১৮. অট্ঠারসমো পরিচ্ছেদো

দিট্ঠিৰিসুদ্ধিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১১৭০-২. ইদানি যস্মা এৰং অভিঞ্ঞাৰসেন অধিগতানিসংসায থিরতরায সমাধিভাৰনায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা পঞ্ঞা ভাৰেতব্বা হোতি. এৰঞ্হি সা সব্বাকারেন থিরতরা সিখপ্পত্তা চ হোতি, তস্মা তস্সা ভাৰনানযৰিভাৰনত্থমারভন্তো আহ ‘‘সমাধিং পনা’’তিআদি. কা পঞ্ঞাতি সরূপপুচ্ছা. কো চত্থোতি ইমিস্সা কো অত্থো. পঞ্ঞাতি পদং কং অভিধেয্যত্থং নিস্সায ৰত্ততীতি অধিপ্পাযো.

১১৭৩-৪. পঞ্ঞা ৰিপস্সনাপঞ্ঞাতি ইধাধিপ্পেতমেৰ পঞ্ঞং দস্সেতি, অঞ্ঞত্থ পন বহুৰিধো পঞ্ঞাপভেদো হোতি. পুঞ্ঞচিত্তসমাযুতাতি কুসলচিত্তসম্পযুত্তা. এত্থ চ পুঞ্ঞ-গ্গহণেন দুৰিধম্পি অব্যাকতং নিৰত্তেতি, তথা ‘‘অত্থি সংকিলিট্ঠা’’তি এৰং পৰত্তং মিচ্ছাৰাদং পটিসেধেতি. ৰিপস্সনা-গ্গহণেন কম্মস্সকতাদিৰসপ্পৰত্তং সেসকুসলপঞ্ঞং. জাননা ৰা পকারতোতি ৰুত্তে ‘‘কিমিদং পকারতো জাননং নামা’’তি অনুযোগং মনসি নিধায সঞ্জাননৰিজাননাকারৰিসিট্ঠং নানপ্পকারতো জাননন্তি দস্সেতুং ‘‘সঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণপঞ্ঞানং, কো ৰিসেসো কিমন্তর’’ন্তি কথেতুকম্যতাপুচ্ছং কত্ৰা ৰিস্সজ্জনমাহ ‘‘সঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণপঞ্ঞান’’ন্তিআদিনা. জাননত্তে সমেপি চাতি ৰিসযৰিজাননাকারে সমানেপি.

১১৭৫. সঞ্জাননমত্তংৰাতি ‘‘নীলপীত’’ন্তিআদিকং আরম্মণে ৰিজ্জমানং, অৰিজ্জমানং ৰা সঞ্ঞানিমিত্তং কত্ৰা জাননং. তথা হেসা পুন সঞ্জাননপচ্চযকরণরসা. মত্ত-সদ্দেন ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থেন ৰিজাননপ্পজাননাকারে নিৰত্তেতি, এৰ-কারেন কদাচিপি ইমিস্সা তে ৰিসেসা ন সন্তিযেৰাতি অৰধারেতি. তেনাহ ‘‘লক্খণপ্পটিৰেধ’’ন্তিআদি. ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি লক্খণপটিৰেধং কাতুং নেৰ সক্কোতি, ৰিঞ্ঞাণকিচ্চম্পি কাতুং ন সক্কোতি, সঞ্ঞা কুতো পঞ্ঞাকিচ্চং করেয্যাতি লক্খণপটিৰেধং কাতুং ন সক্কোতিচ্চেৰ ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘মগ্গং পাপেতুং ন সক্কোতী’’তি.

১১৭৬. ৰিঞ্ঞাণং পন আরম্মণে পৰত্তমানং ন তত্থ সঞ্ঞা ৰিয নীলপীতাদিকস্স সঞ্জাননৰসেনেৰ পৰত্ততি, অথ খো তং তত্থ অনিচ্চতাদিৰিসেসং, অঞ্ঞঞ্চ তাদিসং ৰিসেসং জানন্তমেৰ পৰত্ততীতি আহ ‘‘ৰিঞ্ঞাণং পনা’’তিআদি. কথং পন ৰিঞ্ঞাণং লক্খণপটিৰেধং করোতীতি? পঞ্ঞায দস্সিতমগ্গেন. লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনায হি অনেকৰারং লক্খণানি পটিৰিজ্ঝিত্ৰা পৰত্তমানায পগুণভাৰতো পরিচযৰসেন ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেনপি ৰিপস্সনা সম্ভৰতি, যথা তং পগুণস্স গন্থস্স সজ্ঝাযনে ঞাযাগতাপি ৰারা ন ৰিঞ্ঞাযন্তি. লক্খণং পটিৰিজ্ঝিতুন্তি চ লক্খণানং আরম্মণকরণং সন্ধায ৰুত্তং, ন পটিৰিজ্ঝনং.

১১৭৭. উস্সক্কিত্ৰাতি ২২০ উদযব্বযাদিঞাণপটিপাটিযা আরভিত্ৰা মগ্গং পাপেতুমেৰ তং ৰিঞ্ঞাণং ন সক্কোতি অসম্বোধসভাৰত্তা. ৰুত্তনযন্তি ৰিঞ্ঞাণে ৰুত্তনযং. সা হি আরম্মণঞ্চ জানাতি, লক্খণঞ্চ পটিৰিজ্ঝতি. অত্তনো পন অনঞ্ঞসাধারণেন আনুভাৰেন মগ্গং পাপেতুঞ্চ সক্কোতি. বালগামিকহেরঞ্ঞিকানং কহাপণজাননমিৰ চ নেসং আরম্মণজাননং ৰেদিতব্বং. যথা হি হেরঞ্ঞিকফলকে ঠপিতং কহাপণরাসিং একো অসঞ্জাতৰোহারবুদ্ধি বালদারকো, একো গামিকপুরিসো, একো হেরঞ্ঞিকোতি তীসু জনেসু পস্সমানেসু বালদারকো কহাপণানং চিত্তৰিচিত্তদীঘরস্সচতুরস্সপরিমণ্ডলভাৰমত্তমেৰ জানাতি, ‘‘ইদং মনুস্সানং উপভোগপরিভোগাৰহং রতনসম্মত’’ন্তি ন জানাতি. গামিকপুরিসো তদুভযং জানাতি, ‘‘অযং ছেকো মহাসারো, অযং কূটো, অযং অড্ঢসারো, অযং পাদসারো’’তিআদিকং পন ৰিভাগং ন জানাতি. হেরঞ্ঞিকো সব্বেপি তে পকারে জানাতি, জানন্তো চ ওলোকেত্ৰাপি জানাতি, আকোটিতসদ্দং সুত্ৰাপি জানাতি, গন্ধং ঘাযিত্ৰাপি রসং সাযিত্ৰাপি হত্থেন ধারযিত্ৰাপি ‘‘অসুকস্মিং গামে ৰা নিগমে ৰা নগরে ৰা পব্বতে ৰা নদীতীরে ৰা কতো’’তিপি ‘‘অসুকআচরিযেন কতো’’তিপি জানাতি. তত্থ সঞ্ঞা অসঞ্জাতৰোহারবুদ্ধিনো বালদারকস্স কহাপণদস্সনং ৰিয ৰিভাগং অকত্ৰা পিণ্ডৰসেনেৰ আরম্মণং গণ্হাতি নীলাদিৰসেন আরম্মণস্স উপট্ঠানাকারগ্গহণতো, ৰিঞ্ঞাণং গামিকপুরিসস্স কহাপণদস্সনমিৰ একচ্চৰিসেসগ্গহণসমত্থতায, পঞ্ঞা অনৰসেসগ্গহণসমত্থতায হেরঞ্ঞিকস্স কহাপণদস্সনমিৰ দট্ঠব্বাতি.

১১৭৮-৮০. সভাৰপটিৰেধনন্তি সকো ভাৰো, সমানো ৰা ভাৰো সভাৰো, তস্স পটিৰেধনং ঞাতপরিঞ্ঞাতীরণপরিঞ্ঞাৰসেন সভাৰসামঞ্ঞলক্খণপটিৰেধনং. ঘটপটাদিপটিচ্ছাদকস্স বাহিরন্ধকারস্স দীপালোকো ৰিয যথাৰুত্তধম্মসভাৰপটিচ্ছাদকস্স ৰিদ্ধংসনরসা. উপ্পজ্জমানোযেৰ হি ঞাণালোকো হদযন্ধকারং ৰিধমেন্তো উপ্পজ্জতীতি আহ ‘‘সম্মোহনন্ধকারস্স, ৰিদ্ধংসনরসা মতা’’তি. ততোযেৰ সব্বধম্মেসু অসম্মুয্হনাকারেন পচ্চুপতিট্ঠতি, কারণভূতা ৰা সযং ফলভূতং অসম্মোহং পচ্চুপতিট্ঠাপেতীতি আহ ‘‘অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা’’তি. ৰিপস্সনাপঞ্ঞায ইধাধিপ্পেতত্তা সমাধি তস্সা পদট্ঠানং. তথা হি ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৩.৫; ৪.৯৯; ৫.১০৭১; অ. নি. ১১.২) সুত্তপদন্তি আহ ‘‘সমাধাসন্নকারণা’’তি.

১১৮১-২. ধম্মসভাৰপটিৰেধো নাম পঞ্ঞায আৰেণিকো সভাৰো, ন তেনস্সা কোচি ৰিভাগো লব্ভতীতি আহ ‘‘লক্খণেনেকধা ৰুত্তা’’তি. লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো ৰুচ্চতি ৰট্টং, তপ্পরিযাপন্নতায লোকে নিযুত্তা, তত্থ ৰা ৰিদিতাতি লোকিকা. তত্থ অপরিযাপন্নত্তা অলোকিকা. কতমা পনেত্থ লোকিযা, কতমা লোকুত্তরা চাতি আহ ‘‘লোকিযেনা’’তিআদি. লোকিযকুসলচিত্তুপ্পাদেসু মগ্গসম্পযুত্তা লোকিযেন মগ্গেন যুত্তা. ৰিসেসতো পন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিআদিৰিসুদ্ধিচতুক্কসঙ্গহিতমগ্গসংযুত্তা সমুদাযে পৰত্তা পঞ্ঞা তদেকদেসেসুপি পৰত্ততীতি মগ্গ-গ্গহণং কতং, পচ্চেকম্পি ৰা সম্মাদিট্ঠিআদীনং মগ্গসমঞ্ঞাতি কত্ৰা. লোকতো উত্তরা উত্তিণ্ণাতি লোকুত্তরা. লোকুত্তরাপি হি মগ্গসম্পযুত্তা ভাৰেতব্বা, ৰিপস্সনাপরিযোসানে লব্ভতেৰাতি লোকুত্তর-গ্গহণং ন ৰিরুজ্ঝতি. তেনাহ ‘‘লোকুত্তরেনা’’তিআদি. সুতমযাদিতোতিআদিগ্গহণেন ভাৰনামযং সঙ্গণ্হাতি.

১১৮৩-৫. অত্তনোৰ চিন্তাযাতি তস্স তস্স অনৰজ্জস্স অত্থস্স সাধনে পরোপদেসেন ৰিনা অত্তনো উপাযচিন্তাৰসেনেৰ. ভূরিপঞ্ঞেনাতি মহাপঞ্ঞেন, পত্থটতায পথৰীসমানপঞ্ঞেন ৰাতি অত্থো. পরতো পন সুত্ৰানাতি পরতো উপদেসং সুত্ৰা. সুতেনেৰ চ নিপ্ফন্নাতি অন্তোগতহেত্ৰত্থমিদং ৰিসেসনং, সুতেনেৰ নিপ্ফন্নত্তাতি অত্থো. ‘‘নিপ্ফন্নত্তা সুতেন ৰা’’তি ৰা পাঠো. যথা ৰাপি তথা ৰাতি পরতো সুত্ৰা ৰা অসুত্ৰা ৰা. অপ্পনাপত্তাতি ইদং সিখাপত্তং ভাৰনামযং দস্সেতুং ৰুত্তং, ন পন অপ্পনাপত্তাৰ ভাৰনামযাতি. তিস্সোপি পনেতা পঞ্ঞা পাল়িৰসেন এৰং ৰেদিতব্বা –

‘‘তত্থ কতমা চিন্তামযা পঞ্ঞা? যোগৰিহিতেসু ৰা কম্মাযতনেসু যোগৰিহিতেসু ৰা সিপ্পাযতনেসু যোগৰিহিতেসু ৰা ৰিজ্জাঠানেসু কম্মস্সকতং ৰা সচ্চানুলোমিকং ৰা রূপং অনিচ্চন্তি ৰা, ৰেদনা, সঞ্ঞা, সঙ্খারা, ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চন্তি ৰা, যং এৰরূপং অনুলোমিকং খন্তিং দিট্ঠিং রুচিং মুদিং পেক্খং ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিং পরতো অসুত্ৰা পটিলভতি, অযং ৰুচ্চতি চিন্তামযা পঞ্ঞা. তত্থ কতমা সুতমযা পঞ্ঞা…পে… সুত্ৰা পটিলভতি, অযং ৰুচ্চতি সুতমযা পঞ্ঞা. সব্বাপি সমাপন্নস্স পঞ্ঞা ভাৰনামযা পঞ্ঞা’’তি (ৰিভ. ৭৬৮).

এত্থ চ কিঞ্চাপি কম্মাযতনাদিৰসেন চিন্তামযসুতমযপঞ্ঞা মহগ্গতলোকুত্তরৰসেন ভাৰনামযপঞ্ঞা চ ৰুত্তা, ইধ পন অন্তিমভৰিকানং দ্ৰিন্নং বোধিসত্তানমেৰ লব্ভমানা চিন্তামযভূতা সচ্চানুলোমিকা পঞ্ঞা, পূরিতপারমীনং অৰসেসমহাপঞ্ঞানং লব্ভমানা সুতমযা সচ্চানুলোমিকা পঞ্ঞা, লোকুত্তরপ্পনাপত্তাপি ভাৰনামযপঞ্ঞাৰ অধিপ্পেতা.

১১৮৬. পটিসম্ভিদাচতুক্কস্সাতি অত্থধম্মনিরুত্তিপটিভানসঙ্খাতস্স পটিসম্ভিদাচতুক্কস্স ৰসেন. ননু চেত্থ ৰিপস্সনাপঞ্ঞা অধিপ্পেতা, কস্মা পটিসম্ভিদা আহটাতি? ৰিপস্সকানং ঞাণপাটৰত্থং পঞ্ঞাপ্পভেদে নিদ্দিসিযমানে পটিসম্ভিদাপঞ্ঞাপি ৰত্তুকামতায, পটিসম্ভিদাপঞ্ঞায ৰা ৰিপস্সনাফলভূতত্তা লোকিযলোকুত্তরপঞ্ঞাধিকারে ৰা লোকুত্তরপঞ্ঞায সহ পাপুণিতব্বং পটিসম্ভিদাপঞ্ঞম্পি ৰত্তুকামতায ইধেৰ ৰুত্তাতি. অত্থধম্মনিরুত্তীসু ঞাণন্তি ‘‘অত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তত্র ধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭১৮) এৰমাগতং অত্থাদীসু তীসু পভেদগতং ঞাণত্তযং. তীসুপীতি যথাৰুত্তেসু তীসুপি পটিসম্ভিদাঞাণেসু গোচরকিচ্চলক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানভূমিআদিৰসেন তে আরম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানীতি এৰং পভেদগতং ঞাণং, পরিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণৰসেন ৰা তীসু ঞাণেসু ঞাণং. পটিসম্ভিদারম্মণম্পি হি পটিভানপটিসম্ভিদা হোতি. তেনেৰ চ সুত্তন্তভাজনীযপাল়িযং ‘‘ঞাণেসু ঞাণ’’ন্তি, অট্ঠকথায চ ‘‘সব্বত্থকঞাণং আরম্মণং কত্ৰা ঞাণং পচ্চৰেক্খন্তস্স পভেদগতং ঞাণ’’ন্তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৭১৮) অৰিসেসেন ৰুত্তং. এৰঞ্চ কত্ৰা মহগ্গতপটিসম্ভিদাঞাণস্স অভাৰেপি নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পরিত্তারম্মণা, তিস্সো পটিসম্ভিদা সিযা পরিত্তারম্মণা, সিযা মহগ্গতারম্মণা, সিযা অপ্পমাণারম্মণাতি পটিভানপটিসম্ভিদায মহগ্গতারম্মণতাপি পঞ্হাপুচ্ছকপাল়িযং ৰুত্তা.

অভিধম্মভাজনীযে পন –

‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা, যং যং ৰা পনারব্ভ, তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৰিক্খেপো হোতি. যে ৰা পন তস্মিং সমযে অঞ্ঞেপি অত্থি অরূপিনো ধম্মা, ইমে ধম্মা কুসলা. তেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. তেসং ৰিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. যায নিরুত্তিযা তেসং ধম্মানং পঞ্ঞত্তি হোতি, তত্র ধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা. যেন ঞাণেন তানি ঞাণানি জানাতি ‘ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানী’তি, তেসু ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭২৫) –

চিত্তুপ্পাদক্কমেন দেসনায পৰত্তত্তা সাৰসেসো পাঠো কতো. চিত্তুপ্পাদসঙ্গহিতে অত্থে অসেসেত্ৰা দেসনা হি অভিধম্মভাজনীযে পৰত্তা, ন সব্বঞেয্যেতি যথাদস্সিতৰিসযৰচনৰসেন ‘‘যেন ঞাণেন তানি ঞাণানি জানাতী’’তি ৰুত্তং, ন তং অঞ্ঞারম্মণতং পটিসেধেতি দেসনায অতপ্পরভাৰতো. এৰঞ্চ কত্ৰা তত্থ নিব্বানে, অনাগতেপি অত্থপটিসম্ভিদা সিযা ন ৰত্তব্বা অতীতারম্মণাতিপি অনাগতারম্মণাতিপি পচ্চুপ্পন্নারম্মণাতিপীতি অত্থপটিসম্ভিদায নিব্বানারম্মণতা ৰুত্তা. এত্থ চ অত্থোতি সঙ্খেপতো হেতুফলস্সেতং অধিৰচনং. হেতুফলঞ্হি যস্মা হেতুঅনুসারেন অরীযতি অধিগমীযতি সম্পাপুণীযতি, তস্মা অত্থোতি ৰুচ্চতি. ধম্মোতিপি সঙ্খেপতো পচ্চযস্সেতং অধিৰচনং. সো হি যস্মা তং তং দহতি পৰত্তেতি, সম্পাপুণিতুং ৰা ধারেতি, তস্মা ধম্মোতি ৰুচ্চতি. নিরুত্তীতি সত্তানং মূলভাসাভূতা মাগধিকভাসা, যায বুদ্ধানং দেসনা হোতি. পটিভানন্তি হেট্ঠা ৰুত্তং ঞাণত্তযমেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং অভিধম্মে ‘‘দুক্খে ঞাণং…পে… তস্স ৰিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তিআদি.

১১৮৭. যস্মা পনাযং সঙ্খেপত্থোৰ, পভেদৰসেন চ ৰুচ্চমানো পাকটো হোতি, তস্মা তং সঙ্গহেত্ৰা পভেদতোৰ অত্থাদিকে দস্সেতুং ‘‘যং কিঞ্চি পচ্চযুপ্পন্ন’’ন্তিআদি আরদ্ধং. যং কিঞ্চি পচ্চযুপ্পন্নন্তি যং কিঞ্চি হেতাদিপচ্চযতো সমুপ্পন্নং. তং পন ‘‘ইদং ইতো নিব্বত্ত’’ন্তি এৰং হেতুঅনুসারেন ৰিঞ্ঞাযমানমেৰ ইধ অধিপ্পেতং, তথা কুসলাকুসলফলভূতা ৰিপাকা অব্যাপারসন্তিৰসেন ৰিঞ্ঞাযমানা, সেসা অব্যাপারভূতা কিরিযা ধম্মা অৰিপাকসন্তিৰসেন, অসঙ্খতং নিস্সরণভূতো নিরোধো নিব্বুতিসন্তিৰসেন, বুদ্ধৰচনত্থভূতো খন্ধাদিপরমত্থধম্মো ইমায অযং দীপিতোতি এৰং পাল়িঅনুসারেন ৰিঞ্ঞাযমানোৰ অত্থসমঞ্ঞং লভতীতি আহ ‘‘যং কিঞ্চি পচ্চযুপ্পন্ন’’ন্তিআদি. তত্থ হেতুফলং, ভাসিতত্থো চ সকসকহেতুপটিবদ্ধো, ভাসিতপটিবদ্ধো চ ৰিঞ্ঞাযতীতি পরিযাযতো, সেসং সকসকভাৰৰসেনেৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি নিপ্পরিযাযতোৰ অত্থো নাম. তত্থ পরিযাযত্থো সুত্তন্তভাজনীযৰসেন ৰুত্তো, নিপ্পরিযাযত্থো অভিধম্মভাজনীযৰসেনাতি দট্ঠব্বং. ভাসিতন্তি পাল়িধম্মমাহ. সেসং অত্থপঞ্চকেসু ৰুত্তনযেন যথারহং যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বং.

এত্থ চ নিব্বানং পত্তব্বো অত্থো, ভাসিতত্থো ঞাপেতব্বো অত্থো, ইতরো নিব্বত্তেতব্বো অত্থোতি তিৰিধো হোতি অত্থো. মগ্গো সম্পাপকো হেতু, ভাসিতং ঞাপকো হেতু, ইতরং নিব্বত্তকো হেতূতি এৰং তিৰিধো হোতীতি দট্ঠব্বং. কিরিযাধম্মানঞ্চেত্থ অৰিপাকতায ধম্মভাৰো ন ৰুত্তো. যদি এৰং ৰিপাকা ন হোন্তীতি অত্থভাৰো ন ৰত্তব্বো? ন, পচ্চযুপ্পন্নভাৰতো. এৰং সতি কুসলাকুসলানম্পি পচ্চযুপ্পন্নত্তা অত্থভাৰো আপজ্জতি? নাযং দোসো অপ্পটিসিদ্ধত্তা. ৰিপাকস্স পন পধানহেতুতায পাকটভাৰতো ধম্মভাৰো এৰ তেসং ৰুত্তো, কিরিযানং পচ্চযভাৰা ধম্মভাৰো আপজ্জতীতি চে? নাযং দোসো অপ্পটিসিদ্ধত্তা. কম্মফলসম্বন্ধস্স পন হেতুভাৰাভাৰতো ধম্মভাৰো ন যুত্তোতি. অপিচ ‘‘অযং ইমস্স পচ্চযো, অযং পচ্চযুপ্পন্নো’’তি এৰং ভেদমকত্ৰা কেৰলং কুসলাকুসলে ৰিপাককিরিযধম্মে চ পচ্চৰেক্খন্তস্স ধম্মত্থপটিসম্ভিদা ন হোন্তীতি তেসং অত্থধম্মতা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং.

১১৮৯. সভাৰনিরুত্তীতি অৰিপরীতনিরুত্তি, অৰিপরীতনিরুত্তীতি তস্স তস্স অত্থস্স বোধনে সব্বকালং পটিনিযতসম্বন্ধো অব্যভিচারৰোহারো মাগধভাসাতি ৰুত্তং হোতি. সা হি সব্বকালং পটিনিযতসম্বন্ধো, ইতরা ভাসা পন কালন্তরেন পরিৰত্তন্তি. অত্থতো পনেসা নামপঞ্ঞত্তীতি আচরিযা. যথাহু –

‘‘নিরুত্তি মাগধা ভাসা, অত্থতো নামসম্মুতী’’তি.

অপরে পন – যদি সভাৰনিরুত্তি পঞ্ঞত্তিসভাৰা, এৰং সতি পঞ্ঞত্তি অভিলপিতব্বা, ন ৰচনন্তি আপজ্জতি, এৰঞ্চ সতি ‘‘তত্র ধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা’’তি ইদং ন সক্কা ৰত্তুং, অভিলপিতব্বোতি অভিলাপো. ন হি ৰচনতো অঞ্ঞং অভিলপিতব্বং উচ্চারেতব্বং অত্থি, অথ ফস্সাদিৰচনেহি বোধেতব্বং অভিলপিতব্বং, এৰঞ্চ সতি অত্থধম্মানম্পি বোধেতব্বত্তা তেসম্পি নিরুত্তিভাৰো আপজ্জতি, অপিচ অট্ঠকথাযং ‘‘ফস্সোতি চ সভাৰনিরুত্তি, ফস্সা ফস্সন্তি ন সভাৰনিরুত্তী’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৭১৮) ৰচনতো ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতো সদ্দো নিরুত্তীতি দস্সিতমেৰ, ‘‘তং সভাৰনিরুত্তিসদ্দং আরম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং সভাৰনিরুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা, এৰমযং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা সদ্দারম্মণা নাম জাতা, ন পঞ্ঞত্তিআরম্মণা’’তি চ অট্ঠকথাযং (ৰিভ. অট্ঠ. ৭১৮) ৰুত্তত্তা নিরুত্তিসদ্দারম্মণায সোতৰিঞ্ঞাণৰীথিযা পরতো মনোদ্ৰারে নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পৰত্ততি, এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পরিত্তারম্মণা’’তি ৰচনং উপপন্নং হোতীতি ৰদন্তি. আচরিযজোতিপালত্থেরাদযো পনাহু – ‘‘নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পচ্চুপ্পন্নারম্মণা’’তি ৰচনং পচ্চুপ্পন্নং সদ্দং গহেত্ৰা পচ্ছাজাননং সন্ধায ৰুত্তং, এৰঞ্চ সতি অঞ্ঞস্মিং পচ্চুপ্পন্নারম্মণে অঞ্ঞং পচ্চুপ্পন্নারম্মণন্তি ৰুত্তন্তি আপজ্জতি, যথা পন দিব্বসোতঞাণং মনুস্সাদিসদ্দভেদনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং তংতংসদ্দৰিভাৰকং, এৰং সভাৰাসভাৰনিরুত্তিনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং পচ্চুপ্পন্নসভাৰনিরুত্তিসদ্দারম্মণং তংৰিভাৰকং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদাতি ৰুচ্চমানে ন কোচি পাল়িৰিরোধো, তং সভাৰনিরুত্তিসদ্দং আরম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্সাতি চ পচ্চুপ্পন্নসদ্দারম্মণপচ্চৰেক্খণং পৰত্তেন্তস্সাতি ন ন সক্কা ৰত্তুং. তম্পি হি ঞাণং সভাৰনিরুত্তিং ৰিভাৰেন্তমেৰ তংতংসদ্দপচ্চৰেক্খণানন্তরং তংতংপভেদনিচ্ছযস্স হেতুভাৰতো নিরুত্তিং ভিন্দন্তং পটিৰিজ্ঝন্তমেৰ উপ্পজ্জতীতি চ পভেদগতম্পি হোতীতি.

১১৯০. তিৰিধন্তি ইদং হেট্ঠা ৰিভাৰিতনযমেৰাতি. পচ্চৰেক্খতোতি ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানীতি অসম্মোহৰসেন পচ্চৰেক্খন্তস্স. ননু চ তীণি ঞাণানিপি অত্থধম্মসভাৰং নাতিৰত্তন্তীতি ঞাণেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মপটিসম্ভিদা চ হোতি, কস্মা পন ‘‘তেসু…পে… মত’’ন্তি ৰিসুং ৰুত্তন্তি? সারম্মণেসু তীসু ঞাণেসু পৰত্তঞাণস্স অধিপ্পেতত্তা. যঞ্হি ঞাণারম্মণং ঞাণং তস্স আরম্মণম্পি অসম্মোহৰসেন পটিৰিজ্ঝন্তমেৰ পৰত্ততি, তং ইধ পটিভানপটিসম্ভিদা নাম. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানী’’তি. ঞাণমত্তারম্মণং পন ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদাযেৰ. এত্থ চ কিঞ্চাপি অযং পটিসম্ভিদা সারম্মণেসু ঞাণেসু পৰত্ততি, আরম্মণানং পন পভেদং হেট্ঠা ঞাণত্তযমেৰ ৰিভাৰেতি. যথা কিং? যথা ধম্মদেসনায অসমত্থো বহুস্সুতো কিঞ্চাপি ধম্মকথিকেন কথেতব্বং ধম্মং জানাতি, দেসনা পন ধম্মকথিকস্সেৰ ৰিসযোতি, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. ইমাসু পন পচ্ছিমানং তিস্সন্নং সেখাসেখমগ্গক্খণে অসম্মোহৰসেন পটিৰেধো হোতি, অত্থপটিসম্ভিদায আরম্মণকরণৰসেনপি. তথা হি সা মগ্গফলসভাৰাপি হোতি. এৰঞ্চ কত্ৰা সা লোকিযলোকুত্তরা, সেসা তিস্সো লোকিযাৰ. তেনাহু পোরাণা –

‘‘লাভো তাসমসম্মোহা, সেখাসেখপথক্খণে;

অত্থপঞ্ঞা যথালম্বা, সা দ্ৰিধাঞ্ঞা তু সাসৰা’’তি.

১১৯১. ইমা পন চতস্সো পটিসম্ভিদা পঞ্চহি আকারেহি ৰিসদভাৰং গচ্ছন্তীতি দস্সেতুং ‘‘পরিযত্তী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ পরিযত্তি নাম বুদ্ধৰচনস্স পরিযাপুণনং, পাল়িঅট্ঠকথাসু গণ্ঠিপদঅত্থপদৰিনিচ্ছযকথা পরিপুচ্ছা পরিতো সব্বতো ঞাতুং পুচ্ছাতি কত্ৰা. সৰনং সক্কচ্চং অট্ঠিং কত্ৰা সোতৰিঞ্ঞাণৰসেন গহণং, অধিগমো মগ্গুপ্পত্তি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘অধিগমো নাম অরহত্তমগ্গুপ্পত্তী’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৭১৮) ৰুত্তং. তং সেখভূমিযং পভেদগমনং অপ্পৰিসযং, অসেখভূমিযং বহুৰিসযন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. সাতিসযং ৰা অধিগমনং সন্ধাযেৰ ৰুত্তং. সেখেন পত্তানম্পি হি ইমাসং অরহত্তপ্পত্তিযা ৰিসদভাৰাধিগমোতি. পুব্বযোগো ৰিয পন অরহত্তপ্পত্তি অরহতোপি পটিসম্ভিদাৰিসদতায পচ্চযো ন ন হোতীতি পঞ্চন্নম্পি যথাযোগং সেক্খাসেক্খপটিসম্ভিদাৰিসদতায কারণতা যোজেতব্বা. পুব্বযোগো নাম পুব্ববুদ্ধানং সাসনে গতপচ্চাগতিকভাৰেন যাৰ অনুলোমগোত্রভুসমীপং, তাৰ ৰিপস্সনাভিযোগো. অধিগমপুব্বযোগা চেত্থ অনুপ্পন্নং উপ্পাদেন্তি, উপ্পন্নঞ্চ ৰিসদং করোন্তি, সেসানি পন সুৰিসদভাৰস্সেৰ পচ্চযাতি দট্ঠব্বং.

১১৯২-৪. এৰং একৰিধাদিৰসেন পঞ্ঞায পভেদং দস্সেত্ৰা ইদানি ভাৰনাৰিধানং ৰিভাৰেতুং ‘‘কথং ভাৰেতব্বা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ যস্মা ইমায পঞ্ঞায খন্ধাদযো ধম্মা ভূমি, সীলৰিসুদ্ধি চেৰ চিত্তৰিসুদ্ধি চাতি ইমা দ্ৰে ৰিসুদ্ধিযো মূলং, দিট্ঠিৰিসুদ্ধি কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধি মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি ইমা পঞ্চ ৰিসুদ্ধিযো সরীরং, তস্মা তেসু ভূমিভূতেসু ধম্মেসু উগ্গহপরিপুচ্ছাৰসেন ঞাণপরিচযং কত্ৰা মূলভূতা দ্ৰে ৰিসুদ্ধিযো সম্পাদেত্ৰা সরীরভূতা পঞ্চ ৰিসুদ্ধিযো সম্পাদেন্তেন ভাৰেতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘খন্ধাদীসূ’’তিআদি আরদ্ধং. খন্ধাদীসূতি খন্ধাযতনধাতুইন্দ্রিযপটিচ্চসমুপ্পাদাদিভেদেসু. ভূমিভূতেসু চাতি লক্খণাদিগ্গহণৰসেন ঞাণস্স পৰত্তিট্ঠানভূতেসু. সীলং চিত্তৰিসুদ্ধিন্তি মূলভূতং সীলৰিসুদ্ধিং, চিত্তৰিসুদ্ধিঞ্চ. সতি হি সীলৰিসুদ্ধিযং, চিত্তৰিসুদ্ধিযঞ্চ অযং পঞ্ঞা মূলজাতা নাম হোতি, নাসতীতি. দিট্ঠিৰিসুদ্ধাদযো পঞ্চাতি উপব্রূহেতব্বত্তা সরীরভূতা দিট্ঠিৰিসুদ্ধিআদযো পঞ্চ. ইমিস্সা হি পঞ্ঞায সন্তানৰসেন পৰত্তমানায পাদপাণিসীসট্ঠানিযা দিট্ঠিৰিসুদ্ধিআদযো ইমা পঞ্চ ৰিসুদ্ধিযো অৰযৰেন সমুদাযূপলক্খণনযেন সরীরন্তি ৰেদিতব্বা. তায পঞ্ঞাযাতি উগ্গহপরিপুচ্ছাদিৰসেন খন্ধাদীসু ধম্মেসু পৰত্তপঞ্ঞায. জননাদিতোতি জাতিজরামরণাদীহি.

১১৯৫-৬. ‘‘ভাৰেতব্বা’’তি ৰত্ৰা ইদানি যস্মা খন্ধাদিভূমীসু সীলৰিসুদ্ধিচিত্তৰিসুদ্ধিসঙ্খাতেহি মূলেহি সুপ্পতিট্ঠিতেন পঞ্চৰিসুদ্ধিসঙ্খাতসরীরস্স ৰড্ঢনেনেৰ পঞ্ঞাৰড্ঢনা নাম হোতি, তস্মা ৰিপস্সনাপঞ্ঞায ভূমিভূতেসু খন্ধাদীসু একদেসদস্সনত্থং ‘‘রূপঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তেসু পঞ্চসু খন্ধেসু. যং কিঞ্চীতি অনৰসেসপরিযাদানং. অতীতানাগতাদিকন্তিআদিনা পন তদেৰ একাদসসু ওকাসেসু পক্খিপিত্ৰা দস্সেতি. আদি-গ্গহণেন পচ্চুপ্পন্নস্স গহণং.

১১৯৭-১২০০. হীনন্তিআদীসু অকুসলকম্মসমুট্ঠানতায হীনং, কুসলকম্মসমুট্ঠানতায পণীতং. অকুসলৰিপাকুপ্পত্তিহেতুভূততায ৰা হীনং, ৰিপরিযাযেন পণীতং. দুপ্পরিগ্গহভূতসুখুমরূপাদিৰসেন দূরং, ইতরৰসেন সন্তিকন্তিআদিনা অত্থো ৰেদিতব্বো. সব্বং তং একতো কত্ৰাতি অতীতাদিৰিভাগভিন্নং সব্বং তং রূপরাসিৰসেন বুদ্ধিযা একজ্ঝং গহেত্ৰা ‘‘মহাউদকক্খন্ধো’’তিআদীসু ৰিয ‘‘রাসট্ঠেন রূপক্খন্ধো’’তি ৰুচ্চতি. সুত্তেপি হি ৰুত্তং ‘‘তদেকজ্ঝং অভিসংযূহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা’’তি. ৰেদনাক্খন্ধোতিআদীসুপি এসেৰ নযো. একেকেসু পন ৰেদনাদীসু ‘‘সমুদ্দো মযা দিট্ঠো’’তিআদীসু ৰিয সমুদাযৰোহারস্স অৰযৰেপি দিস্সনতো খন্ধ-সদ্দো রুল়্হীৰসেন পৰত্ততীতি দট্ঠব্বং. যং তং কিঞ্চি ৰেদযিতলক্খণন্তি সম্বন্ধো. ৰেদনাক্খন্ধোযেৰ ৰেদনাক্খন্ধতা. ৰেদনায অতীতাদিৰিভাগে ৰিত্থারকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গতো (ৰিসুদ্ধি. ২.৪৯৭ আদযো) গহেতব্বা. অভিসঙ্খারলক্খণন্তি সঙ্খারক্খন্ধস্স চেতনাপধানতায এৰং ৰুত্তং, সম্পযুত্তধম্মে আরম্মণে রাসিকরণলক্খণং সম্পিণ্ডনলক্খণন্তি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা ‘‘সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯) ৰুত্তত্তা যথা অত্তনো ফলসঙ্খতং সম্মদেৰ নিপ্ফন্নং হোতি, এৰং অভিসঙ্খরণসভাৰন্তি অত্থো. অযং পন কুসলাকুসলচেতনায ৰসেন ৰট্টতি.

১২০২-৫. এৰং ৰিপস্সনাপঞ্ঞায ভূমিভূতে ধম্মে একদেসতো দস্সেত্ৰা ইদানি সীলচিত্তৰিসুদ্ধীনং হেট্ঠা ৰুত্তত্তা তা অৰত্ৰা ইদং পঞ্ঞাভাৰনায আদিভূতং দিট্ঠিৰিসুদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘চত্তারো চ মহাভূতা’’তিআদি আরদ্ধং. তং সম্পাদেতুকামেন চ যোগাৰচরেন চতুধাতুৰৰত্থানৰসেন ৰা দ্ৰাদসাযতনৰসেন ৰা পঞ্চক্খন্ধৰসেন ৰা উভিন্নং সঙ্খেপকোট্ঠাসানং ৰসেন ৰা পটিলদ্ধজ্ঝানৰসেন ৰা নামরূপস্স ৰৰত্থাপেতব্বভাৰেপি তেন তেন মুখেন ৰৰত্থানপ্পকাসনস্স অতিপপঞ্চাৰহত্তা যথাধিগতক্খন্ধৰসেনেৰ ইধ ৰৰত্থানং দস্সিতং. একাসীতিযা চিত্তেনাতি একাসীতিযা লোকিযচিত্তেন. লোকুত্তরচিত্তানি পন নেৰ সুক্খৰিপস্সকস্স, ন সমথযানিকস্স পরিগ্গহং গচ্ছন্তি অনধিগতত্তা. চত্তারোরূপিনো খন্ধেতি চত্তারো অরূপিনো খন্ধে. সীতুণ্হাদিৰিরোধিপচ্চযসমৰাযে ৰিকারাপজ্জনতো রূপং রুপ্পনলক্খণং. আরম্মণাভিমুখং নমনতো নামং নমনলক্খণং. পরিগণ্হতীতি পরিচ্ছেদকারিকায পঞ্ঞায পরিচ্ছিন্দিত্ৰা গণ্হাতি.

১২০৬-৯. তালস্স কন্দং তু যমকন্তি দ্ৰীহি বীজেহি নিব্বত্তিতং একীভূতং যমকতালকন্দং. তঞ্হি যমকং ভিন্নসন্তানম্পি অভিন্নং ৰিয উপট্ঠাতি, এৰং রূপারূপধম্মাতি. নামঞ্চ রূপঞ্চাতি এতেনেৰ তস্স দুৰিধভাৰে সিদ্ধে ‘‘দ্ৰিধা ৰৰত্থপেতী’’তি ইদং নামরূপৰিনিমুত্তস্স অঞ্ঞস্স অভাৰদস্সনত্থং. তেনেৰাহ ‘‘নামতো রূপতো’’তিআদি. নামরূপমত্ততায অৰিনিচ্ছিতত্তা, সন্তানাদিঘনভেদস্স চ অকতত্তা অভিনিৰেসেন ৰিনা সমূহেকত্তগ্গহণৰসেন ‘‘সত্তো’’তি পৰত্তো সম্মোহো সত্তসম্মোহো, তস্স ঘাতত্থং ৰিক্খম্ভনত্থং. বহুসুত্তৰসেনাতি ‘‘যথা হী’’তিআদিনা ইধ দস্সিতানং, অঞ্ঞেসঞ্চ ‘‘রূপঞ্চ হিদং, মহালি, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং রূপং আবাধায সংৰত্তেয্যা’’তি (মহাৰ. ২০; সং. নি. ৩.৫৯) এৰমাদীনং সম্বহুলানং সুত্তন্তানং ৰসেন. তন্তি তং নামরূপং.

১২১০-২. অঙ্গসম্ভারাতি অঙ্গসম্ভারহেতু তন্নিমিত্তং অমুঞ্চিত্ৰা সতি এৰ তস্মিন্তি অত্থো. সদ্দোতি ৰোহারো. খন্ধেসূতি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সন্তেসু তে অমুঞ্চিত্ৰাৰ সত্তোতি সম্মুতি ৰোহারো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা অক্খচক্কপঞ্জরঈসাদীসু অঙ্গসম্ভারেসু একেনাকারেন একজ্ঝং রাসি হুত্ৰা সণ্ঠিতেসু ‘‘রথো’’তি ৰোহারমত্তং হোতি, পরমত্থতো পন একেকস্মিং অঙ্গে উপপরিক্খিযমানে রথো নাম নত্থি, এৰমেৰ উপাদানক্খন্ধসঙ্খাতেসু রূপারূপধম্মেসু সন্তানৰসেন পৰত্তমানেসু ‘‘সত্তো’’তি ৰা ‘‘পুগ্গলো’’তি ৰা ‘‘জীৰো’’তি ৰা ৰোহারমত্তং, পরমত্থতো পন একেকস্মিং ধম্মে উপপরিক্খিযমানে ‘‘অস্মী’’তি ৰা ‘‘অহ’’ন্তি ৰা গাহস্স ৰত্থুভূতো সত্তো নাম নত্থি, কেৰলং নামরূপমত্তমেৰ অত্থীতি. এৰং পস্সতো হি দস্সনং যথাভূতদস্সনং নাম হোতি, যং দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি ৰুচ্চতি. সচে কোচি সত্তো নাম নত্থি, কথঞ্চরহি নামরূপমত্তে গমনাদিঅত্থকিচ্চসিদ্ধতা হোতীতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘যথাপী’’তিআদি. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – যথা দারুমযং যন্তং নিজ্জীৰং জীৰৰিরহিতং অব্ভন্তরে ৰত্তমানস্স জীৰস্স অভাৰতো ততোযেৰ নিরীহকং নিব্যাপারং, অথ চ পন দারুরজ্জুসমাযোগে পচ্চযৰিসেসৰসেন তং দারুযন্তং গচ্ছতিপি তিট্ঠতিপি, সজীৰং সব্যাপারং ৰিয গমনাদিকিচ্চং সাধেন্তমিৰ খাযতি, তথা ইদং নামরূপম্পি কিঞ্চাপি নিজ্জীৰং নিরীহকঞ্চ, অথ চ পন অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্খতপচ্চযৰিসেসস্স সমাযোগে সজীৰং সব্যাপারং গচ্ছন্তং তিট্ঠন্তঞ্চ খাযতীতি.

১২১৩. সচ্চতোতি ভূততো, পরমত্থতোতি ৰুত্তং হোতি. ইদং নামরূপং অভিসঙ্খতং যন্তমিৰ সুঞ্ঞং জীৰাদিনা. পচ্চযেহি অভিসঙ্খতং ইদং নামরূপং যন্তমিৰ সুঞ্ঞন্তি ৰা সম্বন্ধো. দুক্খস্স পুঞ্জোতি নিচ্চাতুরতায দুক্খস্স রাসি. তিণকট্ঠসাদিসোতি অত্তসুঞ্ঞতায তিণকট্ঠসমো.

১২১৫. যমকন্তি যুগল়ং. সো চ যমকভাৰো অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সিতভাৰেনাতি আহ ‘‘উভো অঞ্ঞোঞ্ঞনিস্সিতা’’তি. ততো এৰ একস্মিং ভিজ্জমানস্মিং উভো ভিজ্জন্তি. ন হি কদাচি পঞ্চৰোকারভৰে মরণৰসেন রূপে নিরুজ্ঝন্তে অরূপং অনিরুজ্ঝন্তং, অরূপে ৰা নিরুজ্ঝন্তে রূপং অনিরুজ্ঝন্তং অত্থি. একৰোকারভৰচতুৰোকারভৰেসু পন তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনিস্সায পৰত্তিযা কারণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰাতি. সো পনাযং ভঙ্গো পচ্চযৰসেনেৰ, পচ্চযনিরোধেনেৰ নামরূপনিরোধোতি অত্থো. পচ্চযাতি পচ্চযভূতা, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পচ্চযা হোন্তাপি একস্মিং ভিজ্জমানস্মিং উভো ভিজ্জন্তিযেৰাতি অত্থো.

১২১৬-৯. নিত্তেজন্তি তেজহীনং আনুভাৰৰিরহিতং. যত্থ পন তং নিত্তেজং, তং দস্সেতুং ‘‘ন ব্যাহরতী’’তিআদি ৰুত্তং. ন হি অঞ্ঞথা সদ্দহনুস্সাহনাদীসু নামং নিত্তেজন্তি সক্কা ৰত্তুং, নাপি রূপং সন্ধারণাবন্ধনাদীসু. তেনেৰ হি ‘‘তথা রূপম্পি নিত্তেজ’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘ভুঞ্জামীতি…পে… ন ৰিজ্জতী’’তি ৰুত্তং.

১২২০-১. নামং নিস্সাযাতিআদিনা ব্যতিরেকৰসেনপি নামরূপানং নিত্তেজতংযেৰ ৰিভাৰেতি. রূপঞ্হি গমনাদিকিরিযাসু নামং নিস্সায পৰত্ততি, নামং দস্সনাদিকিরিযাসু রূপং নিস্সায. অঞ্ঞমঞ্ঞং সন্নিস্সায চস্স অত্তকিচ্চসিদ্ধিপি পচ্চেকং অসমত্থতং ৰিভাৰেতি. তথা হি নামরূপস্স অত্তসুঞ্ঞতা, নিব্যাপারতা চ সুট্ঠুতরং পাকটা হোন্তীতি. কথং পন পচ্চেকং অসমত্থানং সমুদিতভাৰে সতি সমত্থতা হোতি অসামগ্গিযং অহেতূনং সামগ্গিযম্পি অহেতুকভাৰাপত্তিতো. ন হি পচ্চেকং দট্ঠুং অসক্কোন্তানং সতম্পি সহস্সম্পি সমুদিতং দট্ঠুং সক্কোতীতি চোদনং হদযে কত্ৰা আহ ‘‘ইমস্স পনা’’তিআদি. উপমাযপি হি অসিদ্ধো অত্থো সাধেতব্বো. তেনেৰাহ ‘‘উপমং তে করিস্সামি, উপমাযপি ইধেকচ্চে ৰিঞ্ঞূ পুরিসা ভাসিতস্স অত্থং জানন্তী’’তি (ম. নি. ১.২৫৮; অ. নি. ৮.৮; ১০.৯৫; জা. ২.১৯.২৪). অযং পনেত্থ জচ্চন্ধপীঠসপ্পীনং উপমা – যথা জচ্চন্ধো চ পীঠসপ্পী চ দিসা পক্কমিতুকামা অস্সু. জচ্চন্ধো পীঠসপ্পিং এৰমাহ ‘‘অহং খো, ভণে, সক্কোমি পাদেহি পাদকরণীযং কাতুং, নত্থি চ মে চক্খূনি, যেহি সমং ৰিসমং পস্সেয্য’’ন্তি. পীঠসপ্পী জচ্চন্ধং এৰমাহ ‘‘অহং খো, ভণে, সক্কোমি চক্খুনা চক্খুকরণীযং কাতুং, নত্থি চ মে পাদা, যেহি অভিক্কমেয্যং পটিক্কমেয্যং ৰা’’তি. সো তুট্ঠহট্ঠো জচ্চন্ধো পীঠসপ্পিং অংসকূটং আরোপেসি, পীঠসপ্পী জচ্চন্ধস্স অংসকূটে নিসীদিত্ৰা এৰমাহ ‘‘ৰামং মুঞ্চ, দক্খিণং গণ্হ, দক্খিণং মুঞ্চ, ৰামং গণ্হা’’তি. তত্থ জচ্চন্ধোপি নিত্তেজো দুব্বলো ন সকেন বলেন গচ্ছতি, তথেৰ পীঠসপ্পী ন সকেন বলেন গচ্ছতি, ন চ তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায গমনং ন পৰত্ততি, এৰমেৰ নামম্পি নিত্তেজং ন সকেন তেজেন উপ্পজ্জতি, ন তাসু তাসু কিরিযাসু পৰত্ততি, রূপম্পি নিত্তেজং ন সকেন তেজেন উপ্পজ্জতি, ন তাসু তাসু কিরিযাসু পৰত্ততি, ন চ তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায উপ্পত্তি ৰা পৰত্তি ৰা ন হোতীতি. তেনাহু পোরাণা –

‘‘ন সকেন বলেন জাযরে,

নোপি সকেন বলেন তিট্ঠরে;

পরধম্মৰসানুৰত্তিনো,

জাযরে সঙ্খতা অত্তদুব্বলা.

‘‘পরপচ্চযতো চ জাযরে, পরআরম্মণতো সমুট্ঠিতা;

আরম্মণপচ্চযেহি চ, পরধম্মেহি চিমে পভাৰিতা’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ২.৬৭৭);

১২২২-৩. ইদানি নাৰাযন্তিকূপমাযপি নামরূপানং অৰসৰত্তিতং ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদিগাথাদ্ৰযং ৰুত্তং. তত্থ নিস্সাযাতি পতিট্ঠায. যন্তীতি গচ্ছন্তি. মনুস্সে নিস্সাযাতি নেতুভূতে নিযামককম্মকরাদিমনুস্সে অপস্সায. ন হি তেসং অরণগ্গহণলঙ্কারসণ্ঠাপনউদকসিঞ্চনাদিকিরিযায ৰিনা নাৰা ইচ্ছিতদেসং পাপুণাতি, যথা পন উভোপি অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায অণ্ণৰে গচ্ছন্তি, এৰং নামঞ্চ রূপঞ্চ উভো অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সিতা পৰত্তন্তীতি অধিপ্পাযো.

১২২৪. সত্তসঞ্ঞং ৰিনোদেত্ৰাতি যথাৰুত্তনযেহি অনাদিকালভাৰিতং খন্ধপঞ্চকে সত্তগ্গাহং ৰিক্খম্ভেত্ৰা. নাম…পে… ৰুচ্চতীতি ‘‘ইদং নামং, এত্তকং নামং, ন ইতো ভিয্যো. ইদং রূপং, এত্তকং রূপং, ন ইতো ভিয্যো’’তি চ এৰং সব্বাকারেন তেসং লক্খণসল্লক্খণমুখেন তমত্থভাৰদস্সনং এতং অত্তদিট্ঠিমলৰিসোধনতো দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি ৰুচ্চতি বুদ্ধাদীহীতি অত্থো. ন কেৰলঞ্চেতং দিট্ঠিৰিসুদ্ধিযেৰ ৰুচ্চতি, নামরূপৰৰত্থাপনন্তিপি এতস্সেৰ অধিৰচনন্তি ৰেদিতব্বং. জাতিআদিতোতি জাতিজরাব্যাধিআদিতো দুক্খতো. যথাহ ‘‘জাতিপি দুক্খা, জরাপি দুক্খা, ব্যাধিপি দুক্খো, মরণম্পি দুক্খং, যম্পিচ্ছং ন লভতি, তম্পি দুক্খং, সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি (মহাৰ. ১৪; সং. নি. ৫.১০৮১; পটি. ম. ২.৩০). অন্তদ্ৰযন্তি সস্সতুচ্ছেদসঙ্খাতং অন্তদ্ৰযং. অথ ৰা সত্তস্স অচ্চন্তং অত্থিভাৰসঙ্খাতং, তস্স নত্থিভাৰসঙ্খাতঞ্চ অন্তদ্ৰযং. পরমত্থতো অনুপলব্ভনতো হি সত্তো অত্থীতি ৰজ্জিতব্বমেৰ, লোকসঙ্কেততোৰ উপলব্ভনতো নত্থীতিপি ৰজ্জিতব্বমেৰাতি. সুট্ঠুতরং পরিসুদ্ধং করোতীতি সম্বন্ধো. দিট্ঠিগতানি মলানীতি দিট্ঠিগতসঙ্খাতানি মলানি. অসেসং নিস্সেসতো নাসং ৰিনাসং ৰিক্খম্ভনং উপেন্তি. তথা হেতং দিট্ঠিমলৰিসোধনতো দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি ৰুচ্চতি.

ইতি অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযা নাম

অভিধম্মাৰতারসংৰণ্ণনায

দিট্ঠিৰিসুদ্ধিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.