্সো, ৰেদযিতং ৰেদনা ইতি ইমে পঞ্চ ধম্মা ইধূপপত্তিভৰস্মিং পুরে কতস্স কম্মস্স পচ্চযা, ইধ পরিপক্কত্তা আযতনানং মোহো অৰিজ্জা…পে… চেতনা ভৰো ইতি ইমে পঞ্চ ধম্মা কম্মভৰস্মিং আযতিং পটিসন্ধিযা পচ্চযাতি এৰং ৰুত্তানং কম্মৰট্টৰিপাকৰট্টানং ৰসেন. কিলেসৰট্টোপি চেত্থ কম্মসহাযতায কম্মৰট্টেনেৰ সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বং.
১২৪৩. দিট্ঠধম্মৰেদনীযন্তি এত্থ দিট্ঠধম্মো ৰুচ্চতি পচ্চক্খভূতো পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৰো, তত্থ ৰেদিতব্বফলং কম্মং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং. উপপজ্জাপরাপরিযাহোসিকম্মৰসা পনাতি উপপজ্জৰেদনীযঅপরাপরিযৰেদনীযঅহোসিকম্মৰসেন. উত্তরপদলোপৰসেন হি ‘‘উপপজ্জাপরাপরিয’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ পচ্চুপ্পন্নভৰতো অনন্তরং উপপজ্জিত্ৰা ৰেদিতব্বফলং কম্মং উপপজ্জৰেদনীযং. অপরে অপরে দিট্ঠধম্মতো অঞ্ঞস্মিং অঞ্ঞস্মিং যত্থকত্থচি অত্তভাৰে ৰেদিতব্বফলং কম্মং অপরাপরিযৰেদনীযং. অহোসি এৰ কম্মং, ন তস্স ৰিপাকো অহোসি, অত্থি, ভৰিস্সতি চাতি এৰং ৰত্তব্বকম্মং অহোসিকম্মং.
পটিপক্খেহি অনভিভূততায, পচ্চযৰিসেসেন পটিলদ্ধৰিসেসতায চ বলৰভাৰপ্পত্তা তাদিসস্স পুব্বাভিসঙ্খারস্স ৰসেন সাতিসযা হুত্ৰা পৰত্তা পঠমজৰনচেতনা তস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ফলদাযিনী দিট্ঠধম্মৰেদনীযা নাম. সা হি ৰুত্তাকারেন বলৰতি জৰনসন্তানে গুণৰিসেসযুত্তেসু উপকারানুপকারৰসপ্পৰত্তিযা, আসেৰনালাভেন অপ্পৰিপাকতায চ ইতরদ্ৰযং ৰিয পৰত্তসন্তানুপরমাপেক্খং, ওকাসলাভাপেক্খঞ্চ কম্মং ন হোতীতি ইধেৰ পুপ্ফমত্তং ৰিয পৰত্তিৰিপাকমত্তং অহেতুকফলং দেতি, সহেতুকফলদানে পন পটিসন্ধিআকড্ঢনম্পি আপজ্জেয্য. তথা অসক্কোন্তন্তি কম্মস্স ৰিপাকদানং নাম উপধিপ্পযোগাদিপচ্চযন্তরসমৰাযেনেৰ হোতীতি তদভাৰতো তস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ৰিপাকং দাতুং অসক্কোন্তং. অহোসিকম্মং…পে… ৰিপাকোতি এত্থ ‘‘অহোসি কম্ম’’ন্তি পদং ৰিসুং ৰিসুং যোজেতব্বং ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৰিপাকো, অহোসি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো, অহোসি কম্মং নত্থি কম্মৰিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪). তত্থ সকসককালাতিক্কন্তস্স উপপজ্জৰেদনীযস্স, দিট্ঠধম্মৰেদনীযস্স চ ৰসেন পুরিমং ৰুত্তং. তঞ্হি কম্মস্স, ৰিপাককালস্স চ অতীতত্তা তথা ৰত্তব্বত্তং লভতি, দুতিযং অনাগতে অরহত্তং পাপুণন্তস্স পুরিমভৰেসু কতং অদিন্নৰিপাকং অপরাপরিযৰেদনীযং সন্ধায ৰুত্তং, ততিযং পন অনন্তরভৰে কতং উপপজ্জৰেদনীযং, অরহতো অতীতভৰেসু কতং অপরাপরিযৰেদনীযঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং. অপরে পন ‘‘একমেৰ অতীতং কম্মং অদ্ধত্তযে ৰিপাকাভাৰং সন্ধায তিধা ৰিভজিত্ৰা ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি.
অত্থসাধিকাতি দানাদিপাণাতিপাতাদিঅত্থস্স নিপ্ফাদিকা. কা পন সাতি আহ ‘‘সত্তমজৰনচেতনা’’তি. সা হি সন্নিট্ঠাপকচেতনা ৰুত্তনযেন পটিলদ্ধৰিসেসা, পটিসন্ধিযা অনন্তরপচ্চযভাৰিনো ৰিপাকসন্তানস্স অনন্তরপচ্চযভাৰেন ৰা তথা অভিসঙ্খতা সমানা অনন্তরত্তভাৰে ৰিপাকদাযিনী উপপজ্জৰেদনীযং নাম. যেভুয্যৰুত্তিযা চেত্থ ‘‘সত্তমজৰনচেতনা’’তি ৰুত্তং. পচ্চৰেক্খণৰসিতাদিপৰত্তিযং পন পঞ্চমাদিকাপি হোতি. ৰিপাকং দেতীতি পটিসন্ধিং দত্ৰা পৰত্তিৰিপাকং দেতি, অদিন্নপটিসন্ধিকং পন পৰত্তিৰিপাকং দেতীতি নত্থি. চুতিঅনন্তরঞ্হি উপপজ্জৰেদনীযস্স ওকাসোতি আচরিযা. পটিসন্ধিযা পন দিন্নায জাতিসতেপি পৰত্তিৰিপাকং দেতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘তিরচ্ছানগতে দানং দত্ৰা সতগুণা পাটিকঙ্খিতব্বা’’তি (ম. নি. ৩.৩৭৯). উভিন্ন…পে… দেতীতি যথাৰুত্তকারণৰিরহতো দিট্ঠধম্মূপপজ্জৰেদনীযভাৰং অসম্পত্তা পঞ্চ চেতনা ৰিপাকদানসভাৰস্স অনুপচ্ছিন্নত্তা যদা ওকাসং লভতি, তদা পটিসন্ধিৰিপাকং, পৰত্তিৰিপাকং ৰা দেতি. সতি সংসারপ্পৰত্তিযাতি ইমিনা অসতি সংসারপ্পৰত্তিযং অহোসিকম্মপক্খে তিট্ঠতি ৰিপচ্চনোকাসস্স অভাৰতোতি দীপেতি.
১২৪৪. এৰং তাৰ ৰিপাকদানকালৰসেন চতুব্বিধং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিপাকদানপরিযাযতো, কিচ্চতো চ চতুব্বিধতং দস্সেতুং ‘‘গরুক’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ গরুকন্তি মহাসাৰজ্জং, মহানুভাৰঞ্চ অঞ্ঞেন কম্মেন পটিবাহিতুং অসক্কুণেয্যকম্মং. বহুলন্তি অভিণ্হসো কতং, একৰারং কত্ৰাপি অভিণ্হসমাসেৰিতঞ্চ. আসন্নন্তি মরণাসন্নকালে অনুস্সরিতং, তদা কতঞ্চ. কটত্তাকম্মন্তি গরুকাদিভাৰং অসম্পত্তং কতমত্ততোযেৰ কম্মন্তি ৰত্তব্বকম্মং. তত্থ কুসলং ৰা হোতু অকুসলং ৰা, গরুকাগরুকেসু যং গরুকং মাতুঘাতকাদিকম্মং ৰা মহগ্গতকম্মং ৰা, তদেৰ পঠমং ৰিপচ্চতি. তথা বহুলাবহুলেসু যং বহুলং সুসীল্যং দুস্সীল্যং ৰা, তদেৰ পঠমং ৰিপচ্চতি. দূরাসন্নেসু যং আসন্নং মরণকালে অনুস্সরিতং, তেনেৰ উপপজ্জতি. আসন্নকালে কতে চ ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি. কটত্তা পন কম্মং পুনপ্পুনং লদ্ধাসেৰনং পুরিমানং অভাৰে পটিসন্ধিং আকড্ঢতি. ইতি গরুকং সব্বপঠমং ৰিপচ্চতি. তথা হি তং ‘‘গরুক’’ন্তি ৰুত্তং. গরুকে অসতি বহুলীকতং, তস্মিম্পি অসতি আসন্নং, তস্মিম্পি অসতি কটত্তাকম্মন্তি ৰুত্তং ‘‘পুরিমজাতীসু কতকম্মং ৰিপচ্চতী’’তি.
১২৪৫. পটিসন্ধিদানাদিৰসেন ৰিপাকসন্তানস্স নিব্বত্তকং জনকং. সুখদুক্খসন্তানস্স, নামরূপপ্পবন্ধস্স ৰা চিরতরপ্পত্তিহেতুভূতং উপত্থম্ভকং. তেনাহ ‘‘সুখদুক্খং উপত্থম্ভেতি, অদ্ধানং পৰত্তেতী’’তি. সুখদুক্খে পৰত্তমানে বৰ্হাবাধতাদিপচ্চযূপনিপাতনেন সণিকং সণিকং তস্স ৰিবাধকং উপপীল়কং. তেনাহ ‘‘সুখদুক্খং পীল়েতি বাধতি, অদ্ধানং পৰত্তিতুং ন দেতী’’তি. তথা পটিপক্খকম্মৰিপাকস্স অপ্পৰত্তিকরণৰসেন উপচ্ছেদকং পটিবাহকং উপঘাতকং. তেনাহ ‘‘তস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা’’তি.
রূপঞ্চ অরূপৰিপাকক্খন্ধো চাতি রূপারূপৰিপাকক্খন্ধো, কম্মজরূপস্সাপি ৰিপাকপরিযাযো অত্থীতি ‘‘রূপারূপৰিপাকক্খন্ধে’’তি ৰুত্তং. অঞ্ঞেন কম্মেনাতি কুসলেন ৰা অকুসলেন ৰা অঞ্ঞেন কম্মেন কত্তুভূতেন দিন্নায পটিসন্ধিযা ৰিপাকে জনিতে. তেনাহ ‘‘জনিতে ৰিপাকে’’তি. পৰত্তিৰিপাকং সন্ধায ‘‘জনিতে ৰিপাকে’’তি ৰদন্তি. উপ্পজ্জনকসুখদুক্খং উপত্থম্ভেতীতি উপত্থম্ভককম্মং কুসলং সমানং অঞ্ঞেনপি কুসলকম্মেন উপ্পজ্জমানকং সুখং তস্স পটিপক্খৰিবাধনৰসেন উপত্থম্ভেতি. অকুসলং অঞ্ঞেন অকুসলকম্মেন উপপজ্জমানং দুক্খং তথেৰ উপত্থম্ভেতি. এৰঞ্চ উপত্থম্ভেন্তং তং দীঘকালং পৰত্তেতি নামাতি আহ ‘‘অদ্ধানং পৰত্তেতী’’তি. উপ্পজ্জনকসুখদুক্খং পীল়েতীতি উপপীল়কং অকুসলং সমানং সুখিতস্স রোগাদিঅন্তরাযকারণসম্পাদকভাৰেন সুখসন্তানং উপচ্ছিন্দন্তং পীল়েতি, কুসলঞ্চ রোগাদিনা দুক্খিতস্স ভেসজ্জাদিসুখাদিকারণসম্পাদকভাৰেন দুক্খসন্তানং ৰিচ্ছিন্দন্তং পীল়েতি. কেচি পন ‘‘সুখদুক্খস্স কারণং অসম্পাদেন্তম্পি পটিসন্ধিদাযককম্মস্স পৰত্তিৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা সযং ৰিপাকদাযককম্মং উপপীল়ককম্ম’’ন্তি ৰদন্তি. এৰং সন্তে পন পটিসন্ধিদাযকমেৰ জনককম্মন্তি ৰুত্তং সিযা.
অপিচ উপঘাতকেন সহ ইমস্স ৰিসেসভাৰো আপজ্জতি, তং পটিসন্ধিৰিপাকস্স পটিবাহকন্তি চে? তং ন, অৰিসেসেন ৰুত্তত্তাতি. ‘‘দুব্বলং কম্মং ঘাতেত্ৰা’’তি ৰুত্তে ‘‘ননু তস্স পুব্বেযেৰ সিদ্ধত্তা, নিরুদ্ধত্তা চ কথমিদং তদুপঘাতকং হোতী’’তি আপন্নং চোদনং সন্ধায কম্মস্স ঘাতনং নাম তস্স ৰিপাকপটিবাহনমেৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা’’তি. তংপটিবাহনঞ্চ অত্তনো ৰিপাকুপ্পত্তিযা ওকাসকরণন্তি ৰুত্তং ‘‘অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং করোতী’’তি. ৰিপচ্চনায কতোকাসং কম্মং ৰিপক্কমেৰ নাম হোতীতি আহ ‘‘এৰং…পে… উপ্পন্নং নাম হোতী’’তি.
উপপীল়কং অঞ্ঞস্স ৰিপাকং উপচ্ছিন্দতি, ন সযং অত্তনো ৰিপাকং দেতি, উপঘাতকং পন দুব্বলকম্মং উপচ্ছিন্দিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকং উপ্পাদেতীতি অযমেতেসং ৰিসেসো. কেচি পন আচরিযা অপরেনাপি নযেন জনকাদিকম্মং ইচ্ছন্তি. কথং? যস্মিং কম্মে কতে পটিসন্ধিযং, পৰত্তে চ ৰিপাককটত্তারূপানং উপ্পত্তি হোতি, তং জনকং. যস্মিং পন কতে অঞ্ঞেন জনিতস্স ইট্ঠস্স ৰা অনিট্ঠস্স ৰা ফলস্স ৰিবাধকৰিচ্ছেদকপচ্চযানুপ্পত্তিযা, উপব্রূহকপচ্চযুপ্পত্তিযা চ জনকানুভাৰানুরূপং পরিপোসকচিরতরপ্পবন্ধা হোন্তি, তং উপত্থম্ভকং. জনকেন নিব্বত্তিতং কুসলফলং, অকুসলফলং ৰা যেন পচ্চনীকভূতেন রোগধাতুৰিসমতাদিনিমিত্ততায বাধীযতি, তং উপপীল়কং. যেন পন কম্মুনা জনকসামত্থিযৰসেন চিরতরপ্পবন্ধারহম্পি সমানং ফলৰিচ্ছেদকপচ্চযুপ্পত্তিযা উপহঞ্ঞতি ৰিচ্ছিজ্জতি, তং উপঘাতকন্তি.
এত্থ চ কেচি অপ্পাবাধদীঘাযুকতাসংৰত্তনৰসেন দুতিযস্স কুসলভাৰং, বৰ্হাবাধঅপ্পাযুকতাসংৰত্তনৰসেন পচ্ছিমানং দ্ৰিন্নং অকুসলভাৰঞ্চ ৰণ্ণেন্তি, ভূরিদত্তাদীনং পন নাগাদীনং, ইতো অনুপ্পদিন্নযাপনকপেতানঞ্চ অপাযেসু অকুসলৰিপাকস্স উপত্থম্ভনূপপীল়নূপঘাতকানি কম্মানি সন্তীতি চতুন্নম্পি কুসলাকুসলভাৰো ন ৰিরুজ্ঝতি. কিঞ্চাপি কম্মানং কম্মন্তরঞ্চেৰ ৰিপাকন্তরঞ্চ বুদ্ধানং কম্মৰিপাকঞাণস্সেৰ যাথাৰসরসতো পাকটং হোতি. বুদ্ধাৰেণিকঞ্হেতং অসাধারণং সাৰকেহি, ৰিপস্সকেন পন একদেসতো জানিতব্বং. ন হি সব্বেন সব্বং অজানন্তস্স পচ্চযপরিগ্গহো পরিপূরতি, তস্মা তাদিসং পরিগ্গহং সন্ধায ‘‘ইতি ইম’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যাদিসেহি পচ্চযেহি পচ্চুপ্পন্নে অদ্ধানে নামরূপস্স পৰত্তি, তাদিসেহেৰ ইতরস্মিম্পি অদ্ধদ্ৰযেতি এৰং যথা অতীতানাগতে নযং নেতি, তং দস্সেতুং ‘‘যথা ইদ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অদ্ধত্তযেপি কিরিযাকিরিযাফলমত্ততাদস্সনপরত্তা চোদনায. ইতী কম্মঞ্চেৰাতিআদিনা ৰুত্তস্সেৰত্থস্স নিগমনৰসেন ৰুত্তং. তস্সেৰং…পে… পহিয্যতীতি তস্সেৰং সমনুপস্সতো যা সা পুব্বন্তাদযো আরব্ভ ‘‘অহোসিং নু খো অহ’’ন্তিআদিনা নযেন পৰত্তা ৰিচিকিচ্ছা পহিয্যতি.
১২৪৬-৮. পহীনায পন তায সব্বভৰযোনিগতিঠিতিসত্তাৰাসেসু হেতুফলসম্বন্ধৰসেনেৰ পৰত্তনামরূপমত্তমেৰ খাযতি. তেনেৰাহ ‘‘হেতুফলস্স সম্বন্ধৰসেনেৰা’’তিআদি. কারণসামগ্গিযং দানাদীহি সাধিতকিরিযায পৰত্তমানায কারণমত্তে কত্তুৰোহারোতি আহ ‘‘কারণতো উদ্ধং কারণং ন চ পস্সতী’’তি. পাক…পে… পটিৰেদকং ন পস্সতীতি সম্বন্ধো. পাকপটিৰেদকন্তি ৰিপাকৰিন্দকং. এৰং অপস্সন্তো পন কারণে সতি কারকোতি, ৰিপাকপ্পৰত্তিযা সতি পটিসংৰেদকোতি সমঞ্ঞামত্তেনেৰ পণ্ডিতা ৰোহরন্তি. ইচ্চেৰং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. সুদ্ধধম্মাতি কেনচি সত্তেন ৰা পুগ্গলেন ৰা অমিস্সধম্মা. এৰেতন্তি এৰংৰিধং এতং দস্সনং সম্মদস্সনং, অৰিপরীতদস্সনন্তি অত্থো.
১২৪৯. বীজরুক্খাদিকানং ৰাতি যথা বীজতো রুক্খো, রুক্খতো বীজন্তি এৰং কারণপরম্পরগৰেসনে অনাদিকালিকত্তা বীজরুক্খসন্তানস্স পুব্বা কোটি নত্থি, এৰং কম্মপচ্চযা ৰিপাকো, ৰিপাকপচ্চযা কম্মন্তি পরিযেসনে অনাদিকালিকত্তা কম্মৰিপাকসন্তানস্স পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি. আদি-সদ্দেন ‘‘কুক্কুটিযা অণ্ডং, অণ্ডতো কুক্কুটী, পুনপি কুক্কুটিযা অণ্ড’’ন্তি এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি.
১২৫০-৩. অনাগতেপি সংসারেতি যথা অতীতে, এৰং অনাগতেপি অদ্ধানে খন্ধানং পটিপাটীতিআদিনা ৰুত্তসংসারে সতি. অপ্পৰত্তি ন দিস্সতীতি কম্মতো ৰিপাকো ভৰিস্সতি, ৰিপাকতো কম্মন্তি অনাগতে কারিযপরম্পরায গৰেসিযমানায অপরিক্খীণসংযোজনস্স কম্মৰিপাকানং অপ্পৰত্তনং ন দিস্সতি, পৰত্ততি এৰাতি অত্থো. হেতুফলসম্বন্ধৰসেন পৰত্তমানে সংসারে ‘‘পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি ৰচনেন কারণে আদিস্স অভাৰো ৰুত্তো, ‘‘অপ্পৰত্তি ন দিস্সতী’’তি ৰচনেন ফলস্স অৰসানাভাৰো ৰুত্তোতি. এতমত্থন্তি ‘‘কম্মস্স কারকো নত্থী’’তিআদিনা ৰুত্তমত্থং. অসযংৰসীতি ন সযংৰসিনো, মিচ্ছাভিনিৰেসপরৰসাতি অত্থো. অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরোধিনোতি ইতরীতরৰিরুদ্ধা দিট্ঠিযো ৰা দিট্ঠিযা ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞেন সহ ৰিরোধিনো. গম্ভীরঞাণগোচরতায গম্ভীরং. তথা নিপুণং. সত্তসুঞ্ঞতায, অঞ্ঞমঞ্ঞসভাৰসুঞ্ঞতায চ সুঞ্ঞং. পচ্চযন্তি নামরূপস্স পচ্চযং, তপ্পচ্চযপটিৰেধেনেৰ চ সব্বং পটিৰিদ্ধং হোতীতি.
১২৫৪-৬. কম্মং নত্থি ৰিপাকম্হীতি কুট্টাদীসু রজাদি ৰিয ৰিপাকে সন্তিট্ঠমানং কম্মং নত্থি. পাকো কম্মে ন ৰিজ্জতীতি তথা কম্মে সন্তিট্ঠমানো ৰিপাকো নত্থি. যথাৰুত্তমেৰত্থং উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা ন সূরিযে’’তিআদি ৰুত্তং. মণিম্হীতি সূরিযকন্তমণিম্হি. ন তেসং বহি সো অত্থীতি তে মুঞ্চিত্ৰা তেহি বহি সো অগ্গি নত্থি. সম্ভারেহীতি সমঙ্গীভূতেহি আতপাদীহি তীহি কারণেহি. ন অন্তো কম্মস্সাতিআদি অত্থতো হেট্ঠা ৰুত্তম্পি উপমানিগমনত্থং পুনপি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
১২৫৭-৮. যদি হেতু, ফলঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞরহিতং, কথং হেতুতো ফলং নিব্বত্ততীতি আহ ‘‘কম্মঞ্চ খো উপাদাযা’’তি. ন কেৰলং কম্মফলমেৰ সুঞ্ঞং কত্তুরহিতং, সব্বম্পি ধম্মজাতং কারকরহিতন্তি দস্সেতুং ‘‘ন হেত্থ দেৰো’’তিআদিগাথা ৰুত্তা. হেতুসম্ভারপচ্চযাতি একেন হেতুনা একস্স, অনেকস্স ৰা ফলস্স অনিব্বত্তিতো হেতুসমূহনিমিত্তং, সম্ভারোতি ৰা পচ্চযাধিৰচনন্তি হেতুপচ্চযনিমিত্তন্তি অত্থো.
১২৫৯. অদ্ধাসু তরিত্ৰা কঙ্খন্তি তীসু অদ্ধাসু সোল়সৰিধং কঙ্খং ৰিতরিত্ৰা. ন কেৰলমেতং সোল়সৰিধমেৰ কঙ্খং ৰিতরতি, অথ খো ‘‘সত্থরি কঙ্খতী’’তিআদিনযপ্পৰত্তং (ধ. স. ১১২৩; ৰিভ. ৯১৫) অট্ঠৰিধং কঙ্খম্পি পজহতি. তথা হেত্থ বুদ্ধো ধম্মো সঙ্ঘো সিক্খাতি কঙ্খায গোচরভূতা লোকিযা ধম্মা অধিপ্পেতা. ন হি লোকুত্তরধম্মে আরব্ভ কিলেসা পৰত্তিতুং সক্কোন্তি. পুব্বন্তোতি অতীতা খন্ধাযতনধাতুযো, অপরন্তোতি অনাগতা, পুব্বন্তাপরন্তোতি তদুভযং, অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং ৰা তদুভযভাগযুত্তত্তা. পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মগ্গহণেন গহিতো অট্ঠমো কঙ্খাৰিসযো নামরূপমত্তং, ইদপ্পচ্চযতা-গ্গহণেন পন তস্স পচ্চযো গহিতো, তস্মা সোল়সৰত্থুকায পহীনায অট্ঠৰত্থুকা কঙ্খা অপ্পতিট্ঠাৰ হোতীতি. এতাসঞ্চ পহানেন দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতানিপি ৰিক্খম্ভন্তি দিট্ঠেকট্ঠত্তা ৰিচিকিচ্ছায. যথা হি দিট্ঠি সমুচ্ছিজ্জমানা ৰিচিকিচ্ছায সদ্ধিংযেৰ সমুচ্ছিজ্জতি, এৰং ৰিচিকিচ্ছা ৰিক্খম্ভিযমানা দিট্ঠিযা সদ্ধিংযেৰ ৰিক্খম্ভীযতি. অত্তাভিনিৰেসূপনিস্সযা হি ‘‘অহোসিং নু খো অহ’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তা (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০; মহানি. ১৭৪) সোল়সৰত্থুকা কঙ্খা, সা এৰ চ পুব্বন্তাদিৰত্থুভাৰেন ৰুত্তা, অত্তাভিনিৰেসৰত্থুকানি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি, বুদ্ধাদিৰত্থুকা চ তদেকট্ঠাতি. উট্ঠিতন্তি উপ্পজ্জিত্ৰা ঠিতং.
১২৬০-২. কঙ্খাৰিতরণং নামাতি যথাৰুত্তকঙ্খাৰিতরণতো কঙ্খাৰিতরণং নাম. ন কেৰলং কঙ্খাৰিতরণং নাম, ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তিপি যথাভূতঞাণন্তিপি সম্মাদস্সনন্তিপি ইদং সমুদীরিতং. এত্থ চ ধরীযন্তি অত্তনো পচ্চযেহীতি ধম্মা, তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ঠিতি, ধম্মানং ঠিতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযধম্মা. অথ ৰা ধম্মোতি কারণং ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭১৮-৭২১) ৰিয, ধম্মস্স ঠিতিসভাৰো, ধম্মতো চ অঞ্ঞো সভাৰো নত্থীতি পচ্চযধম্মানং পচ্চযভাৰো, ধম্মট্ঠিতিযং ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণং. সঙ্খারানং যথাভূতং অনিচ্চতাদি যথাভূতং, তত্থ ঞাণন্তি যথাভূতঞাণং. সম্মা পস্সতীতি সম্মাদস্সনং. লদ্ধপ্পতিট্ঠোতি সাসনে পতিট্ঠা নাম অরিযমগ্গো. অযং পন তং অনধিগতোপি তদধিগমুপাযপটিপত্তিযং ঠিতত্তা লদ্ধপ্পতিট্ঠো ৰিয হোতীতি ‘‘লদ্ধপ্পতিট্ঠো’’তি ৰুত্তো. ততোযেৰ চূল়কো সোতাপন্নো, লোকিযাহি সীলসমাধিপঞ্ঞাহি সমন্নাগতত্তা উত্তরি অপ্পটিৰিজ্ঝন্তো সোতাপন্নো ৰিয নিযতো, সুগতিপরাযণো চ হোতীতি চূল়সোতাপন্নো. সোতাপন্নো হি খীণাপাযদুগ্গতিৰিনিপাতোতি. অথ ৰা লদ্ধপ্পতিট্ঠো কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিসমধিগমেন. সপ্পচ্চযনামরূপদস্সনেন হি সম্মদ্দিতদিট্ঠিকণ্টকো ৰিনিদ্ধুতঅহেতুকৰিসমহেতুৰাদো যথাসকপচ্চযেহেৰ ধম্মপ্পৰত্তিং ঞত্ৰা সাসনে পতিট্ঠিতসদ্ধো লদ্ধপ্পতিট্ঠো নাম হোতীতি. নামরূপৰৰত্থানেন দুক্খসচ্চং, ধম্মট্ঠিতিঞাণেন সমুদযসচ্চং, তস্সেৰ অপরভাগে অনিচ্চতো মনসিকারাদিৰিধিনা মগ্গসচ্চঞ্চ অভিঞ্ঞায পৰত্তিযা দুক্খভাৰং দিস্ৰা তস্স অপ্পৰত্তে নিরোধে একংসেনেৰ নিন্নজ্ঝাসযতায লোকিযেনেৰ ঞাণেন চতুন্নং অরিযসচ্চানং অধিগতত্তা অপাযেসু অভব্বুপ্পত্তিকো, সোতাপন্নভূমিযঞ্চ ভব্বুপ্পত্তিকো হোতীতি চূল়সোতাপন্নো নামাতি ৰুত্তং ‘‘সোতাপন্নো হি চূল়কো’’তি. তস্মাতি যস্মা এৰং মহানিসংসমেতং ঞাণং, তস্মা সপঞ্ঞো অত্তনো হিতানুপেক্খনপঞ্ঞায সমন্নাগতো. তেনাহ ‘‘অত্থকামো’’তি.
ইতি অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযা নাম
অভিধম্মাৰতারসংৰণ্ণনায
কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.