১৭. সত্তরসমো পরিচ্ছেদো
অভিঞ্ঞারম্মণনিদ্দেসৰণ্ণনা
১১০৪-৫. পঞ্চ ইদ্ধিৰিধাদীনীতি –
‘‘ইদ্ধিৰিধং দিব্বসোতং, পরচিত্তৰিজাননা;
পুব্বেনিৰাসানুস্সতি, দিব্বচক্খূতি পঞ্চধা’’তি. –
এৰমাগতা পঞ্চ. সত্তাভিঞ্ঞা ইমা পনাতি অতীতংসঞাণস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণে, মনোমযঞাণস্স চ ইদ্ধিৰিধঞাণে অন্তোগধত্তা ৰুত্তং. অতীতংসঞাণং নাম পরেসং পচ্চুপ্পন্নভৰে যাৰ পটিসন্ধিপরিযোসানং পৰত্তচিত্তারম্মণং ঞাণং. মনোমযঞাণম্পি নাম মনোমযকাযাভিনিম্মানাদিৰসপ্পৰত্তং ইদ্ধিৰিধঞাণং.
১১০৬. ইদানি ইমেসং অভিঞ্ঞাঞাণানং আরম্মণৰিনিচ্ছযে অসম্মোহত্থং তং দস্সেতুমারভন্তো আহ ‘‘সত্তন্ন’’ন্তিআদি. চত্তারো আরম্মণত্তিকাতি পরিত্তারম্মণত্তিকো মগ্গারম্মণত্তিকো অতীতারম্মণত্তিকো অজ্ঝত্তারম্মণত্তিকোতি ইমে চত্তারো আরম্মণত্তিকা. এত্থাতি ইদং পচ্চামসনং কিং তিকানং, উদাহু আরম্মণানন্তি, কিঞ্চেত্থ – যদি তিকানং, তদযুত্তং. ন হি তিকেসু অভিঞ্ঞাঞাণানি পৰত্তন্তি. অথ আরম্মণানং, তম্পি অযুত্তং. ন হি অঞ্ঞং উদ্দিসিত্ৰা অঞ্ঞস্স পচ্চামসনং যুত্তন্তি. যথা ইচ্ছসি, তথা হোতু. ভৰতু তাৰ তিকানং, ননু ৰুত্তং ‘‘তিকেসু অভিঞ্ঞাঞাণানি নপ্পৰত্তন্তী’’তি? নাযং ৰিরোধো তিকৰোহারেন আরম্মণানংযেৰ গয্হমানত্তা. অথ ৰা পন হোতু আরম্মণানং, ননু ৰুত্তং ‘‘অঞ্ঞং উদ্দিসিত্ৰা অঞ্ঞস্স পচ্চামসনং অযুত্ত’’ন্তি. অযম্পি ন দোসো যথাৰুত্তকারণেনেৰাতি.
১১০৭-১০. পরিত্তাদীসু সত্তসূতি অসতিপি ৰত্থুভেদে ভূমিকালসন্তানভেদৰসেন ভিন্নেসু পরিত্তমহগ্গতঅতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণৰসেন সত্তসু পরিত্তাদিআরম্মণৰিভাগেসু. ইদ্ধিৰিধঞাণস্স মগ্গারম্মণতায অভাৰতো ইধ মগ্গারম্মণত্তিকো ন লব্ভতি. কাযং চিত্তসন্নিস্সিতং কত্ৰা অদিস্সমানেন কাযেন গন্তুকামোতি সম্বন্ধো. চিত্তসন্নিস্সিতকরণঞ্চ তং ৰিয কাযস্স অদিস্সমানসীঘগতিকতাৰসেন তগ্গতিকতাপাদনং. যথা চিত্তং ন দিস্সতি সীঘগমনঞ্চ, এৰং কাযম্পি অদিস্সমানং, সীঘগমনঞ্চ কত্ৰা যথিচ্ছিতট্ঠানং গন্তুকামোতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. চিত্তৰসেনাতি মহগ্গতচিত্তৰসেন পরিণামেতীতি পাঠসেসো. তেনাহ ‘‘তং মহগ্গতে চ চিত্তস্মিং সমারোপেতী’’তি. পাদকজ্ঝানঞ্হি সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘অযং কাযো ইদং চিত্তং ৰিয অদিস্সমানো, সীঘগমনো চ হোতূ’’তি পরিকম্মং করোতি, পরিকম্মং পন কত্ৰা পুন সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায তথেৰ পরিকম্মং করোন্তো কাযং গহেত্ৰা মহগ্গতে পাদকচিত্তে সমারোপেতি, তগ্গতিকং করোতি ৰিয, অদিস্সমানং, সীঘগমনঞ্চ করোতি. তং পন সীঘগমনত্থং অভাৰিতিদ্ধিপাদানং ৰিয দন্ধং অপ্পৰত্তিত্ৰা কতিপযচিত্তৰারেহেৰ ইচ্ছিতট্ঠানপ্পত্তিৰসেন দট্ঠব্বং, ন একচিত্তক্খণেনেৰ. ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং লহুপরিৰত্তং, যথযিদং, ভিক্খৰে, চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮) হি এত্থ অঞ্ঞ-গ্গহণেনেৰ রূপধম্মানং গহিতত্তা চিত্তক্খণৰসেন রূপপ্পৰত্তি ন যুত্তা. যত্থ যত্থ চ ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জন্তি চ, ন চ ইদ্ধিবলেন ধম্মানং কেনচি লক্খণঞ্ঞথত্তং সক্কা কাতুন্তি. চিত্তৰসেন রূপকাযং পাদকজ্ঝানে সমারোপেন্তস্স কাযমেৰ আরম্মণন্তি আহ ‘‘কাযারম্মণতো’’তি, কাযে ৰণ্ণারম্মণতোতি ৰুত্তং হোতি. কাযসন্নিস্সিতং কত্ৰা চিত্তন্তি এত্থ ন চিত্তং কাযং ৰিয দন্ধং দিস্সমানং করোতি, কিন্তু দন্ধদিস্সমানগতিকরণমত্তমেৰাতি দট্ঠব্বং.
১১১২-৩. অনাগতমতীতঞ্চ করোতি ৰিসযং যদাতি মহাধাতুনিধানে মহাকস্সপত্থেরাদীনং ৰিয অনাগতং অধিট্ঠহন্তানং অনাগতং আরম্মণং করোতি, কাযৰসেন চিত্তপরিণামনকালে তদেৰ চিরনিরুদ্ধং পাদকজ্ঝানং আরম্মণং করোন্তানং অতীতং আরম্মণং করোতি, তদা অতীতারম্মণং, অনাগতগোচরঞ্চ হোতি, পচ্চুপ্পন্নো গোচরো পচ্চুপ্পন্নস্স রূপকাযস্স আরম্মণকরণতো. হত্থিআদযো অভিনিম্মিনন্তস্সাপি হি কিঞ্চাপি পরিকম্মং অনাগতারম্মণং হোতি, অধিট্ঠানচিত্তং পন পচ্চুপ্পন্নারম্মণমেৰ. উপচারারম্মণং ৰিয হি পটিভাগনিমিত্তং তেন সহ পাতুভূতমেৰ তস্সারম্মণং হোতি.
১১১৪-৫. কাযং …পে… সিযাতি অত্তনো কাযং চিত্তৰসেন পরিণামনকালে অজ্ঝত্তস্স কাযস্স আরম্মণকরণতো, অত্তনো চিত্তং কাযৰসেন পরিণামনকালে চিত্তস্স আরম্মণকরণতো. ৰা-সদ্দেন অৰুত্তসমুচ্চযত্থেন গহিতে অত্তনো কুমারৰণ্ণাদিঅভিনিম্মানকালে কাযস্স আরম্মণকরণতো চ অজ্ঝত্তারম্মণং সিযা. বহিদ্ধা রূপদস্সনেতি বহিদ্ধা হত্থিঅস্সাদিরূপদস্সনকালে.
১১১৬-৮. পচ্চুপ্পন্নে পরিত্তে চাতি সরূপৰিভাৰনমেতং. দিব্বসোতস্স হি পচ্চুপ্পন্নোৰ সদ্দো আরম্মণং হোতি, সো চ সভাৰতো পরিত্তোৰ. কুচ্ছিসদ্দস্সাতি কুচ্ছিযং ৰাতসদ্দস্স. তত্থ পাণকসদ্দস্স পন সৰনে বহিদ্ধারম্মণমেৰ. ৰসিতাপত্তস্স অত্তনো ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দসৰনেপি অজ্ঝত্তারম্মণন্তি ৰদন্তি, তং পন একাদসভৰঙ্গচিত্ততো উপরি ভৰঙ্গং পৰত্তিতুমদত্ৰা ভৰঙ্গতো ৰুট্ঠায আৰজ্জনসমত্থতাৰসেন ৰসিতাপত্তস্সেৰ যুজ্জতি. ‘‘পরস্স চ সদ্দস্সা’’তি সম্বন্ধিতব্বং. ন হি পরস্স কুচ্ছিসদ্দসৰনেযেৰ বহিদ্ধারম্মণং হোতি, অথ খো পরস্স চিত্তসমুট্ঠানসদ্দসৰনেপীতি.
১১১৯-২২. পরিত্তাদীসূতি পরিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নবহিদ্ধারম্মণেসু. পরিত্তানন্তি কামাৰচরচিত্তানং. মজ্ঝিমানন্তি পরিত্তঅপ্পমাণানং মজ্ঝে ভৰত্তা মজ্ঝিমসঙ্খাতানং রূপারূপাৰচরচিত্তানং. মজ্ঝেভৰতা চ দেসনাৰসেন, ন সভাৰৰসেন. চেতোপরিযঞাণং পরস্স চিত্তমেৰ জানাতি, অৰসেসক্খন্ধত্তযং পন ন জানাতীতি ইমং মহাঅট্ঠকথাৰাদং সন্ধাযাহ ‘‘মগ্গচিত্তস্স জাননে’’তিআদি. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – যস্মা চেতোপরিযঞাণং চিত্তমেৰ জানাতি, তস্মা তং মগ্গারম্মণং ন হোতি, মগ্গসম্পযুত্তচিত্তজাননতো পন পরিযাযেন মগ্গারম্মণতা অট্ঠকথাযং অনুঞ্ঞাতাতি. পট্ঠানে পন –
‘‘কুসলা খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স চেতোপরিযঞাণস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৪) –
ৰুত্তত্তা চত্তারোপি খন্ধা চেতোপরিযঞাণস্স আরম্মণং হোন্তি, তস্মা নিপ্পরিযাযেনেৰ মগ্গারম্মণতা লব্ভতীতি ইদমেত্থ সঙ্গহকারানং সন্নিট্ঠানং.
১১২৩-৫. অতীতসত্তদিৰসব্ভন্তরে, অনাগতসত্তদিৰসব্ভন্তরেযেৰ চ পৰত্তং পরচিত্তং চেতোপরিযঞাণং জানাতি, ততো পট্ঠায পন পটিসন্ধিপরিযোসানং, চুতিপরিযোসানঞ্চ পৰত্তং অতীতংসঞাণস্স, অনাগতংসঞাণস্স চ গোচরন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘অতীতে’’তিআদি. অতীতস্স, অনাগতস্স চ পরচিত্তস্স জাননং সম্ভৰতি, পচ্চুপ্পন্নস্স পন ন সম্ভৰতীতি পুচ্ছতি ‘‘কথঞ্চ পনা’’তিআদি. ইতরো যত্থ সম্ভৰতি, তং দস্সেতুং পচ্চুপ্পন্নং তাৰ ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘পচ্চুপ্পন্নং তিধা ৰুত্ত’’ন্তিআদিমাহ. খণসন্ততিঅদ্ধতোতি খণপচ্চুপ্পন্নং সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নন্তি এৰং খণসন্ততিঅদ্ধাৰসেন তিধা ৰুত্তং.
১১২৬. তিক্খণসম্পত্তন্তি উপ্পাদট্ঠিতিভঙ্গৰসেন খণত্তযপরিযাপন্নং. পচ্চুপ্পন্নখণাদিকন্তি খণ-সদ্দাদিকং পচ্চুপ্পন্নং খণপচ্চুপ্পন্নন্তি ৰুত্তং হোতি. একদ্ৰেসন্ততিৰারপরিযাপন্নন্তি এত্থ অন্ধকারে নিসীদিত্ৰা আলোকট্ঠানং গতস্স ন চ তাৰ আরম্মণং পাকটং হোতি, যাৰ পন তং পাকটং হোতি, এত্থন্তরে পৰত্তা রূপসন্ততি, অরূপসন্ততি ৰা ‘‘একদ্ৰেসন্ততিৰারা’’তি ৰেদিতব্বা. ‘‘আলোকট্ঠানে ৰিচরিত্ৰা ওৰরকং পৰিট্ঠস্সাপি ন তাৰ সহসা রূপং পাকটং হোতি, যাৰ তং পাকটং হোতি, পুব্বেৰ তত্থ নিসিন্নস্স ৰিয এত্থন্তরে একদ্ৰেসন্ততিৰারা ৰেদিতব্বা. দূরে ঠত্ৰা পন রজকাদীনং হত্থৰিকারং, ঘণ্টিভেরীআদিআকোটনহত্থৰিকারঞ্চ দিস্ৰা ন পন তাৰ সদ্দং সুণাতি, যাৰ পন তং সুণাতি, এত্থন্তরে একদ্ৰেসন্ততিৰারা ৰেদিতব্বা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৪১৬) এৰং তাৰ মজ্ঝিমভাণকত্থেরা ৰদন্তি.
সংযুত্তভাণকা পন ‘‘রূপসন্ততি অরূপসন্ততীতি দ্ৰে সন্ততিযো ৰত্ৰা উদকং অক্কমিত্ৰা গতস্স যাৰ তীরে অক্কন্তউদকলেখা ন ৰিপ্পসীদতি, অদ্ধানতো আগতস্স যাৰ কাযে উসুমভাৰো ন ৰূপসম্মতি, আতপা আগন্ত্ৰা গব্ভং পৰিট্ঠস্স যাৰ অন্ধকারভাৰো ন ৰিগচ্ছতি, অন্তোগব্ভে কম্মট্ঠানং মনসিকত্ৰা দিৰা ৰাতপানং ৰিৰরিত্ৰা ওলোকেন্তস্স যাৰ অক্খীনং ফন্দনভাৰো ন ৰূপসম্মতি, অযং রূপসন্ততি নাম. দ্ৰে তযো জৰনৰারা অরূপসন্ততি নামাতি ৰত্ৰা তদুভযম্পি সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং নামা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৪১৬) এৰং একমেৰ সন্ততিৰারং ৰদন্তি. তত্থ মজ্ঝিমভাণকৰাদে একচ্চস্স সীঘম্পি পাকটং হোতীতি একদ্ৰেসন্ততিৰারাতি এক-গ্গহণম্পি কতং. আচরিযধম্মপালত্থেরো পন ‘‘অতিপরিত্তসভাৰউতুআদিসমুট্ঠানা ৰা একদ্ৰেসন্ততিৰারা ৰেদিতব্বা’’তিপি (ৰিসুদ্ধি. মহা. ২.৪১৬) আহ.
১১২৭-৮. একব্ভৰপরিচ্ছিন্নন্তি একস্মিং ভৰে পটিসন্ধিচুতিৰসেন পরিচ্ছিন্নং একভৰপরিযাপন্নং ধম্মজাতং. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘যো চাৰুসো মনো, যে চ ধম্মা, উভযমেতং পচ্চুপ্পন্নং, তস্মিং চে পচ্চুপ্পন্নে ছন্দরাগপটিবদ্ধং হোতি ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদি, সন্ততিপচ্চুপ্পন্নঞ্চেত্থ অভিধম্মট্ঠকথাসু আগতং, অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং সুত্তে. কেচীতি অভযগিরিৰাসিনো.
১১২৯-৩০. যথা চাতিআদি এত্থ তেসং ওপম্মদস্সনং. একপুপ্ফং অত্তনো ৰণ্টেন একস্স ৰণ্টং ৰিজ্ঝতীতি সম্বন্ধো. মহাজনস্সাপি…পে… ৰিজ্ঝতীতি ‘‘অতীতং চিত্তং, অনাগতং চিত্তং, ইমস্স চিত্তং, অসুকস্স চিত্ত’’ন্তি এৰং ৰিভাগং অকত্ৰা পরস্স চিত্তং জানামিচ্চেৰ রাসিৰসেন মহাজনস্স চিত্তে আৰজ্জিতে একস্স চিত্তং একেন চিত্তেন উপ্পাদক্খণে ৰা ঠিতিক্খণে ৰা ভঙ্গক্খণে ৰা একন্তেন পটিৰিজ্ঝতীতি অত্থো.
১১৩১-২. তং পন তেসং ৰচনং অযুত্তন্তি দস্সেতুং ‘‘যেনাৰজ্জতী’’তিআদি ৰুত্তং. ৰস্সসহস্সম্পি হি এৰং আৰজ্জযতো আৰজ্জনজৰনানং একস্মিং আরম্মণে ঠানং নত্থি, অভিঞ্ঞাচিত্তঞ্চ সচে খণপচ্চুপ্পন্নং জানাতি, আৰজ্জনেন সহ একারম্মণে ৰত্তমানমেৰ জানাতি, নো অঞ্ঞথা, তস্মা তেসং আৰজ্জনজৰনানং দ্ৰিন্নং সহ একস্মিং আরম্মণে অট্ঠানাভাৰতো তং ন যুজ্জতি. ভৰতু তাৰ কো এত্থ দোসোতি চে আহ ‘‘আৰজ্জনজৰনান’’ন্তিআদি. তত্থ মগ্গফলৰীথিতো অঞ্ঞং অনিট্ঠট্ঠানং. মগ্গফলৰীথিযঞ্হি আৰজ্জনাদীনং সঙ্খারারম্মণত্তা, গোত্রভুআদীনঞ্চ নিব্বানারম্মণত্তা নানারম্মণতা ইট্ঠা, অঞ্ঞত্থ পন অনিট্ঠা, তস্মা অনিট্ঠে ঠানে জৰনাৰজ্জনানং নানারম্মণতাপত্তিদোসো অযুত্তোতি তং তেসং ৰচনং অযুত্তন্তি পকাসিতং অট্ঠকথাসূতি অধিপ্পাযো.
১১৩৩-৪. যদি এৰং, কথং চেতোপরিযঞাণং পচ্চুপ্পন্নারম্মণং হোতীতি আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. যস্মা এৰং অযুত্তন্তি পকাসিতং, তস্মা. জৰনৰারতোতি একজৰনৰারৰসেন. ইদং পন খণপচ্চুপ্পন্নানন্তরং লহুকং কত্ৰা পচ্চুপ্পন্নদস্সনত্থং ৰুত্তং, যং পন ৰত্তমানজৰনৰীথিতো অতীতানাগতৰসেন দ্ৰিতিজৰনৰীথিপরিমাণকালে পৰত্তং পরচিত্তং, তং সব্বম্পি ‘‘সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং নামা’’তি অট্ঠকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৪১৬) ৰুত্তং, তস্মা জৰনৰারতোতি দ্ৰিতিজৰনৰারৰসেন দীপেতব্বং, ন সকলেন পচ্চুপ্পন্নদ্ধুনাতি অধিপ্পাযো. নিদ্দিট্ঠং সংযুত্তট্ঠকথাযং. তত্রাযং দীপনাতিআদি জৰনৰারস্স অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নভাৰদীপনমুখেন ইদ্ধিচিত্তস্স পৰত্তিআকারদীপনং.
১১৩৯-৪১. সন্ততিপচ্চুপ্পন্নম্পি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নেনেৰ সঙ্গহেত্ৰা আহ ‘‘অদ্ধাৰসা…পে… পনা’’তি. আনন্দাচরিযো পনেত্থ অভিধম্মমাতিকায আগতস্স পচ্চুপ্পন্নপদস্স অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নপদত্থতা ন কত্থচি পাল়িযং ৰুত্তা, তস্মা চিত্তসামঞ্ঞেন চিত্তং আৰজ্জযমানং অভিমুখীভূতং ৰিজ্জমানচিত্তং আৰজ্জেতি, পরিকম্মানি চ তং তং ৰিজ্জমানচিত্তং চিত্তসামঞ্ঞেনেৰ আরম্মণং কত্ৰা চিত্তজাননপরিকম্মানি হুত্ৰা পৰত্তন্তি. চেতোপরিযঞাণং পন ৰিজ্জমানচিত্তং পটিৰিজ্ঝন্তং তেন সহ একক্খণে উপ্পজ্জতি. তত্থ যস্মা সন্তানগ্গহণতো একত্তৰসেন আৰজ্জনাদীনি চিত্তন্তেৰ পৰত্তানি, তঞ্চ চিত্তমেৰ, যং চেতোপরিযঞাণেন ৰিভাৰিতং, তস্মা সমানাকারপ্পৰত্তিতো ন অনিট্ঠে ঠানে নানারম্মণতা হোতীতি খণপচ্চুপ্পন্নৰসেনেৰ ইমস্স পচ্চুপ্পন্নারম্মণতং ইচ্ছতি. ইতরানীতি আৰজ্জনপরিকম্মচিত্তানি. চক্খুদ্ৰারে ৰিঞ্ঞাণন্তি চক্খুৰিঞ্ঞাণং.
১১৪৩-৭. পরিত্তাদীসু অট্ঠসূতি চেতোপরিযঞাণস্স ৰুত্তেসু পচ্চুপ্পন্নারম্মণং হিত্ৰা নৰত্তব্বারম্মণঞ্চ পক্খিপিত্ৰা অট্ঠসু পরিত্তাদীসু. অতীতে…পে… ফলম্পি ৰাতি এত্থ অত্তনাতি নিদস্সনমত্তং. পরেহিপি ভাৰিতমগ্গং, সচ্ছিকতফলঞ্চ পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন সমনুস্সরতি. ৰা-সদ্দেন ৰা অৰুত্তসমুচ্চযত্থেন অত্তনা ভাৰিতং মগ্গং, ফলম্পি ৰা পরেহি ভাৰিতং মগ্গং, ফলম্পি ৰাতি এৰমত্থো গহেতব্বো. তথা চ ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘অত্তনা, পরেহি ভাৰিতমগ্গং, সচ্ছিকতফলঞ্চ অনুস্সরণকালে’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৪১৭). এৰ-কারং পন পদপূরণমত্তমেৰ. ফলম্পি ৰাতি এত্থ ‘‘ভাৰিত’’ন্তি ন সম্বন্ধিতব্বং. ন হি ফলং ভাৰেতব্বং হোতি, অথ খো সচ্ছিকাতব্বমেৰাতি. সমনুস্সরতো মগ্গন্তি এত্থাপি ‘‘অত্তনা, পরেহি ৰা ভাৰিত’’ন্তি সম্বন্ধিতব্বং. একন্ততোতি নিযমতো.
১১৪৮-৫০. ননু চ চেতোপরিযঞাণযথাকম্মূপগঞাণানিপি অতীতারম্মণানেৰ, কিং পন তেসং, ইমস্স চ আরম্মণে নানাকরণন্তি আহ ‘‘চেতোপরিযঞাণম্পী’’তিআদি. কিঞ্চাপীতি অযং নিপাতসমুদাযো, একো ৰা নিপাতো ৰিসেসানভিধাননিমিত্তে উপগমনে দট্ঠব্বো. অথ খোতি ৰিসেসাভিধানসমারম্ভে. চিত্তমেৰাতি ইদং পুব্বে ৰিচারিতমেৰ. অতীতে চেতনামত্তন্তি ইদম্পি পুব্বে ৰিয মহাঅট্ঠকথাৰাদং সন্ধাযেৰ ৰুত্তং. তত্থ হি যথাকম্মূপগঞাণস্স চেতনামত্তমেৰ আরম্মণং হোতি, ন চিত্তং, নাপি ইতরে ধম্মা, যতো তং যথাকম্মূপগন্তি ৰুচ্চতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন যথাকম্মূপগঞাণং অতীতচেতনামত্তমেৰ আরম্মণং করোতীতি ৰুত্তং, হেট্ঠা দস্সিতপাল়িৰসেন সব্বে চত্তারোপি খন্ধা যথাকম্মূপগঞাণস্স আরম্মণন্তি সঙ্গহকারানং সন্নিট্ঠানং. নত্থি কিঞ্চি অগোচরন্তি কিঞ্চি খন্ধং ৰা খন্ধপটিবদ্ধং নামগোত্তাদিং ৰা অগোচরং নাম নত্থি. তঞ্হি অতীতক্খন্ধখন্ধপটিবদ্ধেসু ধম্মেসু সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসমানগতিকমেৰাতি অধিপ্পাযো.
১১৫১-২. অত্তক্খন্ধানুস্সরণেতি অত্তনো খন্ধানুস্সরণকালে. সরণে…পে… গোচরন্তি ‘‘অতীতে ৰিপস্সী ভগৰা অহোসি, তস্স মাতা বন্ধুমতী, পিতা বন্ধুমা’’তিআদিনা নযেন নামগোত্তাদিং, পথৰীনিমিত্তাদিঞ্চ অনুস্সরণকালে নৰত্তব্বারম্মণং হোতি. নৰত্তব্বগোচরন্তি হি পরিত্তারম্মণঅতীতারম্মণত্তিকৰসেন ৰুত্তং, অজ্ঝত্তারম্মণত্তিকৰসেন পন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনজ্ঝানস্স আরম্মণভূতধম্মারম্মণকালে নৰত্তব্বারম্মণং হোতি, অৰসেসপঞ্ঞত্তারম্মণকালে বহিদ্ধারম্মণং হোতি. নামগোত্তন্তি চেত্থ খন্ধপটিবদ্ধো সম্মুতিসিদ্ধো ব্যঞ্জনত্থো, ন ব্যঞ্জনং. ব্যঞ্জনঞ্হি সদ্দাযতনসঙ্গহিতত্তা পরিত্তং হোতি. যথাহ ‘‘নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পরিত্তারম্মণা’’তি (ৰিভ. ৭৪৯).
১১৫৪. দিব্বসোতসমন্তি যস্মা পচ্চুপ্পন্নং, পরিত্তঞ্চ রূপং আরম্মণং করোতি, তস্মা পচ্চুপ্পন্নারম্মণং, পরিত্তারম্মণঞ্চ হোতি, অত্তনো কুচ্ছিগতরূপদস্সনে, পরস্স হদযনিস্সিতলোহিতদস্সনাদীসু চ অজ্ঝত্তারম্মণং, বহিদ্ধারম্মণঞ্চ হোতি.
১১৫৫-৬. পরিত্তাদীসু অট্ঠসূতি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স ৰুত্তেসু অতীতারম্মণং ৰজ্জেত্ৰা অনাগতারম্মণং পক্খিপিত্ৰা অট্ঠসু. নিব্বত্তিস্সতি…পে… পজানতোতি ইমিনা নিব্বত্তক্খন্ধজাননমাহ. অনাগতংসঞাণস্স অনাগতমগোচরং নত্থি. তম্পি হি অনাগতক্খন্ধখন্ধপটিবদ্ধেসু ধম্মেসু সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসমানগতিকমেৰ.
১১৬৩. জাননে নামগোত্তস্সাতি ‘‘অনাগতে মেত্তেয্যো নাম সম্মাসম্বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সুব্রহ্মা নাম পিতা ভৰিস্সতি, ব্রহ্মৰতী নাম মাতা’’তিআদিনা নযেন নামগোত্তাদিজাননকালে.
১১৬৪-৫. পরিত্তাদীসু পঞ্চসূতি পরিত্তমহগ্গতঅতীতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণৰসেন পঞ্চসু. কামকম্মস্সাতি কামাৰচরকম্মস্স.
১১৬৯. ৰিৰিধত্থৰণ্ণপদন্তি নানপ্পকারঅত্থপদেহি, ব্যঞ্জনপদেহি চ সম্পন্নং. মধুরত্থমতিনীহরন্তি মধুরত্থং অতিনীহরঞ্চাতি পদচ্ছেদো.
ইতি অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযা নাম
অভিধম্মাৰতারসংৰণ্ণনায
অভিঞ্ঞারম্মণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.