৫. পঞ্চমো পরিচ্ছেদো

ভূমিপুগ্গলচিত্তুপ্পত্তিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৮২. ইতো পরং পৰক্খামি, বুদ্ধিৰুদ্ধিকরং নযং;

চিত্তানং ভূমিসুপ্পত্তিং, পুগ্গলানং ৰসেন চ.

অহং ইতো পরং বুদ্ধিৰুদ্ধিকরং নযং মতিৰদ্ধিকরং নযং পৰক্খামি দেসেস্সামি. চিত্তানং ভূমিসুপ্পত্তিং পুগ্গলানং ৰসেন চ ভূমীসু চিত্তানং উপ্পত্তিং, পুগ্গলানং ৰসেন ভূমীসু চিত্তানং উপ্পত্তিঞ্চ পৰক্খামি.

১৮৩. দেৰা চেৰ মনুস্সা চ, তিস্সো চ অপাযভূমিযো হোন্তি, গতিযো পঞ্চ তেসং দেৰমনুস্সতিরচ্ছানপেতনিরযগতীনং ৰসেন পঞ্চ গতিযো নিদ্দিট্ঠা সত্থুনা দস্সিতা ভগৰতা. তযো ভৰা পন কামরূপারূপভৰৰসেন তযো সত্থুনা নিদ্দিট্ঠা দস্সিতা.

১৮৪-৫. ভূমিযো তত্থ তিংসেৰ, তাসু তিংসেৰ পুগ্গলা তত্থ তেসু তীসু ভৰেসু তিংস এৰ ভূমিযো হোন্তি, তাসু ভূমীসু উপ্পন্না পুগ্গলা তিংস এৰ হোন্তি, এতাসু ভূমীসু উপ্পন্না সব্বে চ পন পুগ্গলা পটিসন্ধিকচিত্তানং ৰসেন একূনৰীসতি হোন্তি. পটিসন্ধি চ নামেসা এসা পটিসন্ধি চ নাম দুৰিধা দ্ৰিপ্পকারা সমুদীরিতা সত্থুনা কথিতা.

১৮৬. অচিত্তকা পটিসন্ধি, সচিত্তকা পটিসন্ধি চ ইতি দুৰিধা পটিসন্ধি হোতি, অসঞ্ঞিব্রহ্মানং পটিসন্ধি অচিত্তকা রূপপটিসন্ধি হোতি. সেসা রূপপটিসন্ধিতো সেসা সচিত্তকা সচিত্তকপটিসন্ধি ঞেয্যা পণ্ডিতেন জানিতব্বা. সা পন সচিত্তকা পটিসন্ধি একূনৰীসতি হোতি.

১৮৭. পটিসন্ধিৰসেনেৰ সচিত্তকপটিসন্ধিৰসেন এৰ ৰীসতি পুগ্গলা হোন্তি. ইধ ইমস্মিং চিত্তাধিকারে চিত্তাধিকারত্তা অচিত্তকপটিসন্ধি রূপপটিসন্ধি ন চ উদ্ধটা ন চ কথিতা মযা.

১৮৮. অহেতুদ্ৰিতিহেতূতি, পুগ্গলা তিৰিধা সিযুং অহেতুকদ্ৰিহেতুকতিহেতুকা ইতি তিৰিধা তিপ্পকারা পুগ্গলা সিযুং ভৰেয্যুং. অরিযা পন পুগ্গলা অট্ঠ ইতি এৰং ইমিনা মযা ৰুত্তপ্পকারেন সব্বে পুগ্গলা একাদস ঈরিতা কথিতা ভগৰতা.

১৮৯. ভূমীসু তিংসভূমীসু চিত্তানং উপ্পত্তিং এতেসং পন সব্বেসং পুগ্গলানং পভেদতো ভূমীসু চিত্তানং উপ্পত্তিঞ্চ গণ্হতো গণ্হন্তস্স মম ৰচনং নিবোধথ, তুম্হে জানাথ সুণাথ.

১৯০. তীসু ভূমীসু কতি চিত্তানি জাযন্তি? মে ময্হং ৰদ তানি চিত্তানি ত্ৰং কথেহি, সব্বাসু ভূমীসু চুদ্দস এৰ চিত্তানি. তং যথা –

ৰোট্ঠব্বং কামপুঞ্ঞঞ্চ, ৰিযুত্তানি চ দিট্ঠিযা;

উদ্ধচ্চসহিতঞ্চেৰ, হোন্তি সব্বত্থ চুদ্দস.

১৯১. সদা ৰীসতি চিত্তানি, কামেযেৰ ভৰে সিযুং ৰীসতি চিত্তানি কামেযেৰ ভৰে সদা সব্বস্মিং কালে সিযুং ভৰেয্যুন্তি. তং যথা –

কামে অট্ঠ মহাপাকা, দোমনস্সদ্ৰযম্পি চ;

তথা ঘানাদিৰিঞ্ঞাণত্তযং পাকা অপুঞ্ঞজা.

ঘানাদিৰিঞ্ঞাণত্তযন্তি কুসলৰিপাকঘানাদিত্তযং. পাকা অপুঞ্ঞজা অকুসলতো জাতা অহেতুকা সত্ত ৰিপাকা. পঞ্চ রূপভৰেযেৰ পঞ্চ চিত্তানি রূপভৰেযেৰ ভৰন্তি. চত্তারেৰ অরূপিসু চত্তারি চিত্তানি অরূপীসুযেৰ হোন্তি. তং যথা –

রূপেৰ রূপপাকা ৰারুপ্পপাকা অরূপিসু;

নৰ মহগ্গতা পাকা, রূপারূপেৰ জাযরে.

১৯২. কামরূপভৰেস্ৰেৰ অট্ঠারস চিত্তানি ভৰন্তি.

তং যথা –

পুঞ্ঞরূপানি পঞ্চেৰ, পুঞ্ঞজং সম্পটিচ্ছনং;

চক্খুসোতদ্ৰযং পুঞ্ঞপাকং সন্তীরণদ্ৰযং.

পুঞ্ঞপাকং হসিতুপ্পাদমনোধাতুক্রিযাপি চ;

অট্ঠারসাদিমগ্গেন, পঞ্চ রূপক্রিযাপি চ;

কামরূপভৰেস্ৰেৰ, এতানেৰ সদা সিযুং.

দ্ৰেচত্তালীস চিত্তানি, হোন্তি তীসু ভৰেসুপি দ্ৰেচত্তালীস চিত্তানি হোন্তি. তং যথা –

পটিঘদ্ৰযৰজ্জিতানি, অপুঞ্ঞানি দসেৰ চ;

মহাপুঞ্ঞানি অট্ঠেৰ, ৰোট্ঠব্বনক্রিযানি চ.

পুঞ্ঞারুপ্পানি চত্তারি, আরুপ্পকিরিযানি চ;

কনিট্ঠমগ্গৰজ্জানি, সত্ত লোকুত্তরানি চ;

দ্ৰেচত্তালীস চিত্তানি, হোন্তি তীসু ভৰেসুপি.

১৯৩. ঠপেত্ৰা পন সব্বেসং, চতস্সোপাযভূমিযো চতস্সো অপাযভূমিযো ঠপেত্ৰা ৰজ্জেত্ৰা অপাযতো সেসানং সব্বেসং পুগ্গলানং ছব্বীসভূমীসু তেরস এৰ চিত্তানি হোন্তি. তং যথা –

চতুত্থারূপাৰচরং, অনাগামিফলাদযো;

মহাক্রিযা চ জাযন্তি, তেরসাপাযৰজ্জিতা.

অনাগামিফলাদযোতি আদি-সদ্দেন হি অরহত্তফলানি গহিতানি.

১৯৪. অপরানি চতস্সোপি, ঠপেত্ৰারুপ্পভূমিযো চতস্সো অরূপভূমিযো ঠপেত্ৰা সেসাসু ছব্বীসভূমীসু অপরানি ছ চিত্তানি জাযন্তি. তং যথা –

মনোধাতুক্রিযঞ্চেৰ, পুঞ্ঞজং সম্পটিচ্ছনং;

চক্খুসোতদ্ৰযং পুঞ্ঞপাকং সন্তীরণদ্ৰযং;

ছেৰ চিত্তানি জাযন্তি, তথা উপরিৰজ্জিতে.

১৯৫. সুদ্ধাৰাসিকদেৰানং, ঠপেত্ৰা পঞ্চ ভূমিযো পঞ্চ ভূমিযো ঠপেত্ৰা পঞ্চৰীসতিভূমীসু পঞ্চ চিত্তানি জাযন্তি. তং যথা –

দিট্ঠিযা সম্পযুত্তানং, ৰিচিকিচ্ছাযুতং তথা;

পঞ্চ সব্বত্থ জাযন্তি, সুদ্ধাৰাসৰিৰজ্জিতে.

১৯৬. অপরানি দুৰে হোন্তি, পঞ্চৰীসতিভূমিসু;

ঠপেত্ৰা নেৰসঞ্ঞঞ্চ, চতস্সোপাযভূমিযো.

চতস্সোপাযভূমিযো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞঞ্চ ঠপেত্ৰাযেৰ পঞ্চৰীসতিভূমীসু অপরানি দুৰে চিত্তানি হোন্তি. তং যথা –

ঠপেত্ৰা নেৰসঞ্ঞঞ্চ, চতস্সোপাযভূমিযো;

সেসাসু ততিযারুপ্পজৰনং জাযতি দ্ৰযং.

১৯৭. দ্ৰেপি চিত্তানি জাযন্তি, চতুৰীসতিভূমিসু চতস্সোপাযভূমিযো আকিঞ্চঞ্ঞঞ্চ নেৰসঞ্ঞঞ্চ ঠপেত্ৰা সেসাসু চতুৰীসতিভূমীসু দ্ৰেপি চিত্তানি জাযন্তি. তং যথা –

চতুত্থততিযারুপ্পং, ঠপেত্ৰাপাযভূমিযো;

সেসাসু দুতিযারুপ্প-জৰনং জাযতি দ্ৰযং.

১৯৮. অপাযভূমিযো হিত্ৰা চতস্সো অপাযভূমিযো তিস্সো উপরি অরূপভূমিযো হিত্ৰা ছড্ডেত্ৰা সেসাসু তেৰীসতিভূমীসু দ্ৰেযেৰ পন চিত্তানি হোন্তি. তং যথা –

অপাযভূমিযো হিত্ৰা, তিস্সোচারুপ্পভূমিযো;

সেসাসু পঠমারুপ্পং, জৰনদ্ৰযং জাযতি.

১৯৯. অরূপে চ অপাযে চ অট্ঠ ভূমিযো ঠপেত্ৰা সেসাসু বাৰীসতিভূমীসু একাদসৰিধং চিত্তং হোতি. তং যথা –

সব্বং রূপঞ্চ ৰিপাকং, ঠপেত্ৰা সিতমানসং;

একাদসেৰ জাযতি, অপাযারূপৰজ্জিতে.

২০০. সুদ্ধাৰাসে অপাযে চ নৰ ভূমিযো ঠপেত্ৰা সেসাসু একৰীসাসু ভূমীসু নিচ্চম্পি চত্তারো এৰ মানসা হোন্তি. তং যথা –

সোতাপত্তিফলঞ্চেৰ, সকদাগামিফলম্পি চ;

সকদাগামিমগ্গো চ, ঠপেত্ৰাপাযসুদ্ধকে;

অনাগামিমগ্গো চেৰ, একৰীসাসু হোন্তি হি.

২০১. একং সত্তরসস্ৰেৰ, চিত্তং জাযতি ভূমিসু সুদ্ধাৰাসঅপাযারুপ্পভূমিযো ঠপেত্ৰা অৰসেসাসু সত্তরসসু ভূমীসু একং চিত্তং জাযতি. তং যথা –

সুদ্ধাৰাসে অপাযে চ, ঠপেত্ৰারুপ্পভূমিযো;

আদিমগ্গো একো হোতি, সত্তরসসু ভূমিসু.

২০২. দ্ৰাদসেৰ তু জাযন্তে, একাদসসু ভূমিসু;

ঠপেত্ৰা পন সব্বাপি, ভূমিযো হি মহগ্গতা. –

একূনৰীসতিভূমিযো ঠপেত্ৰা সেসাসু একাদসসু ভূমীসু দ্ৰাদস চিত্তানি জাযন্তি. তং যথা –

দোমনস্সদ্ৰযাপুঞ্ঞপাকা সত্ত চ পুঞ্ঞজং;

ঘানাদিত্তযং সেসাসু, হিত্ৰা সব্বা মহগ্গতা.

২০৩. কামাৰচরদেৰানং ৰসেন চ মনুস্সানং ৰসেন চ সত্তসু কামাৰচরভূমীসু অট্ঠ চিত্তানি সব্বদা জাযন্তি. তং যথা –

কামে দেৰমনুস্সানং, মহাপাকানি জাযরে;

সদা সত্তসু এতানি, হিত্ৰা তেৰীস ভূমিযো.

২০৪. পঞ্চমজ্ঝানপাকেকো, জাযতে ছসু ভূমিসু একো পঞ্চমজ্ঝানৰিপাকো ৰেহপ্ফলাদীসু ছসু ভূমীসু জাযতি. চত্তারি পন রূপৰিপাকচিত্তানি তীসু তীসু ভূমীসু জাযন্তি. অযমেত্থাধিপ্পাযো – একো পঠমরূপৰিপাকো ব্রহ্মপারিসজ্জব্রহ্মপুরোহিতমহাব্রহ্মানং তীসু ভূমীসু জাযতি, একো দুতিযরূপৰিপাকো, একো ততিযরূপৰিপাকো চ পরিত্তাভাঅপ্পমাণাভাআভস্সরানং তীসু ভূমীসু জাযতি, একো চতুত্থরূপৰিপাকো পরিত্তসুভঅপ্পমাণসুভসুভকিণ্হানং তীসু ভূমীসু জাযতি.

২০৫. চত্তারি পন চিত্তানি, হোন্তি একেকভূমিসু অরূপাৰচরৰিপাকানং ৰসেন চত্তারি পন চিত্তানি একেকভূমীসু একেকাসু ভূমীসু হোন্তি, ইতি এৰং ইমিনা মযা ৰুত্তপ্পকারেন সব্বাসু ভূমীসু চিত্তুপ্পাদং পরিদীপযে পণ্ডিতো কথেয্য.

২০৬-৭. কুসলাকুসলা কামে কামে ৰীসতি কুসলাকুসলা, তেসং পাকা অহেতুকা তেসং কুসলাকুসলানং অহেতুকা পঞ্চদস ৰিপাকা আৰজ্জনদ্ৰযঞ্চ ইতি এৰং ইমিনা মযা ৰুত্তপ্পকারেন সত্ততিংস মানসা নরকাদীসু চতূসু অপাযেসুপি জাযরে. অৰসেসানি দ্ৰিপঞ্ঞাস চিত্তানি কদাচিপি কিস্মিঞ্চি কালেপি নুপ্পজ্জন্তি. তং যথা –

পঞ্চদসানি রূপে তু, অরূপে দ্ৰাদসীরিতা;

অট্ঠ লোকুত্তরানেৰ, কামপাকা সহেতুকা.

অট্ঠ মহাক্রিযা চেৰ, হসিতুপ্পাদমানসং;

দ্ৰিপঞ্ঞাসানি চিত্তানি, অপাযেসু ন জাযরে.

২০৮. কামে দেৰমনুস্সানং কামাৰচরে দেৰমনুস্সানং মহগ্গতা নৰ পাকা নেৰ জাযন্তি, অসীতি হদযা মানসা সদা জাযন্তি. তং যথা –

দ্ৰাদসাকুসলানেৰ, কুসলানেকৰীসতি;

সত্তৰীসতি পাকা চ, মহগ্গতৰিৰজ্জিতা.

কামে দেৰমনুস্সানং, ক্রিযচিত্তানি ৰীসতি;

হোন্তি অসীতি চিত্তানি, ৰিঞ্ঞেয্যানি ৰিভাৰিনা.

২০৯-১২. কামে কামাৰচরে অট্ঠ মহাৰিপাকা দোমনস্সদ্ৰযম্পি চ তথা ঘানাদিৰিঞ্ঞাণত্তযং কুসলৰিপাকং অপুঞ্ঞজা সত্ত পাকা. নত্থি আরুপ্পপাকা চ, রূপাৰচরভূমিযং অরূপপাকা চ চত্তারো রূপাৰচরভূমিযং নত্থি. অযমেত্থাধিপ্পাযো – রূপাৰচরভূমিযং অট্ঠ মহাৰিপাকা কামসুগতিসত্তানং দ্ৰিন্নং ৰিপাকচিত্তত্তা ন হোন্তি, ঝানেন ৰিক্খম্ভিতত্তা দোমনস্সদ্ৰযম্পি নত্থি, ঘানজিৰ্হাকাযপসাদৰিরহিতত্তা কুসলৰিপাকং ঘানাদিত্তযং নত্থি, অনিট্ঠারম্মণানং অভাৰতো সত্ত অকুসলৰিপাকা চ নত্থি, অরূপপাকা চ নত্থি. কস্মা? অরূপানং ৰিপাকচিত্তত্তা. ইমেহি সহ চিত্তেহি ইমেহি চতুৰীসতিচিত্তেহি সহ তযো মগ্গা ফলদ্ৰযং সোতাপত্তিমগ্গো সকদাগামিমগ্গো অনাগামিমগ্গো চ সোতাপত্তিফলসকদাগামিফলানি চ চত্তারো দিট্ঠিসংযুত্তা ৰিচিকিচ্ছাসংযুত্তম্পি চ চত্তারো হেট্ঠিমা পাকা চ সুদ্ধাৰাসে ন লব্ভরে ন লব্ভন্তি. অযমেত্থাধিপ্পাযো – পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামিপুগ্গলানং অসাধারণত্তা সুদ্ধো চ আৰাসো, অথ ৰা ঘোরাতিক্কমট্ঠিতত্তা অনাগামিপুগ্গলা সুদ্ধা নাম, চতুরোঘতিণ্ণত্তা খীণাসৰা সুদ্ধা নাম, তেসং সুদ্ধানং দ্ৰিন্নং উত্তমসত্তানং আৰাসোতিপি সুদ্ধাৰাসো, তস্মিং.

অযমেত্থাধিপ্পাযো – সুদ্ধাৰাসে পন সোতাপত্তিমগ্গসোতাপত্তিফলসকদাগামিমগ্গসকদাগামিফলঅনাগামিমগ্গা ন ৰিজ্জন্তি. কস্মাতি চে? অনাগামিফলট্ঠানংযেৰ তস্মিং উপ্পজ্জনতো চত্তারো দিট্ঠিসংযুত্তা চ ৰিচিকিচ্ছাযুত্তঞ্চ পঞ্চ অকুসলচিত্তানং সোতাপন্নেন ৰিনাসিতত্তা, ইতি তস্মা কারণা ন জাযন্তি. চত্তারো হেট্ঠিমৰিপাকা হেট্ঠিমানং রূপব্রহ্মানং ৰিপাকচিত্তত্তা নত্থি. সেসানি একপঞ্ঞাস চিত্তানি সুদ্ধাৰাসে পন লব্ভন্তি. তং যথা –

দিট্ঠিযা ৰিপ্পযুত্তানি, উদ্ধচ্চসহগতং তথা;

কামপুঞ্ঞানি অট্ঠ চ, রূপপুঞ্ঞানি পঞ্চ ৰা.

অরূপকুসলানেৰ, মগ্গো খীণাসৰস্স চ;

চক্খুসোতমনোধাতু, পুঞ্ঞজা তীরণা দুৰে.

পঞ্চমজ্ঝানপাকো চ, অনাগামিফলাদযো;

সুদ্ধাৰাসেসু লব্ভন্তি, ক্রিযচিত্তানি ৰীসতি.

রূপাৰচরিকা সব্বে সব্বানি রূপাৰচরানি পঞ্চদস চিত্তানি, কামধাতুযা সব্বে তেৰীসতি ৰিপাকা.

২১৩. দোমনস্সাদিমগ্গো চ দোমনস্সদ্ৰযঞ্চ আদিমগ্গো চ সোতাপত্তিমগ্গো চ, ক্রিযা চ দ্ৰে অহেতুকা পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনহসিতুপ্পাদানি কিরিযানি চাতি তেচত্তালীস চিত্তানি অরূপভূমিযং নত্থি. পঞ্চ রূপাৰচরৰিপাকা রূপীনং ৰিপাকচিত্তত্তা নত্থি. রূপজৰনানি হেট্ঠিমঝানানং ৰিরত্তত্তা নত্থি. চক্খুসোতৰিঞ্ঞাণানি পুঞ্ঞজানি পসাদরহিতত্তা নত্থি. ঘানাদিৰিঞ্ঞাণানি পকতিযাযেৰ নত্থি. কুসলৰিপাকা মনোধাতু চক্খাদিগ্গহিতপঞ্চারম্মণত্তা অরূপানং ধম্মারম্মণত্তা নত্থি, অসতি চক্খাদিৰিঞ্ঞাণে সা চ পুঞ্ঞজা মনোধাতু তায চ অসতিযা চক্খাদিৰিঞ্ঞাণম্পি নত্থিযেৰ. কিরিযামনোধাতুপি পঞ্চারম্মণত্তাযেৰ নত্থি, হসিতুপ্পাদোপি রূপকাযাভাৰা সিতস্সাভাৰা নত্থি, পুব্বেৰ দিট্ঠসচ্চা অরিযা রূপভূমিকা, তস্মা আদিমগ্গোপি নত্থি.

২১৪. এৰং ভূমিৰসেনেৰ, চিত্তুপ্পত্তিং ৰিভাৰযে এৰং ইমিনা মযা ৰুত্তপ্পকারেন ভূমিৰসেন চিত্তুপ্পত্তিং ৰিভাৰযে ধীরো কথেয্য. তথা এৰং একাদসন্নং পুগ্গলানং ৰসেন চিত্তুপ্পত্তিং ধীরো ৰিভাৰযে কথেয্য.

২১৫. কুসলাকুসলা কামে,

তেসং পাকা অহেতুকা;

আৰজ্জনদ্ৰযঞ্চাতি,

সত্ততিংসেৰ মানসাতি. –

অযং ৰুত্তত্থা.

২১৬. এৰং চতূস্ৰপাযভূমীসু মনুস্সভূমিযঞ্চাতি পঞ্চভূমীসু অহেতুকস্স সত্তস্স জাযন্তে উপ্পজ্জন্তি. দ্ৰেপঞ্ঞাসাৰসেসানি, ন জাযন্তি কদাচিপি অৰসেসানি দ্ৰেপঞ্ঞাস চিত্তানি কদাচিপি ন জাযন্তি ন উপ্পজ্জন্তি, তানি সরূপতো ৰুত্তানেৰ.

২১৭. অহেতুকস্স সত্তস্স উপ্পজ্জন্তেহি সত্ততিংসচিত্তেহি সহ দুহেতুকা, চতুমহাৰিপাকা চাতি চত্তালীস চিত্তানি তথা এককং দুহেতুকস্স সত্তস্স জাযন্তি.

২১৮-২৩. সব্বে মহগ্গতা চেৰ সব্বে সত্তৰীসতিৰিধা মহগ্গতা চেৰ সব্বেপি চ অনাসৰা সব্বে অট্ঠ লোকুত্তরা চেৰ চত্তারো তিহেতুকৰিপাকা চ কামে হসিতুপ্পাদো সহেতুকমহাকিরিযা চাতি নৰ ক্রিযাপি চেতি চত্তালীসং তথা অট্ঠ চ দুহেতুনো সত্তস্স ন জাযন্তি.

অযমেত্থাধিপ্পাযো – দুহেতুনো রূপারূপসমাপত্তিযা অসমত্থতায সত্তৰীস মহগ্গতা ন জাযন্তি, মগ্গফলং অধিগন্তুং অসমত্থতায অট্ঠ লোকুত্তরা ন জাযন্তি, তিহেতুকৰিপাকা তিহেতুকানং সত্তানং ৰিপাকচিত্তত্তা ন জাযন্তি, নৰ কিরিযানি খীণাসৰানংযেৰ উপ্পজ্জমানত্তা ন জাযন্তীতি. কামাৰচরসত্তস্স, তিহেতুপটিসন্ধিনো পুথুজ্জনস্স চতুপঞ্ঞাস মানসা জাযন্তি. কতমানি তানি? দুহেতুকস্স ৰুত্তানি চত্তালীস চিত্তানি তথা একঞ্চ কামধাতুযং চত্তারো ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকা রূপারূপেসু নৰ পুঞ্ঞানি চাতি চতুপঞ্ঞাস মানসা জাযন্তি. পুথুজ্জনস্স তিহেতুনো কামসত্তস্স পঞ্চতিংস চিত্তানি ন জাযরে ন জাযন্তি. তং যথা –

আৰজ্জনদ্ৰযং হিত্ৰা, অট্ঠারস ক্রিযাপি চ;

নৰ মহগ্গতা পাকা, অট্ঠ লোকুত্তরানি চ.

কামপুথুজ্জনস্সেৰ, তিহেতুপটিসন্ধিনো;

পঞ্চতিংসেৰ চিত্তানি, ন জাযন্তি কদাচিপি.

ছদেৰেসু মনুস্সেসু চাতি সত্তসু ভূমীসু জাতস্স সোতাপন্নস্স দেহিনো সত্তস্স পঞ্ঞাস চিত্তানি জাযন্তি. ইতি ৰচনং ধীরো নিদ্দিসে কথেয্য. তং যথা –

দিট্ঠিযা ৰিপ্পযুত্তানি, দোমনস্সদ্ৰযম্পি চ;

উদ্ধচ্চসহিতঞ্চেৰ, কামপুঞ্ঞানি অট্ঠ চ.

নৰ মহগ্গতপুঞ্ঞানি, আৰজ্জনদ্ৰযম্পি চ;

সব্বে কামৰিপাকা চ, সোতাপত্তিফলম্পি চ.

অস্স সোতাপন্নস্স নৰতিংসেৰ চিত্তানি ন উপ্পজ্জন্তি. ইতি ৰচনং ধীরো দীপযে দেসেয্য. তং যথা –

আৰজ্জনদ্ৰযং হিত্ৰা, অট্ঠারস ক্রিযাপি চ;

নৰ মহগ্গতা পাকা, সত্ত লোকুত্তরানি চ.

দিট্ঠিযা সম্পযুত্তানি, ৰিচিকিচ্ছাযুতং তথা;

নৰতিংস ন জাযন্তি, সোতাপন্নস্স দেহিনো.

২২৪. পঠমং ফলং ঠপেত্ৰা সোতাপন্নস্স পুগ্গলস্স ৰুত্তানি চিত্তানি অত্তনো সকদাগামিনো ফলেন সকদাগামিফলেন সহ সকদাগামিপুগ্গলস্স সিযুং.

২২৫. সোতাপন্নস্স ৰুত্তানি, ঠপেত্ৰা পটিঘদ্ৰযং দুতিযঞ্চ ফলং সকদাগামিফলঞ্চ হিত্ৰা অত্তনো অনাগামিফলেন সহ সোতাপন্নস্স সত্তস্স ৰুত্তানি যানি অট্ঠচত্তালীস চিত্তানি অত্থি, তানি অনাগামিস্স সত্তস্স জাযন্তি. ইতি ৰচনং ধীরো ৰিনিদ্দিসে.

২২৬. কতি চিত্তানি জাযন্তি, কামে অরহতো পন কামে সত্তসু কামভূমীসু জাতস্স অরহতো খীণাসৰস্স কতি চিত্তানি জাযন্তি? চত্তারি চ চত্তারীসঞ্চ চিত্তানি কামে সত্তসু কামভূমীসু জাতস্স অরহতো সিযুং ভৰেয্যুং. তং যথা –

তেৰীস কামপাকানি, ক্রিযচিত্তানি ৰীসতি;

অরহত্তফলেনেৰ, কামে অরহতো সিযুং.

২২৭. মগ্গট্ঠানং চতুন্নম্পি তেসং পুগ্গলানং সকং সকং মগ্গচিত্তং সিযা ভৰেয্য. একচিত্তক্খণা হি তে হি সচ্চং তং মযা ৰুত্তং ৰচনং. তে মগ্গা একচিত্তক্খণা.

২২৮. পুথুজ্জনস্স তীস্ৰেৰ, পঠমজ্ঝানভূমিসু তীসু এৰ পঠমজ্ঝানভূমীসু জাতস্স পুথুজ্জনস্স ব্রহ্মুনো পঞ্চতিংস এৰ চিত্তানি জাযন্তি. ইতি ৰচনং ধীরো ৰিনিদ্দিসে উচ্চারেয্য. তং যথা –

দোমনস্সদ্ৰযং হিত্ৰা, অপুঞ্ঞানি দসেৰ চ;

কামপুঞ্ঞানি অট্ঠেৰ, নৰ পুঞ্ঞা মহগ্গতা.

চক্খুসোতদ্ৰযং পুঞ্ঞপাকং সন্তীরণদ্ৰযং;

আৰজ্জনদ্ৰযঞ্চেৰ, পুঞ্ঞজং সম্পটিচ্ছনং;

পঠমজ্ঝানপাকো চ, পঞ্চতিংসেৰ জাযরে.

২২৯-২৩৪. ঘানাদীসু পসাদেসু পৰত্তং কুসলৰিপাকং ৰিঞ্ঞাণত্তযং সত্ত অপুঞ্ঞজা পাকা অট্ঠ মহাপাকা তথা উপরিঝানভূমীসু জাতা পাকা আরুপ্পা চত্তারো ৰিপাকাপি চ দোমনস্সদ্ৰযম্পি চ আৰজ্জনদ্ৰযৰজ্জা অট্ঠারস ক্রিযা চেৰ অট্ঠ লোকুত্তরানি চ এতানি চতুপঞ্ঞাস চিত্তানি পঠমজ্ঝানভূমীসু তীসু নিব্বত্তস্স পুথুজ্জনস্স দেহিনো সত্তস্স ন চ লব্ভরে ন লব্ভন্তি. তাসু তীসু ভূমীসু নিব্বত্তস্স পুথুজ্জনস্স ব্রহ্মুনো ৰুত্তেসু চিত্তেসু অপুঞ্ঞপঞ্চকং হিত্ৰা তত্থ তীসু পঠমজ্ঝানভূমীসু নিব্বত্তস্স সোতাপন্নস্স ব্রহ্মুনো পঠমফলেন সহ একতিংস চিত্তানি জাযরে জাযন্তি. সকদাগামিনো তত্থ তীসু পঠমজ্ঝানভূমীসু জাতস্স সকদাগামিনো ব্রহ্মুনো তেসু চিত্তেসু পঠমং ফলং ঠপেত্ৰা সকদাগামিফলং পক্খিপিত্ৰা একতিংসেৰ চিত্তানি জাযরে. অনাগামিস্স তত্থেৰ তীসু পঠমজ্ঝানভূমীসু এৰ জাতস্স অনাগামিস্স দুতিযং ফলং ঠপেত্ৰা অত্তনো ফলচিত্তেন সহ একতিংসেৰ চিত্তানি জাযন্তি.

২৩৫. ৰিঞ্ঞাণং চক্খুসোতানং, পুঞ্ঞজং সম্পটিচ্ছনং;

সন্তীরণদ্ৰযঞ্চেৰ, ক্রিযচিত্তানি ৰীসতি.

২৩৬-৭. অরহত্তফলং পঠমজ্ঝানতো সম্ভৰো পাকো সত্তৰীসতি চিত্তানি অরহন্তস্স খীণাসৰস্স জাযরে. পুথুজ্জনস্স তীস্ৰেৰ তীসু এৰ দুতিযজ্ঝানভূমীসু জাতস্স পুথুজ্জনস্স ব্রহ্মুনো দুতিযজ্ঝানততিযজ্ঝানপাকেন সহ ছত্তিংস চিত্তানি জাযন্তি. তং যথা –

দোমনস্সদ্ৰযং হিত্ৰা, অপুঞ্ঞানি দসেৰ চ;

কামপুঞ্ঞানি অট্ঠেৰ, নৰ পুঞ্ঞমহগ্গতা.

চক্খুসোতদ্ৰযং পুঞ্ঞপাকং সন্তীরণদ্ৰযং;

আৰজ্জনদ্ৰযঞ্চেৰ, পুঞ্ঞজং সম্পটিচ্ছনং.

দুতিযজ্ঝানপাকেন, ততিযজ্ঝানপাকতো;

ছত্তিংসেৰ চ চিত্তানি, দুতিযজ্ঝানদেহিনো.

২৩৮-২৪১. পুথুজ্জনস্স ৰুত্তেসু, হিত্ৰা ৰাপুঞ্ঞপঞ্চকং অত্তনো ফলেন সহ বাত্তিংস চিত্তানি সোতাপন্নস্স জাযন্তি. সোতাপন্নস্স ৰুত্তেসু, ঠপেত্ৰা পঠমং ফলং সোতাপন্নস্স ৰুত্তেসু পঠমং ফলং ঠপেত্ৰা অত্তনো ফলচিত্তেন সহ বাত্তিংস চিত্তানি, সকদাগামিস্স ৰুত্তেসু দুতিযং ফলং ঠপেত্ৰা অনাগামিফলেন সহ বাত্তিংসেৰ চিত্তানি অস্স অনাগামিনো ভৰন্তি. অরহন্তস্স তীস্ৰেৰ, অট্ঠৰীসতি অত্তনো তীসু এৰ দুতিযজ্ঝানভূমীসু জাতস্স অরহতো অত্তনো ফলেন দুতিযজ্ঝানততিযজ্ঝানপাকতো পাকেহি সহ অট্ঠৰীসতি চিত্তানি হোন্তি. তং যথা –

ৰিঞ্ঞাণং চক্খুসোতানং, পুঞ্ঞজং সম্পটিচ্ছনং;

সন্তীরণদ্ৰযঞ্চেৰ, ক্রিযচিত্তানি ৰীসতি.

অরহত্তফলং পাকো, দুতিযজ্ঝানসম্ভৰো;

ততিযজ্ঝানপাকো চ, অট্ঠৰীসতি মানসা.

২৪২-৬. পরিত্তকসুভাদীনং, দেৰানং তীসু ভূমীসু চতুত্থজ্ঝানৰিপাকেন সহ পঞ্চতিংসেৰ চিত্তানি জাযন্তি. সোতাপন্নস্স তত্থেক-তিংস চিত্তানি জাযরেতত্থ তাসু তীসু পরিত্তকসুভাদীনং ভূমীসু সোতাপন্নস্স চ একতিংস চিত্তানি জাযরে. যথা এৰং সকদাগামিনো একতিংস চিত্তানি জাযরে. তথা অনাগামিনো একতিংস জাযরে. তত্থেৰ তাসু তীসু ভূমীসু এৰ জাতস্স খীণাসৰস্স সত্তৰীসতি মানসা হোন্তি, তথা এৰং ৰেহপ্ফলে ৰেহপ্ফলভূমিযং জাতানং পুথুজ্জনসেক্খানং পঞ্চন্নং সব্বেসং পুগ্গলানং মানসা হোন্তি. পঞ্চসু সুদ্ধাৰাসিকভূমীসু জাতস্স অনাগামিনো সত্তস্স একতিংসেৰ চিত্তানি হোন্তি. ইতি ৰচনং ধীরো পরিদীপযে দেসেয্য. তত্থেৰ তাসু সুদ্ধাৰাসভূমীসু এৰ জাতস্স অরহতো সত্তৰীসতি মানসা হোন্তি. এৰং ইমিনা মযা ৰুত্তপ্পকারেন রূপীসু পঞ্চদসসু রূপিভূমীসু জাতানং সব্বেসং পুগ্গলানং চিত্তানি ৰিভাৰিনা ধীরেন ৰিঞ্ঞেয্যানি জানিতব্বানি.

২৪৭. চতুৰীসতি চিত্তানি, পঠমারুপ্পভূমিযং পঠমআরুপ্পভূমিযং জাতস্স পুথুজ্জনস্স চতুৰীসতি চিত্তানি জাযন্তি. ইতি ৰচনং ধীরো ৰিনিদ্দিসে. তং যথা –

দোমনস্সদ্ৰযং হিত্ৰা, অপুঞ্ঞানি দসেৰ চ;

কামপুঞ্ঞানি অট্ঠেৰ, আরুপ্পকুসলানি চ;