৪. চতুত্থো পরিচ্ছেদো
একৰিধাদিনিদ্দেসৰণ্ণনা
১২৭. ইতো পরং পৰক্খামি, নযমেকৰিধাদিকং;
আভিধম্মিকভিক্খূনং, বুদ্ধিযা পন ৰুদ্ধিযা.
অহং ইতো পরং ইতো পরিচ্ছেদতো পরং একৰিধাদিকং নযং আভিধম্মিকভিক্খূনং বুদ্ধিযা ৰুদ্ধিত্থায পৰক্খামি দেসেস্সামি.
১২৮. সব্বমেকৰিধং চিত্তং, ৰিজাননসভাৰতো সব্বং চিত্তং ৰিজাননসভাৰতো একৰিধং, দুৰিধঞ্চ ভৰে চিত্তং অহেতুকসহেতুকতো ইদং চিত্তং দুৰিধং ভৰেয্য.
১২৯. পুঞ্ঞাপুঞ্ঞৰিপাকা হি, কামে দস চ পঞ্চ চ হি সচ্চং কামে কামাৰচরে কুসলাকুসলৰিপাকা দস পঞ্চ চ কিরিযা তিস্সো ইতি সব্বে অট্ঠারস চিত্তুপ্পাদা অহেতুকা.
১৩০. অহেতুকতো চিত্তুপ্পাদতো সেসা একসত্ততি চিত্তুপ্পাদা সহেতুকাতি সহেতুকা নামাতি মহেসিনা তাদিনা অৰিপরীতসভাৰেন হেতুৰাদিনা পচ্চযৰাদিনা নিদ্দিট্ঠা.
১৩১. সৰত্থুকাৰত্থুকতো সৰত্থুকঅৰত্থুকৰসেন তথা উভযৰসেন সৰত্থুকৰসেন, অৰত্থুকৰসেন চ সব্বং ৰুত্তপ্পকারেন চ মানসং তিৰিধং হোতি.
১৩২-৪. সব্বো কামৰিপাকো চ, রূপে পঞ্চদসাপি চ চিত্তুপ্পাদা আদিমগ্গো পঠমমগ্গো হসিতুপ্পাদো মনোধাতুকিরিযাপি চ দোমনস্সদ্ৰযঞ্চাপি তেচত্তালীস মানসা ৰিনা ৰত্থুং ৰত্থুং ৰজ্জেত্ৰা ন উপ্পজ্জন্তি, একন্তেন সৰত্থুকা নাম. অরূপাৰচরৰিপাকা চ একন্তেন অৰত্থুকা, মযা ৰুত্ততো চিত্তুপ্পাদতো সেসানি দ্ৰেচত্তালীস চিত্তানি উভযথা সৰত্থুকাৰত্থুকৰসেন সিযুং.
১৩৫. একেকারম্মণং চিত্তং, পঞ্চারম্মণমেৰ চ চিত্তং ছল়ারম্মণকঞ্চেতি এৰং ইমিনা মযা ৰুত্তপ্পকারেনাপি তিৰিধং চিত্তং সিযা.
১৩৬-৮. ৰিঞ্ঞাণানি চ দ্ৰে পঞ্চ, অট্ঠ লোকুত্তরানি চ অভিঞ্ঞামানসং ঠপেত্ৰা সব্বং মহগ্গতঞ্চেৰাতি তেচত্তালীস চিত্তুপ্পাদা পন একেকারম্মণা ৰিঞ্ঞেয্যা ধীরেন. তত্থ চিত্তে মনোধাতুত্তযং পঞ্চারম্মণং ঈরিতং ভগৰতা. মযা ৰুত্তচিত্ততো সেসানি তেচত্তালীস চিত্তানি ছল়ারম্মণিকানি মতানি সত্থুনা, তথা এৰং চিত্তং কুসলাকুসলাদিতো তিৰিধং. আদি-সদ্দেন অব্যাকতং গহেতব্বং.
১৩৯. অহেতুকং চিত্তং একহেতুকঞ্চ চিত্তং দ্ৰিহেতুকঞ্চ চিত্তং তিহেতুকঞ্চ চিত্তন্তি এৰং ইমিনা পকারেন চিত্তং চতুব্বিধং ৰিভাৰিনা ৰিঞ্ঞাতব্বং.
১৪০-২. হেট্ঠা মযাপি নিদ্দিট্ঠা অট্ঠারস চিত্তুপ্পাদা অহেতুকা, ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসংযুত্তং চিত্তং একহেতুকং এৰং উদীরিতং ভগৰতা. কামে কামাৰচরে পুঞ্ঞৰিপাকক্রিযতো কুসলৰসেন চ ৰিপাকৰসেন চ কিরিযাৰসেন চ দ্ৰাদসধা চিত্তুপ্পাদা অকুসলা চ দসধা চাতি বাৰীসতি চিত্তুপ্পাদা দুহেতুকা. কামে কামাৰচরে পুঞ্ঞৰিপাকক্রিযতো পুঞ্ঞৰসেন চ ৰিপাকৰসেন চ কিরিযাৰসেন চ দ্ৰাদসধা চিত্তুপ্পাদা. সব্বং মহগ্গতঞ্চেৰ অপ্পমাণং লোকুত্তরচিত্তঞ্চ তিহেতুকং.
১৪৩-৫০. রূপীরিযাপথৰিঞ্ঞত্তি-জনকাজনকাদিতোতি রূপইরিযাপথৰিঞ্ঞত্তিজনকৰসেন রূপইরিযাপথজনকৰসেন চ রূপজনকৰসেন চ তিকিচ্চাজনকৰসেন চাতিআদীহি পকারেহি সব্বং চিত্তং চতুব্বিধং হোতি. তত্থ তস্মিং চিত্তে দ্ৰাদসাকুসলা, কামধাতুযা কুসলা, তথা কামে দস কিরিযা, অভিঞ্ঞামানসং দ্ৰযং, ইমে বাত্তিংস মানসা রূপানি সমুট্ঠাপেন্তি, ইরিযাপথং কপ্পেন্তি, ৰিঞ্ঞত্তিং জনযন্তি. কুসলা মহগ্গতমানসা কিরিযা চ মহগ্গতমানসা, অট্ঠ অনাসৰচিত্তানি, ছব্বীসতি চ মানসা রূপানি সমুট্ঠাপেন্তি, ইরিযাপথং কপ্পেন্তি. চোপনং ন পাপেন্তি ৰিঞ্ঞত্তিং ন জনযন্তীতি অত্থো. ইমে চিত্তুপ্পাদা দুকিচ্চনিযতা, দস ৰিঞ্ঞাণে ঠপেত্ৰা দ্ৰীসু ভূমীসু ৰিপাকা মনোধাতুদ্ৰযসন্তীরণত্তযমহাৰিপাকরূপৰিপাকানং ৰসেন অট্ঠারস পাকা মনোধাতু কিরিযা চেৰাতি ইমানি একূনৰীসতি চিত্তানি রূপানি সমুট্ঠাপেন্তি, ইতরদ্ৰযং ন করোন্তি, পুন দ্ৰেপঞ্চৰিঞ্ঞাণা পঠমং ‘‘দস ৰিঞ্ঞাণে’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘পুনা’’তি ৰুত্তা. অরূপীসু ৰিপাকা চ সব্বেসং সত্তানং পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ অরহতো চুতিচিত্তঞ্চ ইমে সোল়স মানসা তিকিচ্চানি ন করোন্তি.
১৫১. একদ্ৰিতিচতুট্ঠান-পঞ্চট্ঠানপ্পভেদতো এককিচ্চদ্ৰিকিচ্চতিকিচ্চচতুকিচ্চপঞ্চকিচ্চভেদেন পঞ্চধা চিত্তং পঞ্চপকারং চিত্তং পঞ্চনিম্মললোচনো বুদ্ধো অক্খাসি কথেসি.
১৫২. কুসলাকুসলা সব্বে, চিত্তুপ্পাদা মহাক্রিযা;
মহগ্গতা ক্রিযা চেৰ, চত্তারো ফলমানসা.
১৫৩. সব্বেৰ পঞ্চপঞ্ঞাস চিত্তুপ্পাদা জৰনট্ঠানতোযেৰ জৰনকিচ্চৰসেনেৰ একট্ঠানে এককিচ্চে নিপ্পপঞ্চেন সত্থুনা তণ্হামানদিট্ঠিৰিরহিতেন সত্থুনা নিযামিতা কথিতা.
১৫৪. পুন দ্ৰেপঞ্চৰিঞ্ঞাণা চিত্তুপ্পাদা দস্সনে সৰনে তথা ঘাযনে সাযনট্ঠানে ফুসনে পটিপাটিযা সত্থুনা নিযামিতা.
১৫৫. মনোধাতুত্তিকং আৰজ্জনে পটিচ্ছনে, এতে অট্ঠসট্ঠি চিত্তুপ্পাদা একট্ঠানিকতং এককিচ্চভাৰং গতা পত্তা ভৰন্তি.
১৫৬-৮. চিত্তদ্ৰযং দ্ৰিট্ঠানিকং নাম উদীরিতং ভগৰতা, সোমনস্সযুতং চিত্তং পঞ্চদ্ৰারে সন্তীরণং সিযা. ছদ্ৰারে তদালম্বণঞ্চ বলৰারম্মণে অতিমহন্তারম্মণে সতি সিযা, তথা ৰোট্ঠব্বনং পঞ্চদ্ৰারেসু ৰোট্ঠব্বনং হোতি. মনোদ্ৰারেসু পন সব্বেসং আরম্মণানং আৰজ্জনং হোতি, ইদং চিত্তদ্ৰযং দ্ৰিট্ঠানিকং নাম হোতি.
১৫৯. পটিসন্ধিযা ঠানতো পটিসন্ধিযা কিচ্চৰসেন ভৰঙ্গস্স ঠানতো ভৰঙ্গস্স কিচ্চৰসেন চুতিযা ঠানতো চুতিযা কিচ্চৰসেন তে মহগ্গতৰিপাকা নৰ তিট্ঠানিকা তিকিচ্চাতি মুনিনা মতা.
১৬০-৩. অট্ঠ কামা মহাপাকা, পটিসন্ধিভৰঙ্গতো পটিসন্ধিভৰঙ্গৰসেন তদারম্মণতো চেৰ তদারম্মণৰসেন চ এৰ চুতিট্ঠানৰসেন চ অট্ঠ চিত্তানি চতুট্ঠানিকচিত্তানি হোন্তি, ইতি ৰচনং ধীরো নিদ্দিসে, কুসলাকুসলপাকোপেক্খাসহগতদ্ৰযং পঞ্চদ্ৰারে সন্তীরণং ভৰে, ছদ্ৰারিকেসুপি বলৰারম্মণে সতি তদারম্মণতা সিযা. পটিসন্ধিভৰঙ্গানং ঠানৰসেন চ চুতিট্ঠানৰসেন চ ইদং চিত্তদ্ৰযং পঞ্চট্ঠানিকচিত্তং নামাতি উদীরিতং মুনিনা.
১৬৪. পঞ্চকিচ্চং দ্ৰযং চিত্তং, অট্ঠকং পন চতুকিচ্চং, নৰকং তিকিচ্চং, দ্ৰে চিত্তুপ্পাদা দ্ৰিকিচ্চা, ইমেসং ইমেহি চিত্তুপ্পাদেহি সেসং এককং কিচ্চং.
১৬৫. ভৰঙ্গাৰজ্জনঞ্চেৰ, দস্সনং সম্পটিচ্ছনং;
সন্তীরণং ৰোট্ঠব্বনং, জৰনং ভৰতি সত্তমং.
১৬৬. ছব্বিধং হোতি তং ছন্নং তং চিত্তং ছন্নং চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযমনোৰিঞ্ঞাণানং পভেদতো ছব্বিধং হোতি, চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযমনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং সত্তন্নং ৰসেন চিত্তং সত্তধা হোতি.
১৬৭. একেকারম্মণং ছক্কং, পঞ্চারম্মণভেদতো ছল়ারম্মণতো চেৰ ছল়ারম্মণচিত্তৰসেন মনো চিত্তং অট্ঠৰিধং হোতি.
১৬৮. তত্থ তস্মিং চিত্তে দ্ৰেপঞ্চৰিঞ্ঞাণা একেকগোচরা হোন্তি, দ্ৰে চিত্তুপ্পাদা রূপারম্মণিকা, দ্ৰে দ্ৰে চিত্তুপ্পাদা সদ্দাদিগোচরা.
১৬৯. পঞ্চাভিঞ্ঞাৰিৰজ্জিতং সব্বং মহগ্গতং, সব্বং লোকুত্তরঞ্চ ইতি ইদং চিত্তং একেকারম্মণং ভৰে.
১৭০. ইদং ছক্কং একেকারম্মণং ৰিভাৰিনা ঞেয্যং, মনোধাতুত্তযং পঞ্চারম্মণিকং নাম ভৰে.
১৭১. কামাৰচরচিত্তানি চত্তালীসং তথা একেকং সব্বানি অভিঞ্ঞানি চ ছল়ারম্মণিকানীতি ছল়ারম্মণিকানি নাম পণ্ডিতেন ৰিঞ্ঞেয্যানি.
১৭২. সত্তৰিঞ্ঞাণধাতূসু পচ্ছিমং মনোৰিঞ্ঞাণধাতুঞ্চ কুসলাকুসলাব্যাকতৰসেন তিধা কত্ৰা নৰৰিধং চিত্তং হোতি.
১৭৩. মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা ভেদো পুঞ্ঞাপুঞ্ঞৰসেনেৰ ৰিপাককিরিযভেদতো ছসত্ততিৰিধো হোতি.
১৭৪. মনোধাতুং ৰিপাককিরিযভেদতো দ্ৰিধা কত্ৰা পুব্বে ৰুত্তেহি নৰধা চিত্তেহি মানসং দসধা হোতি.
১৭৫. পচ্ছিমং ধাতুদ্ৰযং মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুদ্ৰযং, মনোধাতুং কুসলৰিপাকঅকুসলৰিপাককিরিযাৰসেন তিধা কত্ৰা, মনোৰিঞ্ঞাণধাতুঞ্চ কুসলাকুসলাব্যাকতৰসেন তিৰিধা কত্ৰা চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণেহি সহ চিত্তং একাদসৰিধং হোতি, ইতি ইদং ৰচনং পণ্ডিতো পরিদীপযে.
১৭৬. মনোৰিঞ্ঞাণধাতুম্পি কুসলাকুসলাদিতো কুসলাকুসলৰিপাককিরিযাৰসেন চতুধা ৰিভজিত্ৰান তং চিত্তং চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণেহি সহ তিপ্পকারায মনোধাতুযা চ সহ দ্ৰাদসধাপি ধীরো ৰদে.
১৭৭-৯. চিত্তং চুদ্দসট্ঠানভেদেন চুদ্দসধা ভৰে, পটিসন্ধিযা ৰসেন চ ভৰঙ্গৰসেন চ চুতিযা ৰসেন চ আৰজ্জনস্স ৰসেন চ পঞ্চন্নং দস্সনাদীনং কিচ্চানং ৰসেন চ সম্পটিচ্ছনচেতসো ৰসেন চ সন্তীরণস্স ৰসেন চ ৰোট্ঠব্বনজৰনানং ৰসেন চ, যথা এৰং তদারম্মণচিত্তস্স ৰসেন চাতি এৰং ইমিনা পকারেন ঠানভেদতো কিচ্চভেদেন চুদ্দসধা চিত্তং হোতি, ইতি ইদং ৰচনং ধীরো পরিদীপযে পরিদীপেয্য.
১৮০. ভূমিপুগ্গলনানত্তৰসেন ভূমিনানত্তৰসেন, পুগ্গলনানত্তৰসেন চ চিত্তানং পৰত্তিতো ইদং চিত্তং বহুধা হোতি, ইতি ৰচনঞ্চ ধীরো ৰিভাৰযে পকাসেয্য.
১৮১. ইধ ইমস্মিং সাসনে যো ভিক্খু মতিমা ইমস্মিং একৰিধাদিনযে কুসলো ছেকো হোতি, অভিধম্মে পৰত্তা অত্থা তস্স ভিক্খুনো হত্থগতা হত্থপৰিট্ঠা আমলকা ৰিয সুদ্ধমণিকা ৰিয হোন্তি.
ইতি অভিধম্মাৰতারটীকায
একৰিধাদিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চতুত্থো পরিচ্ছেদো.