১৪. চুদ্দসমো পরিচ্ছেদো

রূপাৰচরসমাধিভাৰনানিদ্দেসৰণ্ণনা

৭৮৯. এৰং পরমত্থসম্মুতিৰসেন উভযথাপি সব্বধম্মে সঙ্খেপতো দস্সেত্ৰা ইদানি যস্মা তেসু উগ্গহণপরিচ্ছেদাদিৰসেন কতপরিচযেন অত্থকামেন কুলপুত্তেন একংসতো ভাৰনায অভিযোগো কাতব্বো, তস্মা ভাৰনানযং সঙ্খেপতো দস্সেতুমারভন্তো আহ ‘‘ভাৰনানয’’ন্তিআদি. তত্থ ভাৰনানযন্তি লোকিযলোকুত্তরভাৰনানযং, কুসলধম্মানং ৰড্ঢনক্কমন্তি অত্থো. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকং হিতং আনযতি উপনেতীতি হিতানযো, তং হিতানযং. মানযন্তি মানেন্তো. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকত্থেহি অনুসাসনতো সত্তানং সুখং আনেতীতি সুখানযো, তং সুখানযং. পরমং ব্যাকরোমি, পরমং ভাৰনানযন্তি ৰা যোজনা.

৭৯০. মনুস্সানং ধম্মতো উত্তরং ঞাণদস্সনন্তি সম্বন্ধো. তত্থ মনুস্সানং ধম্মা নাম মনুস্সানং পকতিধম্মভূতা দস কুসলকম্মপথা, ততো উত্তরং ঞাণদস্সনং নাম মহগ্গতলোকুত্তরধম্মা. তে হি জাননট্ঠেন ঞাণং, পচ্চক্খতো ৰিয দস্সনট্ঠেন চ দস্সনন্তি অধিপ্পেতা. ‘‘উত্তরিমনুস্সান’’ন্তি ৰা যথাঠিতৰসেনেৰ সম্বন্ধো. বালমনুস্সাদিতো উত্তরিমনুস্সানং ঝাযীনঞ্চেৰ অরিযানঞ্চাতি অত্থো.

৭৯১. সঙ্কস্সরসমাচারেতিআদীহি সীলৰিসুদ্ধিযা পযোজনদস্সনং. তত্থ সঙ্কায সরিতব্বো সমাচারো অস্সাতি সঙ্কস্সরসমাচারো. যং কিঞ্চি লামককম্মং দিস্ৰা ‘‘ইদং অসুকেন কতং ভৰিস্সতী’’তি এৰং পৰত্তেতব্বায সঙ্কায অত্তনো ৰা পরে যংকিঞ্চি মন্তেন্তে দিস্ৰা ‘‘মম ইদঞ্চিদঞ্চ অসারুপ্পং জানিত্ৰা মন্তেতী’’তি এৰং পৰত্তসঙ্কায উপগন্তব্বসমাচারোতি অত্থো. দুস্সীলেতি এতদেৰ ৰিভাৰেতুং ‘‘সীলৰজ্জিতে’’তি ৰুত্তং. দুস্সীলেতি ৰা দূসিতসীলে খণ্ডাদিভাৰং উপগতসীলে. সীলৰজ্জিতেতি সব্বেন সব্বং সীলৰিরহিতে. নত্থি ঝানন্তি লোকিযজ্ঝানম্পি তাৰ নত্থি. কুতো মগ্গোতি লোকুত্তরমগ্গো কুতো, কেন কারণেন লোকুত্তরধম্মানং হেতুযেৰ ৰিজ্জতীতি অত্থো.

৭৯২. চরন্তি তস্মিং সীলে পরিপূরকারিতায পৰত্তন্তীতি চারিত্তং. ৰারিতং তাযন্তি রক্খন্তি তেন, ৰারিততো ৰা অত্তানং তাযতীতি ৰারিত্তং. যং ভগৰতা ‘‘ইদং কাতব্ব’’ন্তি পঞ্ঞত্তিসিক্খাপদপূরণং, ইদং চারিত্তং নাম. যং ‘‘ন কাতব্ব’’ন্তি পটিক্খিত্তং, তস্স অকরণং ৰারিত্তং নাম. অচ্ছিদ্দন্তিআদীসু যস্স সত্তসু আপত্তিক্খন্ধেসু মজ্ঝে সিক্খাপদং ভিন্নং, তস্স সীলং ছিদ্দসাটকো ৰিয ছিদ্দং নাম হোতি, তব্বিপরীতং অচ্ছিদ্দং. যস্স আদিম্হি ৰা অন্তে ৰা ভিন্নং, তস্স পরিযন্তে ছিন্নসাটকো ৰিয খণ্ডং নাম হোতি, তদঞ্ঞং অক্খণ্ডং. কমস্স আদরকরণৰসেন অক্খণ্ডন্তি, কমৰিলঙ্ঘনৰসেন ‘‘অক্খণ্ডমচ্ছিদ্দ’’ন্তি ৰা পাঠো. অকম্মাস-গ্গহণেন অসবলত্তম্পি ৰুত্তং, সবলকম্মাসানং ভেদস্স অপ্পমত্তকভাৰতো. এত্তকো হি তেসং ৰিসেসো. যস্স পটিপাটিযা দ্ৰে তীণি সিক্খাপদানি ভিন্নানি, তস্স পিট্ঠিযা, কুচ্ছিযা ৰা উট্ঠিতেন ৰিসভাগৰণ্ণেন কাল়রত্তাদীনং অঞ্ঞতরেন সবলৰণ্ণা গাৰী ৰিয সবলং নাম হোতি. যস্স অন্তরন্তরা ভিন্নানি, তস্স অন্তরন্তরা ৰিসভাগৰণ্ণবিন্দুচিত্রগাৰী ৰিয কম্মাসং নাম হোতি. যং পন তথাৰিধং ন হোতি, তং ‘‘অসবলং অকম্মাস’’ন্তি ৰুচ্চতি. অনিন্দিতন্তি ইমিনা ভুজিস্সৰিঞ্ঞুপ্পসত্থঅপরামট্ঠসমাধিসংৰত্তনিকভাৰে সঙ্গণ্হাতি. তত্থ ‘‘ইমিনাহং সীলেন ৰা ৰতেন ৰা ব্রহ্মচরিযেন ৰা দেৰো ৰা ভৰিস্সামি দেৰঞ্ঞতরো ৰা’’তি এৰং তণ্হায অপরামট্ঠং তণ্হাদাসব্যতো মোচিতত্তা ভুজিস্সং নাম. অদাসঞ্হি লোকে ভুজিস্সোতি ৰদন্তি. যথাৰুত্তগুণপারিপূরিযা বুদ্ধাদীহি ৰিঞ্ঞূহি পসংসিতব্বন্তি ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থং. তণ্হাদিট্ঠীহি অপরামট্ঠং ঠিতিভাগিযং অপরামট্ঠং নাম. ঝানাদীনং পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থং ৰিসেসভাগিযং সমাধিসংৰত্তনিকং নাম.

৭৯৩-৭. ৰিৰেকসুখন্তি কাযচিত্তূপধিৰিৰেকসুখং. কাযৰিৰেকসুখম্পি হি সম্পন্নসীলস্সেৰ দুস্সীলস্স সুঞ্ঞাগারাদীসু ৰসতোপি ভেরৰারম্মণাদিআপাথগমনেন দুক্খস্সেৰ ৰিসেসতো সম্পজ্জনতো. অলঙ্কারো অনুত্তরোতি দেৰব্রহ্মরাজরাজমহামত্তাদীনং মজ্ঝে অনঞ্ঞসাধারণসোভাপটিলাভহেতুতায নিরুত্তরো অলঙ্কারৰিসেসো. রতনন্তি চক্কৰত্তীনং চক্করতনাদিতোপি সৰিসেসং রতিজননতো অনুত্তরং রতনং. চক্করতনাদিকঞ্হি ৰট্টনিস্সিতমেৰ রতিং জনেতি, ইদং পন ৰিৰট্টনিস্সিতম্পি জনেতীতি ৰিসেসতো রতিজনকং হোতি. ইচ্ছিতিচ্ছিতস্স সম্পত্তিৰিসেসস্স নিপ্ফাদনতো চিন্তামণিসমন্তি চিন্তামণি. যানন্তি সংসারকন্তারতরণে যানং. সীতলন্তি চিত্তসীতিভাৰকরণেন সীতলং. কিলেসমলধোৰনন্তি গঙ্গাযমুনাদীহিপি দুব্বিসোধনীযস্স কিলেসকালুসিযস্স ধোৰনং. গুণানং মূলভূতন্তি সব্বেসম্পি লোকিযলোকুত্তরগুণানং মূলভূতং. ‘‘সীলে পতিট্ঠায (সং. নি. ১.২৩), কো চাদি কুসলানং ধম্মানং, সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধ’’ন্তি (সং. নি. ৫.৩৬৯) চ আদিৰচনঞ্হেত্থ নিদস্সনং. দোসানং ৰীতিক্কমৰত্থুভূতস্স বলস্স ৰিনাসনতো দোসানং বলঘাতি.

তস্মাতি যস্মা এৰংৰিধানিসংসসম্পন্নং সীলং, তস্মা. দুৰিধলক্খণন্তি ওক্খিত্তচক্খুঅপ্পসদ্দাদিৰসেন কাযকম্মাদীনং অৰিপ্পকিণ্ণতাসাধনতো সমাধানলক্খণং, কুসলধম্মানং মূলভাৰতো পতিট্ঠানলক্খণন্তি এৰং দুৰিধলক্খণং, চারিত্তৰারিত্তৰসেন ৰা দুৰিধসভাৰন্তি অত্থো. অত্থানং কামেতি তস্স হিতাসীসনৰসেনাতি অত্থকামো. পিযং সীলমস্সাতি পিযসীলো.

৭৯৮-৯. কাতব্বো পলিবোধস্সুপচ্ছেদোতি সম্বন্ধো. কতিৰিধো পনাযং পলিবোধো, কিং সরূপো চাতি আহ ‘‘পলিবোধা দসা’’তিআদি, ‘‘আহ মহাঅট্ঠকথায’’ন্তি অধিপ্পাযো. তত্থ আৰাসোতি একম্পি ওৰরকং আদিং কত্ৰা যাৰ সকলোপি সঙ্ঘারামো, সো তত্থ পটিবদ্ধচিত্তস্স পলিবোধো, ন ইতরস্স. কুলন্তি ঞাতিকুলং ৰা উপট্ঠাককুলং ৰা, তং তেহি সংসট্ঠৰিহরতোৰ পলিবোধো. লাভোতি চত্তারো পচ্চযা, তেপি তত্থ সাপেক্খস্সেৰ পলিবোধা. গণোতি সুত্তন্তিকগণো ৰা আভিধম্মিকগণো ৰা. সো উদ্দেসপরিপুচ্ছাদানেন সমণধম্মস্স ওকাসালাভিনো পলিবোধো. কম্মন্তি নৰকম্মং, তং করোন্তেন ৰড্ঢকিআদীহি লদ্ধালদ্ধং জানিতব্বং, কতাকতে উস্সুক্কং আপজ্জিতব্বন্তি সব্বথাপি পলিবোধো. অদ্ধানন্তি মগ্গগমনচিত্তস্স দুব্বিনোদনীযতায তং সমণধম্মস্স পলিবোধো. ঞাতীতি এত্থ কুল-গ্গহণেন ঞাতিকুলস্সপি গহিতত্তা একেকা ঞাতি ইধ গহিতাতি দট্ঠব্বা. যে পন ৰিহারে আচরিযুপজ্ঝাযাদযো, ঘরে মাতাদযো, তে গিলানা পলিবোধা. আবাধোতি যো কোচি রোগো, সো বাধযমানো পলিবোধো. গন্থোতি পরিযত্তিপরিহরণং, তং সজ্ঝাযাদীহি নিচ্চব্যাৰটস্সেৰ পলিবোধো. ইদ্ধীতি পোথুজ্জনিকইদ্ধি. সা হি দুপ্পরিহারা অপ্পমত্তকেনেৰ ভিজ্জতি, অযং পন ৰিপস্সনায পলিবোধো, ন সমাধিস্স সমাধিং পত্ৰা পটিলভিতব্বত্তা. তেতি তে পলিবোধা.

৮০০-২. পলিবোধস্সুপচ্ছেদং কত্ৰাতি এত্থ পঠমো তত্থ নিরপেক্খচিত্ততায, দুতিযো অসংসগ্গেন, ততিযো লাভসক্কারুপ্পত্তিট্ঠানং পহায অঞ্ঞত্থ গমনেন, চতুত্থো যথারদ্ধগন্থসমাপনেন, অঞ্ঞস্স সঙ্গাহণেন ৰা, পঞ্চমো যথারদ্ধকম্মস্স নিট্ঠাপনেন, সঙ্ঘাদীনং নিয্যাতনেন ৰা, ছট্ঠো গন্ত্ৰা কিচ্চতীরণেন, সত্তমো উপট্ঠহিত্ৰা ঞাতীনং পাকতিককরণেন, অট্ঠমো ভেসজ্জকরণেন, ৰীরিযাধিট্ঠানেন ৰা, নৰমদসমা তত্থ অব্যাৰটতায উপচ্ছিন্দিতব্বা. উপসঙ্কমিতব্বোতি যত্থ সো ৰসতি, তত্থ উপসঙ্কমনৰিধিঞ্চেৰ উপসঙ্কমন্তেন পটিপজ্জিতব্বৰিধানঞ্চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. ইতো পরঞ্হি গন্থৰিত্থারপরিহরণত্থং ৰিসুদ্ধিমগ্গে আগতৰিত্থারং পহায পদত্থৰণ্ণনমত্তং করিস্সাম. কম্মট্ঠানস্সাতি এত্থ যোগকম্মস্স পৰত্তিট্ঠানতায, উপরূপরিভাৰনাকম্মস্স কারণভাৰতো চ কম্মট্ঠানং. তং পন সব্বত্থকপারিহারিযৰসেন দুৰিধং. তত্থ মেত্তা, মরণস্সতি, অসুভসঞ্ঞা চ সব্বত্থ অত্থযিতব্বতো ইচ্ছিতব্বতো সব্বত্থককম্মট্ঠানং নাম. চরিযানুকূলং পন যং কিঞ্চি কম্মট্ঠানং নিচ্চং পরিহরিতব্বত্তা পারিহারিযকম্মট্ঠানং নাম. ইমং দুৰিধং কম্মট্ঠানং যো দেতি, অযং কম্মট্ঠানস্স দাযকো, সোপি ঈদিসো পরিযেসিতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘পিযো গরূ’’তিআদি ৰুত্তং. পিযোতি সীলসম্পদাদীহি সত্তানং পিযাযিতব্বো. গরূতি ততোযেৰ গরুকাতব্বো পাসাণচ্ছত্তং ৰিয গরুং কত্ৰা দট্ঠব্বো. ভাৰনীযোতি সম্ভাৰনীযো. ৰত্তাতি কিঞ্চি আলসিযম্পি দিস্ৰা চোদেত্ৰা ওৰাদৰসেন ৰদনসীলো. ৰচনক্খমোতি পটিপুচ্ছক্খমো, পটিপুচ্ছিতো অসংহীরো হুত্ৰা সম্ভাসনক্খমোতি ৰুত্তং হোতি. গম্ভীরঞ্চ কথং কত্তাতি তিরচ্ছানকথং অকথেত্ৰা দসকথাৰত্থুপটিসংযুত্তং গম্ভীরমেৰ কথং কত্তা. নো চট্ঠানে নিযোজকোতি অপ্পৰত্তিতব্বট্ঠানভূতে অহিতে ন নিযোজকো. এৰমাদিগুণোপেতন্তি আদি-সদ্দেন সদ্ধাসম্পদাদিগুণযোগং দস্সেতি. কালেনাতি অত্তনো, আচরিযস্স চ সপ্পাযকালেন.

৮০৩. ৰত্তং কত্ৰাতি আচরিযস্স নৰকমহল্লকভাৰানুরূপেন খন্ধকে আগতং আচরিযৰত্তং কত্ৰা. ইদানি আচরিযেন পটিপজ্জিতব্বৰিধিং দস্সেতুং ‘‘তেনাপী’’তিআদি ৰুত্তং. তেনাপীতি কম্মট্ঠানদাযকেনপি. চরিতং ঞত্ৰা দাতব্বন্তি চেতোপরিযঞাণলাভিনা তস্স চিত্তাচারং, হদযলোহিতং ৰা পস্সিত্ৰা ইতরেন ‘‘ত্ৰং কিংচরিতোসি, কে ৰা পন তে ধম্মা বহুলং সমুদাচরন্তী’’তিআদিনা পটিপুচ্ছিত্ৰা তস্স চরিতং জানিত্ৰা তদনুরূপেন দাতব্বং.

৮০৪. ইরিযাপথাদিতোপি কেসঞ্চি চরিতং জানিতুং সক্কা, তং পন ন একন্তিকং, ‘‘চরিতং ঞত্ৰা’’তি ৰুত্তং, কতমং পন তং, কতিৰিধা ৰাতি আহ ‘‘চরিতং পনিদং রাগদোসমোহৰসেনা’’তিআদি. উস্সন্নভাৰেন সন্তানে চরতীতি চরিতং, অসতি পটিপক্খভাৰনাযং সন্তানে পৰত্তনারহা রাগাদযো.

৮০৫. ৰোমিস্সকনযাতি সম্পযোগৰসেন, একসন্ততিপরিযাপন্নতাৰসেন চ নেসং সংসগ্গভেদা. চতুসট্ঠি ভৰন্তীতি –

‘‘রাগাদিকে তিকে সত্ত, সত্ত সদ্ধাদিকে তিকে;

একদ্ৰিতিকমূলম্হি, মিস্সতো সত্তসত্তক’’ন্তি –

এৰং ৰুত্তেহি নৰহি সত্তকেহি যথারহং ৰিভজিযমানা তেসট্ঠি দিট্ঠিযা সদ্ধিং চতুসট্ঠি ভৰন্তি. তথা হি ৰুত্তং উপনন্দত্থেরেন –

‘‘রাগো দোসো চ মোহো চ, রাগেন পটিঘোপি চ;

সদ্ধিং রাগেন মোহো চ, মোহোপি পটিঘেন চ.

‘‘রাগাদিত্তযমেকন্তি, সত্ত রাগাদিকে তিকে;

সদ্ধা বুদ্ধি চ তক্কো চ, সদ্ধিং সদ্ধায বুদ্ধি চ.

‘‘সদ্ধায তক্কনঞ্চেৰ, বুদ্ধিযা তক্কনম্পি চ;

সদ্ধাদিত্তযমেকন্তি, সত্ত সদ্ধাদিকে তিকে.

‘‘রাগাদিকং তিকঞ্চেক-মেকদ্ৰিতিকভেদতো;

সদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কেহি, যথাযোগং ৰিমিস্সিয.

‘‘একমূলে দ্ৰিমূলে চ, পচ্চেকং সত্তকত্তযং;

তিমূলে সত্তকঞ্চেকং, ঞেয্যং তং সত্তসত্তকং.

‘‘সদ্ধিং রাগেন সদ্ধা চ, সদ্ধিং তেনেৰ বুদ্ধি চ;

তেনেৰ তক্কনং তেন, সদ্ধাবুদ্ধি চ তেন চ.

‘‘সদ্ধাসঙ্কপ্পনং তেন, বুদ্ধিসঙ্কপ্পনম্পি চ;

ৰিমিস্সেত্ৰান তেনেৰ, সদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কনং.

‘‘রাগমূলনযে চেৰ-মেকং সত্তকমুদ্দিসে;

সদ্ধিং দোসেন সদ্ধা চ, সদ্ধিং তেনেৰ বুদ্ধি চ.

‘‘তেনেৰ তক্কনং তেন, সদ্ধাবুদ্ধি চ তেন চ;

সদ্ধাসঙ্কপ্পনং তেন, বুদ্ধিসঙ্কপ্পনম্পি চ.

‘‘ৰিমিস্সেত্ৰান তেনেৰ, সদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কনং;

দোসমূলনযে চেৰ-মেকং সত্তকমুদ্দিসে.

‘‘সদ্ধিং মোহেন সদ্ধা চ, সদ্ধিং তেনেৰ বুদ্ধি চ;

তেনেৰ তক্কনং তেন, সদ্ধাবুদ্ধি চ তেন চ.

‘‘সদ্ধাসঙ্কপ্পনং তেন, বুদ্ধিসঙ্কপ্পনম্পি চ;

ৰিমিস্সেত্ৰান তেনেৰ, সদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কনং.

‘‘মোহমূলনযে চেৰ-মেকং সত্তকমুদ্দিসে;

একমূলে নযে চেৰং, ঞেয্যং তং সত্তকত্তযং.

‘‘মিস্সেত্ৰা রাগদোসেহি, সদ্ধা তেহেৰ বুদ্ধি চ;

তেহি সঙ্কপ্পনং তেহি, সদ্ধাবুদ্ধি চ তেহি চ.

‘‘সদ্ধাসঙ্কপ্পনং তেহি, বুদ্ধিসঙ্কপ্পনম্পি চ;

তেহি দ্ৰীহেৰ মিস্সেত্ৰা, সদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কনং.

‘‘রাগদোসনযে চেৰ-মেকং সত্তকমুদ্দিসে;

মিস্সেত্ৰা রাগমোহেহি, সদ্ধা তেহেৰ বুদ্ধি চ.

‘‘তেহি সঙ্কপ্পনং তেহি, সদ্ধাবুদ্ধি চ তেহি চ;

সদ্ধাসঙ্কপ্পনং তেহি, বুদ্ধিসঙ্কপ্পনম্পি চ.

‘‘তেহি দ্ৰীহেৰ মিস্সেত্ৰা, সদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কনং;

রাগমোহনযে চেৰ-মেকং সত্তকমুদ্দিসে.

‘‘মিস্সেত্ৰা দোসমোহেহি, সদ্ধা তেহেৰ বুদ্ধি চ;

তেহি সঙ্কপ্পনং তেহি, সদ্ধাবুদ্ধি চ তেহি চ.

‘‘সদ্ধাসঙ্কপ্পনং তেহি, বুদ্ধিসঙ্কপ্পনম্পি চ;

তেহি দ্ৰীহেৰ মিস্সেত্ৰা, সদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কনং.

‘‘দোসমোহনযে চেৰ-মেকং সত্তকমুদ্দিসে;

দ্ৰিমূলম্হি নযে চেৰং, ঞেয্যং তং সত্তকত্তযং.

‘‘রাগপ্পটিঘমোহেহি, সদ্ধা তেহেৰ বুদ্ধি চ;

তেহি সঙ্কপ্পনং তেহি, সদ্ধাবুদ্ধি চ তেহি চ.

‘‘সদ্ধাসঙ্কপ্পনং তেহি, বুদ্ধিসঙ্কপ্পনম্পি চ;

তেহি তীহেৰ মিস্সেত্ৰা, সদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কনং.

‘‘তিমূলম্হি নযে চেৰ-মেকং সত্তকমুদ্দিসে;

এৰং তেসট্ঠি হোতীতি, ৰিঞ্ঞেয্যং নৰসত্তকং;

দিট্ঠিযাপি চ হোতেৰ, চতুসট্ঠীতি কেচনা’’তি.

৮০৬-৭. ননু চ ‘‘চরিতং ঞত্ৰা দাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, কিংচরিতস্স পন কিং কম্মট্ঠানং অনুকূলন্তি ইমং অনুযোগং সন্ধায তংতংচরিতানুকূলকম্মট্ঠানং দস্সেত্ৰা পুন তস্স গণনতো অপ্পনাৰহতো ঝানপ্পভেদতো সমতিক্কমতো ৰড্ঢনাৰড্ঢনতো আরম্মণতো ভূমিতো গহণতো পচ্চযতো ভেদং দস্সেতুং ‘‘অসুভা চা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ দস অসুভাতি উদ্ধুমাতকং ৰিনীলকং ৰিপুব্বকং ৰিচ্ছিদ্দকং ৰিক্খাযিতকং ৰিক্খিত্তকং হতৰিক্খিত্তকং লোহিতকং পুল়ৰকং অট্ঠিকন্তি ইমে দস. তথা কাযগতাসতি চাতি ইমে একাদস রাগৰিক্খম্ভনস্স উপাযভাৰতো রাগচরিতস্স অনুকূলা. অসুভ-গ্গহণেন চেত্থ তদারম্মণসমাধিপুব্বঙ্গমং কম্মট্ঠানং গহিতং. এৰং সেসেসুপি যথারহং দট্ঠব্বং. অপ্পমাণসত্তারম্মণত্তা অপ্পমঞ্ঞা, মেত্তা করুণা মুদিতা উপেক্খাতি চতুন্নং ব্রহ্মৰিহারানমেতং অধিৰচনং. তে পন সৰণ্ণকসিণা নীলকসিণং পীতকসিণং লোহিতকসিণং ওদাতকসিণন্তি ইমেহি চতূহি ৰণ্ণকসিণেহি সহিতা অট্ঠ দোসৰিক্খম্ভনুপাযভাৰতো, অপ্পটিঘাতৰিসযত্তা চ দোসচরিতস্স অনুকূলা.

৮০৮. তং…পে… পনেককন্তি এত্থ এককন্তি ইদং অনুস্সতিঅপেক্খং, অনুস্সতীসু একন্তি অত্থো, ন মোহচরিতৰিতক্কচরিতাপেক্খং তেসং অঞ্ঞস্সাপি অনুকূলস্স লব্ভনতো. তং পন মোহচরিতস্স, ৰিতক্কচরিতস্স চ গণনবলেন চিত্তস্স পতিট্ঠানতো অনুকূলং.

৮০৯-১১. পুরিমা…পে… দেহিনোতি ‘‘বুদ্ধানুস্সতি ধম্মানুস্সতি সঙ্ঘানুস্সতি সীলানুস্সতি চাগানুস্সতি দেৰতানুস্সতী’’তি ইদং পাল়িক্কমেন পুরিমং অনুস্সতিছক্কং সদ্ধাচরিতস্স অতিসপ্পাযৰসেন অনুকূলং. মরণূপসমাযুত্তা সতীতি মরণে, উপসমে চ যুত্তা সতি, মরণানুস্সতি, উপসমানুস্সতি চাতি ৰুত্তং হোতি. আহারনিস্সিতা সঞ্ঞাতি আহারে পটিক্কূলসঞ্ঞা. ধাতুৰৰত্থানন্তি চতুধাতুৰৰত্থানং. বুদ্ধিপ্পকতিজন্তুনোতি বুদ্ধিচরিতস্স সত্তস্স. সেসানি কসিণানীতি দোসচরিতস্স অনুকূলেসু ৰুত্তেহি চতূহি ৰণ্ণকসিণেহি অৰসেসানি পথৰীআপোতেজোৰাযোআলোকাকাসকসিণানি, এৰং পুরিমানি চত্তারি, ইমানি ছাতি দস ইমস্সেৰ উজুৰিপচ্চনীকা, ইমস্স অসপ্পাযন্তি গহেতব্বৰিসেসস্স অভাৰতো রাগাদিসব্বচরিতানং অনুকূলাতি ৰণ্ণিতা.

৮১২. একন্তৰিপচ্চনীকভাৰতোতি রাগচরিতাদীনং অসুভাদিকম্মট্ঠানস্স উজুৰিপচ্চনীকতায. অতিসপ্পাযতোতি সদ্ধাচরিতাদীনং বুদ্ধানুস্সতিআদিকম্মট্ঠানস্স অতিসপ্পাযতো. এৰং উজুৰিপচ্চনীকৰসেন, অতিসপ্পাযৰসেন চ ইদং সব্বং ৰিসুং ৰিসুং তেসং অনুকূলন্তি ৰুত্তং, ন পন ইতরস্স অননুকূলভাৰতো. ন হি রাগাদীনং অৰিক্খম্ভিকা, সদ্ধাদীনং ৰা অনুপকারিকা কুসলভাৰনা নাম অত্থি. তথা হি মেঘিযসুত্তে –

‘‘চত্তারো ধম্মা উত্তরি ভাৰেতব্বা, অসুভা ভাৰেতব্বা রাগস্স পহানায, মেত্তা ভাৰেতব্বা ব্যাপাদস্স পহানায, আনাপানস্সতি ভাৰেতব্বা ৰিতক্কুপচ্ছেদায, অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৰেতব্বা অস্মিমানসমুগ্ঘাতাযা’’তি (অ. নি. ৯.৩; উদা. ৩১) –

একস্সেৰ চত্তারো ধম্মা ভাৰেতব্বাতি ৰুত্তা. তথা রাহুলোৰাদসুত্তেপি ‘‘মেত্তং, রাহুল, ভাৰনং ভাৰেহী’’তিআদিনা (ম. নি. ২.১২০) সত্ত কম্মট্ঠানানি ৰুত্তানি, ন চাযস্মতো মেঘিযস্স চত্তারিপি চরিতানি সন্তি, নাপি রাহুলত্থেরস্স সব্বচরিতানি, তস্মা ৰচনমত্তে অভিনিৰেসং অকত্ৰা সব্বত্থ অধিপ্পাযো পরিযেসিতব্বোতি ৰুত্তং হোতি.

৮১৩-৪. কিঞ্চাপি ৰুত্তনযেন কম্মট্ঠানানং গণনপরিচ্ছেদোপি সক্কা ঞাতুং, সঙ্করত্তা পন সুখেন ৰিঞ্ঞাতুং ন সক্কাতি তেসং সামঞ্ঞতো, ৰিসুং ৰিসুং জাতিতো চ গণনপরিচ্ছেদং দস্সেতুং ‘‘কম্মট্ঠানানি সব্বানী’’তিআদি ৰুত্তং. চত্তালীসাতি নিদ্দিসেতি পাল়িতো, অট্ঠকথাতো চ সমোধানেত্ৰা ‘‘সমচত্তালীসা’’তি নিদ্দিসেয্য. কথং? কসিণানি দস…পে… সঞ্ঞা চাহারতা ইতি. অসুভানুস্সতী দসাতি দস-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো ‘‘দস অসুভা, দস অনুস্সতী’’তি. দস অসুভা হেট্ঠা কথিতাৰ. ‘‘পুরিমানুস্সতিছক্ক’’ন্তি এত্থ ৰুত্তা ছ, মরণানুস্সতি কাযগতাসতি আনাপানস্সতি উপসমানুস্সতীতি ইমা দস অনুস্সতিযো. চতুধাতুৰৰত্থানন্তি পথৰাদীনং চতুন্নং ধাতূনং ৰৰত্থানং. সঞ্ঞা চাহারতাতি গাথাবন্ধৰসেন গ-কারস্স লোপং কত্ৰা আহারগতা সঞ্ঞা ‘‘আহারতা সঞ্ঞা’’তি ৰুত্তা. আহারোযেৰ ৰা আহারতা, তগ্গতা চ সঞ্ঞা উপচারতো ‘‘আহারতা’’তি ৰুত্তা, আহারে পটিক্কূলসঞ্ঞাতি অত্থো.

৮১৫-৬. কিং ইমেসু সব্বেসুযেৰ কম্মট্ঠানেসু ঝানং নিব্বত্ততীতি? আম, নিব্বত্ততি সব্বেস্ৰেৰ উপচারজ্ঝানং, অপ্পনাঝানং পন কেসুচি ন নিব্বত্ততি, তস্মা কানিচি উপচারমেৰ নিব্বত্তেন্তি, কানিচি অপ্পনম্পি. কথং পনেতং দট্ঠব্বন্তি আহ ‘‘এতেসূ’’তিআদি. উপচারমেৰ আৰহন্তীতি উপচারাৰহা ‘‘অপেক্খো’’তিআদীসু ৰিয হেত্থ অৰধারণং দট্ঠব্বং. তত্থ আনাপানস্সতিং, কাযগতাসতিঞ্চ হিত্ৰা সেসা বুদ্ধানুস্সতিআদযো অট্ঠ অনুস্সতিযো, সঞ্ঞা, ৰৰত্থানঞ্চাতি এতে দস নানপ্পকারকত্তা, গম্ভীরত্তা, সভাৰধম্মত্তা চ অসতি ভাৰনাৰিসেসে উপচারাৰহা ৰুত্তা.

৮১৭-৮. এৰং উপচারপ্পনাৰহতো দস্সেত্ৰা ইদানি ঝানপ্পভেদতো দস্সেতুং ‘‘অপ্পনাযাৰহেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. চতুক্কজ্ঝানিকাতি চতুক্কনযৰসেন চতুব্বিধরূপাৰচরজ্ঝানৰন্তো, তেসং একেকস্সেৰ আরম্মণভূতাতি অত্থো. পঞ্চকনযৰসেন পন ‘‘পঞ্চকজ্ঝানিকা’’তি ৰেদিতব্বা. পঠমজ্ঝানিকাতি পঠমজ্ঝানস্সেৰ আরম্মণভূতা, পটিক্কূলভাৰতো পন ইতরেসং আরম্মণানি ন হোন্তি. পটিক্কূলেপি হি ৰিসযে ৰিতক্কবলেন পঠমজ্ঝানং অপ্পেতি চণ্ডসোতনদিযং অরিত্তবলেন নাৰা ৰিয. সেসানি পন তদভাৰতো ন তেসু অপ্পেন্তি.

৮১৯. তিকজ্ঝানৰহাতি চতুক্কনযেন তিকজ্ঝানৰহা, পঞ্চকনযেন পন চতুক্কজ্ঝানৰহা, মেত্তাকরুণামুদিতা হি মেত্তাদীনং সোমনস্সসহগতানমেৰ আরম্মণত্তা পঞ্চমজ্ঝানিকা ন হোন্তি. অপ্পনপ্পত্তা হি মেত্তাদযো সোমনস্সেন ৰিনা নপ্পৰত্তন্তি. চতুত্থোপি ব্রহ্মৰিহারোতি সম্বন্ধো. ব্রহ্মানং উত্তমানং ৰিহারো, ব্রহ্মভূতো ৰা ৰিহারোতি ব্রহ্মৰিহারো, সো উপেক্খাভাৰনাৰসেন চতুত্থজ্ঝানিকো. তত্থাপি মেত্তাদিৰসেন পটিলদ্ধজ্ঝানচতুক্কস্সেৰেতং অপ্পেতি, নেতরস্স. কস্মা? মেত্তাদীনং নিস্সন্দত্তা. যথা হি কসিণানং নিস্সন্দা আরুপ্পা, যথা চ সমথৰিপস্সনানিস্সন্দা নিরোধসমাপত্তি, এৰং মেত্তাদিনিস্সন্দা উপেক্খা. আরুপ্পা চতুত্থজ্ঝানিকাতি অঙ্গসমতাৰসেন আরুপ্পাপি চতুত্থজ্ঝানস্সেৰ পভেদাতি কত্ৰা ৰুত্তং.

৮২০. এৰং ঝানভেদতো দস্সেত্ৰা পুন সমতিক্কমতো দস্সেতুং ‘‘ৰসেনারম্মণঙ্গান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. আরম্মণসমতিক্কমো অঙ্গসমতিক্কমোতি অতিক্কমিতব্বানং আরম্মণানং, অঙ্গানঞ্চ ৰসেন সমতিক্কমো দুৰিধো. কিং সব্বেস্ৰেৰ দুৰিধো লব্ভতি, নোতি আহ ‘‘গোচরা…পে… তিক্কমো’’তি. চতূসু হি আরুপ্পেসু আরম্মণসমতিক্কমোৰ হোতি আকাসকসিণৰজ্জিতেসু নৰসু আরম্মণেসু অঞ্ঞতরং সমতিক্কমিত্ৰা আকাসানঞ্চাযতনস্স, আকাসানঞ্চাযতনাদীনি চ সমতিক্কমিত্ৰা ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদীনং পত্তব্বত্তা, অঙ্গাতিক্কমো পন অরূপে নত্থি চতুন্নঞ্চাপি অঙ্গানং ৰসেন সমানত্তা. রূপে ঝানঙ্গতিক্কমোতি রূপাৰচরিককম্মট্ঠানেসু ৰিতক্কাদীনং ঝানঙ্গানং অতিক্কমো, ইদঞ্চ লব্ভমানকৰসেন ৰুত্তং. পঠমজ্ঝানিকেসু দুৰিধোপি সমতিক্কমো নত্থি, নীৰরণসমতিক্কমো ইধ অট্ঠন্নম্পি সমাপত্তীনং সাধারণত্তা ন গহিতো.

৮২১. এৰং সমতিক্কমৰসেন দস্সেত্ৰা পুন ৰড্ঢনাৰড্ঢনৰসেন দস্সেতুং ‘‘দসেৰ কসিণানী’’তিআদিমাহ. ইমেসু চত্তালীসায কম্মট্ঠানেসু দস কসিণানেৰ ৰড্ঢেতব্বানি. ন চ…পে… অসুভাদযোতি সেসা অসুভাদযো পন নেৰ ৰড্ঢেতব্বা. কস্মা? পরিচ্ছিন্নাকারেনেৰ উপট্ঠানতো, আনিসংসাভাৰতো চ. তথা হি দস অসুভানি, কাযগতাসতি চ অত্তনো ঠিতোকাসেন পরিচ্ছিন্নত্তা পরিচ্ছিন্নাকারেনেৰ উপট্ঠহন্তি. ৰড্ঢিতেসুপি কুণপরাসি এৰ উপট্ঠাতীতি ন কোচি আনিসংসো অত্থি. অৰড্ঢিতেসুপি হি তেসু কামরাগৰিক্খম্ভনা হোতিযেৰ. যদি এৰং, অসুভজ্ঝানানং অপ্পমাণারম্মণতাৰচনং ৰিরুজ্ঝতীতি? ন ৰিরুজ্ঝতি. একচ্চো হি উদ্ধুমাতকে ৰা অট্ঠিকে ৰা মহন্তে নিমিত্তং গণ্হাতি, একচ্চো অপ্পকেতি ইমিনা পরিযাযেন একচ্চস্স পরিত্তারম্মণজ্ঝানং হোতি, একচ্চস্স অপ্পমাণারম্মণং. যো ৰা এতং আনিসংসাভাৰং অপস্সন্তো ৰড্ঢেয্য, তস্স ৰসেন অপ্পমাণারম্মণতা ৰুত্তা. আনাপাননিমিত্তম্পি নাসিকগ্গমুখনিমিত্তাদিপরিচ্ছিন্নং উপট্ঠাতি, ৰড্ঢযতোপি চ ৰাতরাসিযেৰ ৰড্ঢতি. পিচুপিণ্ডাদিৰসেন উপট্ঠহন্তম্পি হি নিমিত্তং ৰাতসঙ্ঘাটমত্তমেৰ, তথা ব্রহ্মৰিহারনিমিত্তম্পি ৰড্ঢেন্তস্স সত্তরাসিযেৰ ৰড্ঢেয্য, ন চ তেন কোচি অত্থো হোতি, তস্মা তদুভযম্পি ন ৰড্ঢেতব্বং. যং পন ৰুত্তং ‘‘মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তিআদি (ৰিভ. ৬৬৩), তম্পি পরিগ্গহৰসেন ৰুত্তং, ন নিমিত্তৰড্ঢনৰসেন. কিঞ্চি ব্রহ্মৰিহারে পটিভাগনিমিত্তমেৰ নত্থি, কিমযং ৰড্ঢেয্য, অপ্পমাণারম্মণতা পনেত্থ পরিগ্গহিতমত্তৰসেন ৰেদিতব্বা. আরুপ্পারম্মণেসু আকাসং কসিণুগ্ঘাটমত্তত্তা কসিণাপগমৰসেনেৰ মনসি কাতব্বং, ততো পরং ৰড্ঢযতো ন কিঞ্চি হোতি, ৰিঞ্ঞাণং সভাৰধম্মত্তা ন সক্কা ৰড্ঢেতুং, পরিকম্মমেৰ হি ৰড্ঢেতুং সক্কা, ৰিঞ্ঞাণাপগমো তস্স অভাৰমত্তত্তা, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনারম্মণম্পি সভাৰধম্মত্তাযেৰ ন সক্কা ৰড্ঢেতুং, তস্মা তানিপি ন ৰড্ঢেতব্বানি. অপ্পমাণারম্মণতা আরুপ্পানং ৰিপুলকসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৰত্তিযা ৰেদিতব্বা. বুদ্ধানুস্সতিআদযো চ অনিমিত্তত্তা ন ৰড্ঢেতব্বা. পটিভাগনিমিত্তঞ্হি অযং ৰড্ঢেয্য, তঞ্চ নেসং নত্থি, তস্মা ইমে অসুভাদযো তিংস কম্মট্ঠানানি পরিচ্ছিন্নোকাসত্তা, পযোজনাভাৰতো, অৰড্ঢনতো চ ন ৰড্ঢেতব্বানি.

৮২২-৩. এৰং ৰড্ঢনাৰড্ঢনতো দস্সেত্ৰা পুন আরম্মণতো দস্সেতুং ‘‘দসেৰ কসিণানী’’তিআদি আরদ্ধং. পটিভাগনিমিত্তানি হোন্তি আরম্মণানীতি ইমানি দ্ৰাৰীস পটিভাগনিমিত্তভূতানি আরম্মণানি হোন্তি. সেসাতি অৰসেসা অট্ঠারস নেৰ পটিভাগনিমিত্তারম্মণা সিযুং.

৮২৪-৫. ইদানি ভূমিতো দস্সেতুং ‘‘অসুভানী’’তিআদি ৰুত্তং. দেৰেসু নপ্পৰত্তন্তি তত্থ অসুভানং, পটিক্কূলস্স চ আহারস্স অভাৰতো. তচপঞ্চকম্পি হি তত্থ পৰত্তমানং দিব্বানুভাৰেন পটিক্কূলাকারেন নোপট্ঠাতি. অস্সাসপস্সাসানং ব্রহ্মলোকে অভাৰতো ‘‘আনাপানস্সতি চা’’তিআদি ৰুত্তং. ঝানানুভাৰনিব্বত্তানঞ্হি অত্থস্স অভাৰতো নত্থি ব্রহ্মলোকে অস্সাসপস্সাসা.

৮২৭. ইদানি গহণতো দস্সেতুং ‘‘চতুত্থ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ চতুত্থং…পে… দিট্ঠেনেৰ গহেতব্বাতি ৰাযোকসিণং ৰজ্জেত্ৰা সেসা নৰ কসিণা, দস অসুভানীতি ইমানি একূনৰীসতি দিট্ঠেনেৰ ৰত্থুনা করণভূতেন গহেতব্বানি উগ্গহেতব্বানি. তথা চ ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘দিট্ঠেন গহেতব্বানি, পুব্বভাগে চক্খুনা ওলোকেত্ৰা নিমিত্তং নেসং গহেতব্বন্তি অত্থো’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৪৭).

৮২৮-৩১. সতিযম্পি চ কাযম্হীতি কাযগতাসতিযম্পি. দিট্ঠেন তচপঞ্চকন্তি তচপঞ্চকমত্তমেৰ দিট্ঠেন গহেতব্বং. সেসমেত্থ সুতেনেৰাতি এত্থ কাযগতাসতিযং সেসং ৰক্কপঞ্চকাদি সুতেনেৰ গহেতব্বং. ইতি কাযগতাসতি দিট্ঠসুতেন গহেতব্বা. উত্তরোট্ঠনাসিকগ্গেসু ফুট্ঠস্স অস্সাসপস্সাসস্স গহেতব্বতো ৰুত্তং ‘‘আনাপানস্সতি এত্থ, ফুট্ঠেন পরিদীপিতা’’তি. উচ্ছুসস্সাদীনং পত্তেসু চলমানৰণ্ণগ্গহণমুখেন, সরীরসম্ফস্সৰসেন চ ৰাতস্স গহেতব্বত্তা ৰুত্তং ‘‘ৰাযোকসিণমেৰেত্থ, দিট্ঠফুট্ঠেন গয্হতী’’তি. আদিতোৰ গহেতব্বা ন হোন্তীতিআদিকম্মিকেন ভাৰনারম্ভৰসেন ন পট্ঠপেতব্বানি, হেট্ঠিমে তযো ব্রহ্মৰিহারে, কসিণেসু রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানঞ্চ অনধিগন্ত্ৰা সম্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা.

৮৩২-৫. এৰং গহণৰসেন দস্সেত্ৰা ইদানি পচ্চযতো দস্সেতুং ‘‘কম্মট্ঠানেসু হেতেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ এতেসু কম্মট্ঠানেসূতি এত্থ যথারহং আরম্মণানং, ঝানানঞ্চ গহণং ৰেদিতব্বং. আকাসকসিণস্স উগ্ঘাটেতুং অসক্কুণেয্যত্তা ৰুত্তং ‘‘আকাসকসিণং ৰিনা’’তি. মেত্তাদিএকেকস্মিং ব্রহ্মৰিহারে তীণি তীণি ঝানানি পটিলভিত্ৰা ঠিতস্সেৰ উপেক্খাব্রহ্মৰিহারৰসেন পঞ্চমজ্ঝানং উপ্পজ্জতীতি ৰুত্তং ‘‘তযো ব্রহ্মৰিহারা’’তিআদি. দ্ৰিন্নং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনজৰনানং সমনন্তরা নিরোধং ফুসতীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘চতুত্থমারুপ্প’’ন্তিআদি. ৰিপস্সনাভৰসম্পত্তিসুখানং পচ্চযাতি ৰিপস্সনায, ভৰসম্পত্তিযা, দিট্ঠধম্মসুখৰিহারস্স চ পচ্চযা হোন্তীতি অত্থো.

৮৩৬-৯. এৰং পসঙ্গেন আগতং কম্মট্ঠানৰিভাগং দস্সেত্ৰা পুন আচরিযেন পটিপজ্জিতব্বৰিধিং দস্সেতুং ‘‘কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. সন্তিকে ৰসন্তস্সাতি আচরিযেন সদ্ধিং একগেহে, একৰিহারে ৰা ৰসন্তস্স. কথেতব্বন্তি পৰত্তিং সুত্ৰা সুত্ৰা কথেতব্বং. আগতস্সাগতক্খণেতি স-কারো পদসন্ধিমত্তকরো, আগতাগতক্খণেতি অত্থো. অথ ৰা আগতস্স আগতক্খণে কথেতব্বং. ঈদিসেসু হি ঠানেসু আমেডিতসামত্থিযতোৰ লব্ভতি. ন হি একৰারমেৰ আগতস্স তস্মিং খণে কথেতব্বং, ততো পরং ন কথেতব্বন্তি যুজ্জতি.

নাতিসঙ্খেপৰিত্থারন্তি অতিসংখিত্তং, অতিৰিত্থারঞ্চ অকত্ৰা তস্স সুখেন উগ্গণ্হনপ্পমাণং কথেতব্বং. সচে পন সো পকতিযাৰ উগ্গহিতকম্মট্ঠানো হোতি, সজ্ঝাযৰসেন ৰা মনসিকারৰসেন ৰা কতপরিচযো, তস্স একং, দ্ৰে ৰা নিসজ্জা অত্তনো সম্মুখাৰ সজ্ঝাযং কারেত্ৰা দাতব্বং. এৰং আচরিযেন পটিপজ্জিতব্বৰিধিং দস্সেত্ৰা পুন গহিতকম্মট্ঠানেন তেন যোগিনা উত্তরি কাতব্বৰিধানং দস্সেন্তো আহ ‘‘তেনপী’’তিআদি. সম্মট্ঠানন্তি যত্থ পহটো সমতি, তং সম্মট্ঠানং, ইদং সম্মট্ঠানং ৰিযাতি সম্মট্ঠানং. যথা হি সম্মট্ঠানে গহিতে পুগ্গলং অত্তনো ৰেরী অভিভৰিতুং ন সক্কোতি, এৰং কম্মট্ঠানে গহিতে মনোভুসঙ্খাতো কামরাগো তংসমঙ্গিপুগ্গলং অভিভৰিত্ৰা অত্তনো ৰসে কাতুং ন সক্কোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সম্মট্ঠানং ৰিযাতি সম্মট্ঠান’’ন্তি. মনো অভিভৰতীতি মনোভূ, তস্স মনোভুনো. অট্ঠারসহি…পে… ৰিৰজ্জিতেতি –

‘‘মহাৰাসং নৰাৰাসং, জরাৰাসঞ্চ পন্থনিং;

সোণ্ডিং পণ্ণঞ্চ পুপ্ফঞ্চ, ফলং পত্থিতমেৰ চ.

‘‘নগরং দারুনা খেত্তং, ৰিসভাগেন পট্টনং;

পচ্চন্তসীমাসপ্পাযং, যত্থ মিত্তো ন লব্ভতি.

‘‘অট্ঠারসেতানি ঠানানি, ইতি ৰিঞ্ঞায পণ্ডিতো;

আরকা পরিৰজ্জেয্য, মগ্গং সপ্পটিভযং যথা’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.৫২) –

এৰং ৰুত্তেহি অট্ঠারসহি ৰিহারদোসেহি সব্বকালৰিযুত্তে. অনুরূপেতি ইমেসু অট্ঠারসসু দোসেসু অঞ্ঞতরেনপি সমন্নাগতো অননুরূপো নাম, তদভাৰেন অত্তনো যোগকম্মস্স অনুকূলে. মহাৰিহারাদযো হি যোগকম্মস্স অনুকূলা ন হোন্তি, তস্মা মহাৰিহারে তাৰ ৰত্তকরণাদিনা পলিবোধো হোতি. যত্থ পন সব্বং কতমেৰ, অৰসেসাপি সঙ্ঘট্টনা নত্থি, এৰরূপো মহাৰিহারোপি অনুরূপোৰ. নৰৰিহারে বহুং নৰকম্মং কাতব্বং হোতি, তস্মা সো অসতি অঞ্ঞস্মিং অনুকূলে কারণে অননুরূপো হোতি. তথা জিণ্ণৰিহারোপি বহুপটিজগ্গিতব্বতায কম্মট্ঠানন্তরাযিকো. পন্থনিস্সিতকো আগন্তুকেহি রত্তিন্দিৰং সমোকিণ্ণতায. যত্থ সোণ্ডী নাম পাসাণপোক্খরণী হোতি, সো সোণ্ডিৰিহারো. তত্থ বহূ পানীযত্থায সমোসরন্তি, তথা পণ্ণপুপ্ফফলৰতি ৰিহারে তংতদত্থায. পত্থনীযে লোকসম্মতে ৰিহারে ৰিহরন্তং ‘‘অরহা’’তি সম্ভাৰেন্তা বহূ আগচ্ছন্তি. নগরসন্নিস্সিতেপি ৰিহারে ৰিসভাগারম্মণাপাথগমনাদীনি হোন্তি. দারুসন্নিস্সিতে কট্ঠহারিকাদীহি অফাসু হোতি. খেত্তসন্নিস্সিতে ৰিহারমজ্ঝেযেৰ খলমণ্ডলকরণাদিনা অফাসু হোতি. ৰিসভাগপুগ্গলাধিৰুত্থেপি কলহনিৰারণাদীসু তে উপৰদন্তি. পট্টনসন্নিস্সিতে অভিণ্হং নাৰাসত্থেহি আগতমনুস্সেহি অফাসু হোতি. পচ্চন্তনিস্সিতে মনুস্সা বুদ্ধাদীসু অপ্পসন্না হোন্তি. রজ্জসীমসন্নিস্সিতে দ্ৰিন্নং রাজূনং কলহে সতি দ্ৰিন্নং ৰিজিতেসু পিণ্ডায ৰিচরন্তং ভিক্খুং ‘‘অযং চরপুরিসো’’তি গহেত্ৰা বন্ধনাদিকং পাপেয্যুং, অসপ্পাযে অমনুস্সাদিউপদ্দৰা হোন্তি. কল্যাণমিত্তানধিৰুত্থে উপ্পন্নকঙ্খায ৰিনোদকে অসতি মহাদোসোযেৰাতি এতেপি ৰিহারা অননুরূপা, তস্মা তাদিসে ৰিহারে পরিৰজ্জেত্ৰা ৰুত্তদোসৰিরহিতে অনুরূপে ৰিহারে ৰিহাতব্বং.

তস্স পন ৰিহারস্স অনুরূপভাৰো এৰং ৰেদিতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘গামতো’’তিআদি ৰুত্তং. গামতোতি গোচরগামতো. নাতিদূরেতি গোচরগামস্স অড্ঢগাৰুততো ওরভাগতায ন অতিদূরে. নচ্চাসন্নেতি পচ্ছিমেন পমাণেন গোচরগামতো পঞ্চধনুসতিকতায ন অতিসন্নে. ইমিনা গমনাগমনসম্পন্নতং দস্সেতি. গোচরগামস্স পন উত্তরদিসায ৰা দক্খিণদিসায ৰা নাতিদূরং নচ্চাসন্নং সেনাসনং ৰিসেসেন গমনাগমনসম্পন্নং হোতি, নাতিদূরনচ্চাসন্নতা চেত্থ নিদস্সনমত্তং. পঞ্চঙ্গসংযুতেতি পন ৰুত্তত্তা নাতিদূরনচ্চাসন্নতায সহ দিৰা অপ্পকিণ্ণতাদীনি চত্তারি সমোধানেত্ৰা পঞ্চঙ্গসংযুত্ততা ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, সেনাসনং নাতিদূরং হোতি নচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নং দিৰা অপ্পকিণ্ণং রত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং অপ্পডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সং, তস্মিং খো পন সেনাসনে ৰিহরন্তস্স অপ্পকসিরেনেৰ উপ্পজ্জন্তি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারা, তস্মিং খো পন সেনাসনে থেরা ভিক্খূ ৰিহরন্তি বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধরা ৰিনযধরা মাতিকাধরা, তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৰা পরিপুচ্ছতি পঞ্হং ‘ইদং, ভন্তে, কথং; ইমস্স কো অত্থোতি. তস্স তে আযস্মন্তো অৰিৰটঞ্চেৰ ৰিৰরন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানিং করোন্তি, অনেকৰিহিতেসু চ কঙ্খাট্ঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতী’’তি (অ. নি. ১০.১১).

এত্থ চ নাতিদূরনচ্চাসন্নভাৰেন গমনাগমনসম্পন্নতা পঠমং অঙ্গং, দিৰা মহাজনসংকিণ্ণতাভাৰেন, রত্তিযং জনালাপসদ্দাভাৰেন, সব্বদাপি জনসন্নিপাতনিগ্ঘোসাভাৰেন অপ্পকিণ্ণঅপ্পসদ্দঅপ্পনিগ্ঘোসভাৰো দুতিযং, ডংসমকসাদিপরিস্সযাভাৰো ততিযং, অপ্পকসিরেন চীৰরপিণ্ডপাতাদিপচ্চযলাভো চতুত্থং, বহুস্সুততাদিগুণসমন্নাগতানং থেরানং ৰসনভাৰো পঞ্চমন্তি ইমেহি পঞ্চহি অঙ্গেহি সংযুত্তে সমন্নাগতে ৰিহারস্মিং ৰিহাতব্বং.

৮৪০-১. পঠমং ৰুত্তআৰাসাদিমহাপলিবোধে উপাদায খুদ্দকপলিবোধো, ইদানি তং পলিবোধং সরূপতো দস্সেত্ৰা তস্স উপচ্ছিন্দনাকারং আৰি কাতুং ‘‘দীঘা কেসা’’তিআদি ৰুত্তং. সো পত্তো সুট্ঠু পচিতব্বোতি যোজনা.

৮৪২-৫. পৰিৰিত্তেতি জনৰিৰিত্তে ওকাসে. ৰজ্জেত্ৰা…পে… লোহিতন্তি ইমে চত্তারো কসিণদোসা, তস্মা এৰরূপা মত্তিকা ৰজ্জেত্ৰা. সণ্হাযাতি অপনীততিণমূলসক্খরৰালুকায সুমদ্দিতায সুখুমায. অরুণৰণ্ণাযাতি অরুণনিভায, অরুণৰণ্ণপ্পভাযাতি অত্থো. বহিদ্ধা ৰাপি তাদিসেতি বহিদ্ধাপি ৰিহারপচ্চন্তে পটিচ্ছন্নট্ঠানে. সংহারিমন্তি সংহরিতব্বং গহেত্ৰা চরণযোগ্যং. তত্রট্ঠকন্তি যত্থ কতং, তত্থেৰ তিট্ঠনকং.

৮৪৭-৫০. পমাণতোতি ৰক্খমানপ্পমাণতো. ৰট্টং আকোটেত্ৰাতি পরিমণ্ডলং কত্ৰা আকোটেত্ৰা. তন্তি তং চম্মং ৰা কটসারং ৰা দুস্সপট্টং ৰা. কণ্ণিকন্তি কণ্ণিকাসদিসং, পরিমণ্ডলতো পদুমকণ্ণিকাকারন্তি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘সম’’ন্তি. ‘‘কণ্ণিকাসম’’ন্তি ৰা পাঠো. ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলন্তি চতুরঙ্গুলাধিকৰিদত্থিপ্পমাণং. এতদেৰ হি পমাণং সন্ধায অট্ঠকথাযং ‘‘সুপ্পমত্তে ৰা সরাৰমত্তে ৰা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৫৫) ৰুত্তং. ৰিৰট্টন্তি নিব্বানং. কসিণপরিকম্মং করোন্তোপি হি এত্তকেযেৰ অট্ঠত্ৰা নিব্বানত্থাযেৰ ৰাযমতি. ভেরীতলসমং কত্ৰাতি পাণিকায ঘংসেত্ৰা নিন্নতুন্নতট্ঠানাভাৰেন ভেরীতলং ৰিয সমং কত্ৰা. সম্মজ্জিত্ৰান তং ঠানন্তি যস্মিং ঠানে নিসীদিত্ৰা তং কসিণং ওলোকেতি, তং ঠানং সচে উক্লাপং হোতি, সম্মজ্জিত্ৰা. ন্হত্ৰাতি সরীরদরথৰিনোদনত্থং ন্হত্ৰা.

৮৫১-২. তম্হা কসিণমণ্ডলা হত্থপাসপ্পমাণস্মিং পদেসেতি তম্হা কসিণমণ্ডলস্স, ঠপিতট্ঠানম্হা অড্ঢতেয্যহত্থন্তরে পদেসে, কসিণমণ্ডলস্স, পীঠস্স চ মজ্ঝং হত্থপাসপ্পমাণং কত্ৰা পঞ্ঞত্তেতি ৰুত্তং হোতি. ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলে উচ্চেতি ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলং হুত্ৰা উচ্চে, ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলপাদকেতি ৰুত্তং হোতি. দূরে নিসিন্নস্স হি কসিণং ন উপট্ঠাতি, আসন্নতরে নিসিন্নস্স হত্থপাণিকাপদাদযো কসিণদোসা পঞ্ঞাযন্তি. উচ্চতরে নিসিন্নেন চ গীৰং পণামেত্ৰা ওলোকেতব্বং হোতি, নীচতরে জণ্ণুকানি রুজ্জন্তি, তস্মা হত্থপাসপ্পমাণে পদেসে ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলপাদকে পীঠে নিসীদিতব্বং. যস্মা চতূসু ইরিযাপথেসু সযনং কোসজ্জপক্খিযং, ঠানচঙ্কমনানি উদ্ধচ্চপক্খিযানি, নিসজ্জা পন অলীনুদ্ধচ্চপক্খিযা, সন্তো ইরিযাপথো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘নিসীদিত্ৰা’’তি, সমন্ততো ঊরুবদ্ধাসনং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰাতি অত্থো. যেনাকারেন নিসীদন্তস্স নিসজ্জা সুখা হোতি, তং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘উজুং কাযং পণিধাযা’’তি. উপরিমং সরীরং উজুকং ঠপেত্ৰা অট্ঠারসপিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেত্ৰাতি অত্থো. এৰঞ্হি নিসিন্নস্স চম্মমংসনহারূনি ন ওণমন্তি, অথস্স যা তেসং ওণমনপচ্চযা খণে খণে ৰেদনা উপ্পজ্জেয্যুং, তা ন উপ্পজ্জন্তি. তাসু অনুপ্পন্নাসু চিত্তং একগ্গং হোতি, কম্মট্ঠানং ন পরিপততি. ততো চ পুব্বেনাপরং ৰিসেসপ্পত্তিযা ৰুদ্ধিং ফাতিং উপগচ্ছতি. ইদানি আরম্মণপরিগ্গহুপাযং দস্সেন্তো আহ ‘‘কত্ৰা পরিমুখং সতি’’ন্তি, কম্মট্ঠানাভিমুখং সতিং ঠপেত্ৰাতি অত্থো. অভি-সদ্দেন হি সমানত্থো ইধ পরি-সদ্দো, অথ ৰা সমীপত্থেন পরি-সদ্দেন মুখস্স সমীপে সতিং কত্ৰাতি অত্থো. যথাহ – ‘‘অযং সতি উপট্ঠিতা হোতি সুপট্ঠিতা নাসিকগ্গে ৰা মুখনিমিত্তে ৰা. তেন ৰুচ্চতি পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা’’তি (ৰিভ. ৫৩৭). অথ ৰা ‘‘পরীতি পরিগ্গহট্ঠো, মুখন্তি নিয্যানট্ঠো, সতীতি উপট্ঠানট্ঠো. তেন ৰুচ্চতি ‘পরিমুখং সতি’’ন্তি (পটি. ম. ১.১৬৪) ৰচনতো ‘‘পরিণাযিকা’’তিআদীসু ৰিয পরি-সদ্দো পরিগ্গহট্ঠো, ‘‘সুঞ্ঞতৰিমোক্খমুখ’’ন্তিআদীসু ৰিয মুখ-সদ্দো নিয্যানট্ঠোতি কত্ৰা পরিগ্গহিতনিয্যানসতিং কত্ৰা সব্বথা গহিতাসম্মোসং পরিচ্চত্তসম্মোসং সতিনেপক্কং উপট্ঠপেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি.

৮৫৩-৫. কামেস্ৰাদীনৰং দিস্ৰাতি ‘‘কামা নামেতে অট্ঠিকঙ্খলিকূপমা নিরস্সাদট্ঠেনা’’তিআদিনা ৰত্থুকামকিলেসকামেসু আদীনৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা. নেক্খম্মং দট্ঠু খেমতোতি নেক্খম্মং খেমতো দিস্ৰা কামনিস্সরণং সব্বদুক্খসমতিক্কমস্স উপাযভূতং নেক্খম্মন্তি এৰং নেক্খম্মসঙ্খাতং সউপচারজ্ঝানং, নিব্বানং, ৰিপস্সনং, সব্বেপি ৰা কুসলধম্মে খেমতো নিব্ভযতো দিস্ৰা, তত্থ জাতাভিলাসো হুত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. পরমং…পে… রতনত্তযেতি বুদ্ধাদিরতনত্তযে রতনত্তযগুণানুস্সরণেন বলৰপীতিপামোজ্জং জনযিত্ৰা. ভাগী…পে… মুত্তমন্তি ‘‘অহং ইমায সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধঅরিযসাৰকেহি পটিপন্নায নেক্খম্মপটিপত্তিযা চিত্তৰিৰেকাদিপ্পৰিৰেকজস্স সুখস্স অদ্ধা একন্তেন ভাগী অস্সং, লাভী ভৰেয্য’’ন্তি এৰং পটিপত্তিযং আনিসংসদস্সনেন তব্বিসযং উত্তমং মহন্তং উস্সাহং কত্ৰা. আকারেন সমেনেৰাতি অতিউম্মীলিতঅতিমন্দালোচনানি ৰজ্জেত্ৰা নাতিউম্মীলিতনাতিমন্দালোচনসঙ্খাতেন সমেন আলোচনাকারেন. অতিউম্মীলযতো হি অতিসুখুমং, অৰিভূতঞ্চ রূপগতং উপনিজ্ঝাযতো ৰিয চক্খু কিলমতি, অত্তনো সভাৰৰিভাৰনতো চ মণ্ডলং অতিৰিভূতং হোতি, তথা ৰণ্ণতো, লক্খণতো ৰা উপতিট্ঠেয্য, তেনস্স নিমিত্তং নুপ্পজ্জতি. অতিমন্দং উম্মীলযতো চ গজনিমীলকেন পেক্খন্তস্স ৰিয রূপগতং মণ্ডলং অৰিভূতং হোতি. দস্সনে মন্দব্যাপারতায কোসজ্জপাততো চিত্তঞ্চ লীনং হোতি, এৰম্পি নিমিত্তং নুপ্পজ্জতি, তস্মা যথা নাম আদাসতলে মুখনিমিত্তং গণ্হন্তো ন তত্থ অতিগাল়্হং উম্মীলতি, ন অতিমন্দং, অথ খো সমেন আকারেন গণ্হাতি, এৰমেৰ নাতিউম্মীলনাদিনা সমেন আকারেন গণ্হন্তেন ভাৰেতব্বন্তি. নিমিত্তং গণ্হতাতি পথৰীকসিণে চক্খুনা গহিতং নিমিত্তং মনসা গণ্হন্তেন.

৮৫৬-৭. ইদানি নিমিত্তগ্গহণোপাযং দস্সেতুং ‘‘ন ৰণ্ণো পেক্খিতব্বো’’তিআদি ৰুত্তং. ন ৰণ্ণো পেক্খিতব্বো সোতি যো তত্থ পথৰীকসিণে অরুণৰণ্ণো, সো ন চিন্তেতব্বো ৰণ্ণৰসেন মনসিকরোতো ৰণ্ণকসিণভাৰূপগমনতো. চক্খুৰিঞ্ঞাণেন পন গহিতগ্গহণং ন সক্কা ৰারেতুং, তেনেৰেত্থ ‘‘ন ওলোকেতব্বো’’তি অৰত্ৰা ‘‘মনসানুপেক্খিতা হোতী’’তিআদীসু ৰিয মনসা চিন্তনৰসেন পেক্খনগ্গহণং কতং. দট্ঠব্বং ন চ লক্খণন্তি যং তত্থ পথৰীধাতুযা থদ্ধলক্খণং ন মনসিকাতব্বং তস্স মনসিকারে ধাতুকম্মট্ঠানস্স গহিতত্তা. ৰণ্ণং পন অমুঞ্চিত্ৰাতি দিস্ৰা গহেতব্বত্তা পন ৰণ্ণং অমুঞ্চিত্ৰা. উস্সদস্স ৰসেন হি চিত্তং পণ্ণত্তিধম্মস্মিন্তি পথৰীধাতুযা সত্তিতো অধিকভাৰেন সসম্ভারপথৰিযা ‘‘পথৰী’’তি ৰোহারো, তস্মিং সসম্ভারপথৰিং উপাদায পঞ্ঞত্তে পণ্ণত্তিধম্মে আদাসতলগতমুখনিমিত্তে ৰিয চিত্তং ঠপেত্ৰা. একগ্গমানসোতি পুন নানারম্মণে চিত্তং অৰিসারেত্ৰা একগ্গমানসো হুত্ৰা. পথৰী পথৰিচ্চেৰং ৰত্ৰাতি এত্থ পঠমসমন্নাহারে কস্সচি ৰচীভেদোপি সিযাতি ৰুত্তন্তি আচরিযধম্মপালত্থেরো আহ.

৮৫৮. যদি ৰোহারমত্তে চিত্তং ঠপেতব্বং, নামন্তরৰসেন পথৰী মনসিকাতব্বা ভৰেয্যাতি হোতু, কো দোসোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পথৰী মেদনী’’তিআদি. অথ ৰা কিং পথৰীনামেযেৰ ৰুত্তে ভাৰনা হোতি, উদাহু অঞ্ঞস্মিম্পীতি আহ ‘‘পথৰী মেদনী’’তিআদি. একং ৰত্তুম্পি ৰট্টতীতি এতেসু যং ইচ্ছতি, তং অত্তনো পগুণতায ৰা পচুরতায ৰা আগচ্ছন্তং একং ৰত্তুং ৰট্টতি. কিঞ্চাপি এৰং ৰট্টতি, অপিচ ‘‘পথৰী’’তি এতদেৰ নামং পাকটং, তস্মা পাকটৰসেনেৰ ‘‘পথৰী পথৰী’’তি ভাৰেতব্বন্তি আচরিযা.

৮৫৯-৬০. উম্মীলিত্ৰা…পে… তাৰ সোতি যাৰ ৰক্খমানাকারেন উগ্গহনিমিত্তং নুপ্পজ্জতি, তাৰ কিঞ্চি কালং চক্খুং উম্মীলিত্ৰা নিমিত্তগ্গহণৰসেন পথৰীমণ্ডলং ওলোকেত্ৰা পুন কিঞ্চি কালং চক্খূনি নিমীলিত্ৰাতি এৰং ৰারসতম্পি ৰারসহস্সম্পি ততো ভিয্যোপি উম্মীলিত্ৰা সো যোগী আৰজ্জেয্য, যেনাকারেন ওলোকেত্ৰা গহিতং, তেনাকারেন তং সমন্নাহরেয্যাতি অত্থো.

৮৬১-৩. আপাথং তু যাতি চেতি যদি মনোদ্ৰারিকজৰনানং গোচরভাৰং উপগচ্ছতি, তং উগ্গহনিমিত্তং তদা উপ্পন্নন্তি পৰুচ্চতীতি যোজনা. যদি উগ্গহনিমিত্তেপি পথৰীমণ্ডলং ওলোকেত্ৰা ভাৰেতি, পটিভাগনিমিত্তুপ্পত্তি ন সিযা. সমীপট্ঠেন চ ন সক্কা অনোলোকেতুন্তি ৰুত্তং ‘‘নিসীদিতব্বং নো চেৰ’’ন্তিআদি. যথাসুখং নিসিন্নেন, যথাসুখং ৰা ভাৰেতব্বন্তি সম্বন্ধো.

৮৬৪-৫. পপঞ্চ…পে… ধোৰনেতি পস্সাৰাদিনা কেনচি করণীযেন নিসিন্নট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ গন্ত্ৰা পুন আগম্ম নিসীদন্তেন পাদা ধোৰিতব্বা হোন্তি. অধোতপাদেন হি সেনাসনং অক্কমতো আপত্তি হোতি, খণে খণে পাদধোৰনে চ পপঞ্চো হোতি, তস্মা তস্স পরিহারত্থং দ্ৰে উপাহনাযেৰ ইচ্ছিতব্বা. তাৰ বহুতলিকা সদ্দম্পি জনেয্যুং, সদ্দো চ ঝানকণ্টকো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘একতলিকা’’তি. তথা ‘‘পরিস্সযৰিনোদনত্থং কত্তরদণ্ডো চ ইচ্ছিতব্বো’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৫৭) অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. অসপ্পাযেন কেনচীতি ৰক্খমানেন আৰাসাদিঅসপ্পাযেসু কেনচিদেৰ অসপ্পাযেন. তং ঠানন্তি কসিণমণ্ডলস্স ঠিতট্ঠানং. আদায তং পুনাতি যথাজাতং উগ্গহনিমিত্তং পুন গহেত্ৰা, পুন উপ্পাদেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি.

৮৬৬-৭. পীঠে সুখনিসিন্নেনাতি পুন ৰসনট্ঠানং আগন্ত্ৰা ৰুত্তনিযামেন পীঠে সুখনিসিন্নেন. ভাৰেতব্বন্তি তং নিমিত্তং মনসিকারৰসেন ৰড্ঢেতব্বং. সমন্নাহরিতব্বন্তি সম্মা আৰজ্জিতব্বং, সম্মা ৰা অনু আহরিতব্বং. তক্কাহতন্তি ‘‘তক্কনতো তক্কো’’তি এৰং লদ্ধনামেন ভাৰনাচিত্তসম্পযুত্তেন সম্মাসঙ্কপ্পেন আহননপরিযাহননকিচ্চেন অপরাপরং পৰত্তনেন কম্মট্ঠানং আহতং, পরিযাহতঞ্চ কাতব্বং, বলপ্পত্তৰিতক্কো মনসিকারো বহুলং পৰত্তেতব্বোতি অত্থো.

৮৬৮-৭০. তং ইচ্ছতীতি তং নিমিত্তং মনসিকাতুং ইচ্ছতি. এৰং করোন্তস্সাতি এৰং কম্মট্ঠানং তক্কাহতং করোন্তস্স. যথা ভাৰনা পুব্বেনাপরং ৰিসেসং আৰহতি, এৰং অনুযুঞ্জন্তস্স, এৰং করোতো পন যদা সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি সুৰিসদানি তিক্খানি পৰত্তন্তি, তদা অস্সদ্ধিযাদীনং দূরীভাৰেন সাতিসযং থামপ্পত্তেহি সত্তহি বলেহি লদ্ধুপত্থম্ভানি ৰিতক্কাদীনি কামাৰচরানেৰ ঝানঙ্গানি বহূনি হুত্ৰা পাতুভৰন্তি. ততো চ তেসং উজুৰিপচ্চনীকভূতা কামচ্ছন্দাদযো সদ্ধিং তদেকট্ঠেহি পাপধম্মেহি দূরীভৰন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰিক্খম্ভন্তি…পে… পঞ্চ নীৰরণানিপী’’তি. সমাধিযতি…পে… যোগিনোতি তস্স যোগিনো পটিভাগনিমিত্তং আরব্ভ উপ্পন্নউপচারসমাধিনা উপচারজ্ঝানেন চিত্তম্পি সমাধিযতি, পটিভাগনিমিত্তম্পি উপ্পজ্জতি উপচারজ্ঝানস্স তেন ৰিনা অভাৰতো.

৮৭১-৪. ইমস্সাতি পটিভাগনিমিত্তস্স. পুরিমস্সাতি উগ্গহনিমিত্তস্স. থৰিকাতি আদাসথৰিকতো. বলাকাৰিয তোযদেতি মেঘসমীপে বলাকা ৰিয. সা হি মেঘস্স নীলত্তা সযং অতিপরিসুদ্ধা উপট্ঠাতি, তদা তং উপট্ঠাতীতি সম্বন্ধো. এৰং আদাসমণ্ডলূপমাদীহি উগ্গহনিমিত্ততো পটিভাগনিমিত্তস্স সুৰিসুদ্ধতং, সণ্হসুখুমতঞ্চ দস্সেতি. তেনাহ ‘‘ততোধিকতর’’ন্তি. উগ্গহনিমিত্তে অঙ্গুলিপদপাণিকাপদাদযো কসিণদোসা পঞ্ঞাযন্তি, ইদং পন ৰুত্তনযেন ততোপি সতগুণং সহস্সগুণং সুৰিসুদ্ধং হুত্ৰা উপট্ঠাতীতি অত্থো. তনুসণ্ঠানৰন্তন্তিআদি অপরমত্থসভাৰত্তা ৰুত্তং. যদি হি তং এদিসং ভৰেয্য, চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং সিযা, ওল়ারিকং সম্মসনূপগং তিলক্খণাহটং, ন পনেতং তাদিসন্তি. যদি পনেতং ন সণ্ঠানাদিৰন্তং, কথং ঝানস্স আরম্মণভাৰোতি আহ ‘‘উপট্ঠা…পে… ময’’ন্তি. তত্থ পঞ্ঞজন্তি ভাৰনামযং পঞ্ঞাজনিতং, ভাৰনাপঞ্ঞায সঞ্জাননমত্তন্তি ৰুত্তং হোতি. ন হি অসভাৰধম্মস্স কুতোচিসমুট্ঠানং অত্থি. তেনাহ ‘‘ভাৰনামযং উপট্ঠানাকারমত্ত’’ন্তি, কেৰলং সমাধিলাভিনো ভাৰনাৰিসেসজনিতং তম্মযং উপট্ঠানাকারমত্তমেৰ ভাৰনাৰিসেসানুভাৰেন উপট্ঠাতীতি অত্থো.

৮৭৫-৮. ৰিক্খম্ভিতানেৰ সন্নিসিন্নানেৰ ন পুন তদত্থং উস্সাহো কাতব্বোতি অধিপ্পাযো. পটিভাগনিমিত্তে হি উপ্পজ্জমানেযেৰ তংৰিসযং উপচারজ্ঝানং নীৰরণে ৰিক্খম্ভেন্তমেৰ উপ্পজ্জতি. কিলেসা সন্নিসিন্নাৰাতি অৰসেসা তদেকট্ঠকিলেসা চ সম্মদেৰ নিসিন্না, উপসন্তাতি অত্থো. ‘‘উপচারসমাধিনা’’তি ৰুত্তে ইতরোপি সমাধি অত্থীতি অত্থতো আপন্নন্তি তম্পি দস্সেতুং ‘‘আকারেহি পন দ্ৰীহী’’তিআদি ৰুত্তং. দ্ৰীহি আকারেহীতি ঝানধম্মানং পটিপক্খদূরীভাৰো, থিরভাৰপ্পত্তি চাতি ইমেহি দ্ৰীহি কারণেহি. ইদানি তানি কারণানি সমাধিঅৰত্থামুখেন দস্সেতুং ‘‘উপচারক্খণে’’তিআদি ৰুত্তং. উপচারক্খণেতি উপচারভূমিযং উপচারাৰত্থাযং. তস্স পটিলাভেতি যদত্থায অযং পটিপন্নো, তস্স অপ্পনাসমাধিস্স পটিলাভে অধিগমাৰত্থাযং. কথং উপচারভূমিযং সমাধিযতি, কথঞ্চ অপ্পনাভূমিযন্তি আহ ‘‘নীৰারণপ্পহানেনা’’তিআদি. উপচারক্খণে যদিপি ঝানঙ্গানি পটুতরানি মহগ্গতভাৰপ্পত্তানি ন হোন্তি, তেসং পটিপক্খধম্মানং ৰিক্খম্ভনেন চিত্তং সমাধিযতি, পটিলাভভূমিযম্পি অপ্পনাপত্তানং ঝানঙ্গানং পাতুভাৰেন সমাধিযতীতি অত্থো.

৮৭৯-৮০. অঙ্গানি…পে… ন চাতি উপচারক্খণে অঙ্গানি ন চ থামজাতানি নেৰ ভাৰনাবলপ্পত্তানি হোন্তীতি অত্থো. অপ্পনাযাতি অপ্পনক্খণে. তস্মাতি যস্মা অঙ্গানি থামজাতানি জাযরে, তস্মা. অপ্পনাচিত্তং দিৰসম্পি পৰত্ততীতি যথা নাম বলৰা পুরিসো আসনা ৰুট্ঠায দিৰসম্পি তিট্ঠেয্য, এৰমেৰং অপ্পনাসমাধিম্হি উপ্পন্নে ঝানচিত্তং সকিং ভৰঙ্গৰারং ছিন্দিত্ৰা উপ্পন্নং কেৰলং রত্তিম্পি দিৰসম্পি কুসলজৰনপটিপাটিৰসেনেৰ পৰত্ততীতি অত্থো. ‘‘অপ্পনাপত্তং দিৰসম্পি পৰত্ততী’’তি ৰদতা উপচারক্খণে ন তথাতি দস্সিতং হোতি. তত্থ হি অঙ্গানং অথামজাতত্তা যথা নাম দহরো কুমারো উক্খিপিত্ৰা ঠপিযমানো পুনপ্পুনং ভূমিযং পততি, এৰমেৰং চিত্তং কালেন নিমিত্তং আরম্মণং করোতি, কালেন ভৰঙ্গং ওতরতি.

৮৮১-৪. তেনেৰ পল্লঙ্কেনাতি যস্মিং নিসিন্নো পটিভাগনিমিত্তং অধিগচ্ছি, তেনেৰ পল্লঙ্কেন করণভূতেন, হেতুভূতেন ৰা তং নিমিত্তং ৰড্ঢেত্ৰা. উপচারভূমিযঞ্হি নিমিত্তৰড্ঢনং যুত্তং. চক্কৰত্তিযগব্ভোৰাতি চক্কৰত্তি ভৰিতুং পুঞ্ঞৰা গব্ভো ৰিয. পরিহানি ন ৰিজ্জতীতি লদ্ধূপচারজ্ঝানস্স পরিহানি ন ৰিজ্জতি. নিমিত্তে হি অপরিহীনে তদারম্মণং ঝানং অপরিহীনমেৰ হোতি, নিমিত্তে পন আরক্খাভাৰেন ৰিনট্ঠে লদ্ধজ্ঝানম্পি ৰিনস্সতি তদাযত্তৰুত্তিত্তা. তেনাহ ‘‘আরক্খণে’’তিআদি.

৮৮৫. আৰাসোতি যস্মিং আৰাসে ৰসন্তস্স অনুপ্পন্নং নিমিত্তং নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নং ৰা ৰিনস্সতি, অনুপট্ঠিতা চ সতি ন উপট্ঠাতি, অসমাহিতঞ্চ চিত্তং ন সমাধিযতি, অযং অসপ্পাযো আৰাসো, তস্মা যস্মিং ৰিহারে বহূ আৰাসা হোন্তি, তত্থ একেকস্মিং তীণি তীণি দিৰসানি ৰসিত্ৰা যত্থ চিত্তং একগ্গং ন হোতি, তং পহায তব্বিপরীতে ৰসিতব্বং. গোচরোতি গোচরগামো, সো সেনাসনতো অতিদূরে অচ্চাসন্নে পুব্বদিসায ৰা পচ্ছিমদিসায ৰা অসুলভভিক্খো অসপ্পাযো. ভস্সন্তি দ্ৰত্তিংসতিরচ্ছানকথাপরিযাপন্না অসপ্পাযকথা. সা হিস্স নিমিত্তন্তরধানায সংৰত্ততি. পুগ্গলোতি তিরচ্ছানকথিকো, সীলাদিগুণৰিরহিতো পুগ্গলো, যং নিস্সায অসমাহিতং ৰা চিত্তং ন সমাধিযতি, সমাহিতং ৰা থিরং ন হোতি, এৰরূপো. সো হি তং কদ্দমোদকমিৰ অচ্ছং উদকং মলীনমেৰ করোতি. ভোজনং পন কস্সচি অম্বিলং, কস্সচি মধুরং অসপ্পাযং হোতি. উতুপি কস্সচি সীতো, কস্সচি উণ্হো. তস্মা যং ভোজনং ৰা উতুং ৰা সেৰন্তস্স ফাসু ন হোতি, তং ভোজনং সো চ উতু অসপ্পাযো. ইরিযাপথোতি ঠানচঙ্কমনাদীসু যো ইমস্স অসমাহিতচিত্তস্স সমাধানায, সমাহিতচিত্তস্স চ থিরভাৰায ন হোতি, অযং অসপ্পাযো ইরিযাপথো, তস্মা তম্পি আৰাসং ৰিয তীণি দিৰসানি উপপরিক্খিত্ৰা ৰজ্জেতব্বং.

৮৮৬. সপ্পাযে সত্ত সেৰেয্যাতি ৰুত্তৰিপরীতৰসেন সপ্পাযে আৰাসাদিকে সত্ত সেৰেয্য. তত্থ ভস্সসপ্পাযং নাম দসকথাৰত্থুসন্নিস্সিতং, তম্পি মত্তায ভাসিতব্বং. এৰঞ্হি পটিপজ্জতোতি এৰং ৰুত্তপ্পকারেন সত্ত অসপ্পাযে ৰজ্জেত্ৰা সত্ত সপ্পাযে সেৰনৰসেন পটিপজ্জন্তস্স নিমিত্তাসেৰনবহুলস্স.

৮৮৮-৯. যেন ৰিনা অপ্পনায কুসলো ন হোতি, সো দসৰিধো ৰিধি, অপ্পনাকোসল্লং, তন্নিব্বত্তং ৰা ঞাণং গন্থৰিত্থারভযেন ইধ ন দস্সিতং, অত্থিকেন পন ৰিসুদ্ধিমগ্গতো (ৰিসুদ্ধি. ১.৬০) গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. পটিলদ্ধে নিমিত্তস্মিং, এৰঞ্হি সম্পাদযতো অপ্পনাকোসল্লং অপ্পনা সম্পৰত্ততীতি সম্বন্ধো.

৮৯০-২. সাতি অপ্পনা. এৰঞ্হীতি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো, যস্মা ঠানমেতং ন ৰিজ্জতি, তস্মা চিত্তপ্পৰত্তিআকারং ভাৰনাচিত্তস্স লীনুদ্ধতাদিৰসেন পৰত্তিআকারং সল্লক্খযং উপধারেন্তো সমতং ৰীরিযস্সেৰ ৰীরিযস্স সমাধিনা সমতংযেৰ যোজযেথ, কথং পন যোজযেথাতি আহ ‘‘ঈসকম্পী’’তিআদি. তত্থ লযন্তি লীনভাৰং, সঙ্কোচন্তি অত্থো. যন্তন্তি গচ্ছন্তং, পগ্গণ্হেথেৰ সমভাৰাযাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘অচ্চারদ্ধং নিসেধেত্ৰা সমমেৰ পৰত্তযে’’তি. তং মানসন্তি সম্বন্ধো.

৮৯৪-৯. এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারেন ৰীরিযসমতাযোজনৰসেন, পটিপন্নভাৰনামানসং পটিভাগনিমিত্তেযেৰ ঠপনৰসেন নিমিত্তাভিমুখং পটিপাদযতো তস্স যোগিনো. সমিজ্ঝিস্সতীতি উপ্পজ্জিস্সতি. পথৰীকসিণন্তি পথৰীতি ভাৰনাৰসেন উপট্ঠিতং তদেৰ পটিভাগনিমিত্তং. জৰনানীতি কামরূপাৰচরজৰনানি. তেনাহ ‘‘একং তু রূপাৰচরিকং ভৰে’’তি. অঞ্ঞেহীতি পাকতিকেহি কামাৰচরচিত্তেহি. বলৰতরাতি ভাৰনাবলেন পটুতরভাৰপ্পত্তিযা অচ্চন্তবলৰন্তো. পরিকম্মোপচারতোতি পরিকম্মত্তা, উপচারত্তা চ. তত্থ পরিকম্মত্তাতি পটিসঙ্খরণত্তা. উপচারত্তাতি যথা গামাদীনং আসন্নদেসো ‘‘গামূপচারো, নগরূপচারো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং অপ্পনায আসন্নত্তা সমীপচারিত্তা. উপচারানি অপ্পনং উপেচ্চ চরন্তীতি কত্ৰা. অপ্পনাযানুলোমত্তাতি নানাৰজ্জনৰীথিযং পরিকম্মতোপি লহুকং অপ্পনানিপ্ফাদকৰসেন, গুণৰসেন ৰা অপ্পনায অনুকূলত্তা. এত্থাতি এতেসু পরিকম্মোপচারানুলোমসঞ্ঞিতেসু. সব্বন্তিমং ততিযং, চতুত্থং ৰা গোত্রভূতি পৰুচ্চতি পরিত্তগোত্তস্স অভিভৰনতো, মহগ্গতগোত্তস্স ভাৰনতো চ.

৯০০-৩. অৰিসেসেন সব্বেসং সব্বা সমঞ্ঞাতি পঠমে নযে গহিতাগহণং হোতীতি আহ ‘‘গহিতাগহণেনা’’তিআদি. একেকস্স গহিতনামং ইতরেসং অগ্গহণতো, একেকনামৰসেন গহিতস্স ইতরনামৰসেন অগ্গহণতো ৰা নানাৰজ্জনপরিকম্মমেৰ পরিকম্মন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘পঠমং উপচারং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. চতুত্থং পঞ্চমং ৰাতি ৰা-সদ্দো অনিযমো, সো পন খিপ্পাভিঞ্ঞদন্ধাভিঞ্ঞৰসেন ৰেদিতব্বো. খিপ্পাভিঞ্ঞস্স হি চতুত্থং অপ্পেতি, দন্ধাভিঞ্ঞস্স পঞ্চমং. ততো পরন্তি পঞ্চমতো পরং. তেনাহ ‘‘ছট্ঠে ৰা’’তিআদি. কস্মা ন জাযতীতি আহ ‘‘আসন্নত্তা ভৰঙ্গস্সা’’তি. চিত্তনিযামৰসেন হি উপ্পজ্জিতব্বেসু সত্তসু জৰনেসু ছট্ঠসত্তমজৰনৰারগল়নট্ঠানভূতত্তা ভৰঙ্গস্স আসন্নং জৰনং পততি. তাৰদেতি তাৰদেৰ. ছট্ঠং, সত্তমং ৰা জৰনং পতন্তং ৰিয হোতি পরিক্খীণজৰনত্তাতি অধিপ্পাযো.

৯০৪-৬. অথ কিমেতং ৰুচ্চতি ‘‘ছট্ঠে সত্তমে ৰাপি অপ্পনা ন জাযতী’’তি? আভিধম্মিকগোদত্তত্থেরো হি ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১২) ইমং সুত্তং ৰত্ৰা যথা অলদ্ধাসেৰনং পঠমজৰনং গোত্রভুং ন উপ্পাদেতি, লদ্ধাসেৰনং পন বলৰভাৰতো দুতিযং, ততিযং ৰা গোত্রভুং উপ্পাদেতি, এৰং লদ্ধাসেৰনতায বলৰভাৰতো ছট্ঠং, সত্তমম্পি ৰা অপ্পেতীতি ছট্ঠং, সত্তমম্পি ৰা অপ্পনা হোতীতি ৰদতী’’তি ইমং চোদনং মনসি নিধায থেরস্স তং মতং পটিক্খিপিত্ৰা যথাৰুত্তমতমেৰ পতিট্ঠাপেতুং ‘‘পুরিমেহী’’তিআদি ৰুত্তং.

পরিযন্তে ঠাতুং নেৰ সক্কোতীতি পপাতে এৰ পততীতি অধিপ্পাযো. অপ্পেতুং ন সক্কোতীতি পতিট্ঠাতুং অপ্পনাৰসেন উপ্পজ্জিতুং ন সক্কোতি. ন চেত্থ ‘‘পুরিমা পুরিমা’’তিআদিসুত্তপদং সাধকং আসেৰনপচ্চযলাভস্স বলৰভাৰে অনেকন্তিকত্তা. তথা হি অলদ্ধাসেৰনাপি পঠমচেতনা দিট্ঠধম্মৰেদনীযা হোতি, লদ্ধাসেৰনা দুতিযচেতনা যাৰ ছট্ঠচেতনা অপরাপরিযৰেদনীযা, তস্মা লদ্ধাসেৰনেপি ছট্ঠসত্তমে অপ্পনা ন হোতি আসন্নভৰঙ্গতায দুব্বলত্তাতি অধিপ্পাযো. যদি এৰং কথং সত্তমজৰনচেতনা উপপজ্জৰেদনীযা আনন্তরিযা হোতি? নাযং ৰিসেসো, আসেৰনপচ্চযলাভেন বলৰপ্পত্তিযা, কিঞ্চরহি কিরিযাৰত্থাৰিসেসতো. কিরিযাৰত্থা হি আরম্ভমজ্ঝপরিযোসানৰসেন তিৰিধা. তত্থ পরিযোসানাৰত্থায সন্নিট্ঠাপকচেতনাভাৰেন উপপজ্জৰেদনীযাদিতা হোতি, ন বলৰভাৰেনাতি আচরিযা.

৯০৭. এক…পে… পনাতি অযং অপ্পনা একচিত্তক্খণাযেৰ একৰারমেৰ উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝতি, ন সমাপত্তিৰীথিযং ৰিয যথিচ্ছকং পৰত্ততি. সত্তসু হি ঠানেসু কালপরিচ্ছেদো নাম নত্থি, পঠমপ্পনাযং, লোকিযাভিঞ্ঞাসু, চতূসু মগ্গেসু, মগ্গানন্তরে ফলে, রূপারূপভৰেসু ভৰঙ্গট্ঠানে নিরোধস্স পচ্চযে নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স ফলসমাপত্তিযন্তি. এতেসু হি কত্থচি অতিইত্তরা, কত্থচি অপ্পমাণা চিত্তক্খণা হোন্তি, কত্থচি সম্পুণ্ণজৰনৰীথি অদ্ধা লব্ভতি. তথা হি মগ্গানন্তরং ফলং তিণ্ণং উপরি ন হোতি, নিরোধস্স পচ্চযো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং দ্ৰিন্নং উপরি ন হোতি, রূপারূপভৰেসু ভৰঙ্গস্স পরিমাণং নত্থি, সেসেসু পন চতূসু ঠানেসু একমেৰ চিত্তন্তি তস্মা একচিত্তক্খণিকাযেৰ অপ্পনা হোতীতি ৰেদিতব্বা.

৯০৮. পচ্চৰেক্খণহেতুকন্তি পচ্চৰেক্খণহেতুং কত্ৰা. ননু চ পচ্চৰেক্খণং আৰজ্জনাদীহি, ন পন তেন আৰজ্জনাদি, তস্মা কথং পচ্চৰেক্খণহেতুকং হোতীতি যুজ্জতি? নাযং দোসো ভৰনকিরিযায পচ্চৰেক্খণহেতুকত্তা. ন হি অসতি পচ্চৰেক্খণে সা হোতি নিরোধস্স পচ্চযভূতঝানন্তরমিৰ, সতি পন পচ্চৰেক্খণে সা হোতি, তস্মা অন্ৰযব্যতিরেকৰসেন লব্ভতি. তস্সা পচ্চৰেক্খণহেতুকতাতি ন ন যুজ্জতি ‘‘পচ্চৰেক্খণহেতুক’’ন্তি ৰচনং. পচ্চৰেক্খণহেতুকং আৰজ্জনন্তি ৰা সম্বন্ধো. আৰজ্জনঞ্হি পচ্চৰেক্খণঞাণানং অনন্তরপচ্চযভাৰেন কারণং হোতি.

৯১১-৩. নানাৰিসযলুদ্ধস্স, ইতো চিতো চ ভমন্তস্স চেতসোতি সম্বন্ধো. সমাধানেৰাতি সমাধানা এৰ, সমাধানকরণতোতি অত্থো. পামোজ্জভাৰতোতি পামোজ্জেন সমানযোগক্খমতায তস্সা তব্ভাৰৰুত্তিত্তা. অথ ৰা ব্যাপাদেন ঘট্টিযমানস্স চিত্তস্স পমুদিতভাৰকরণতো পীতিযেৰ ‘‘পামোজ্জ’’ন্তি ৰুচ্চতি, তস্স ভাৰো, তস্মা পামোজ্জসভাৰত্তাতি অত্থো. সীতলত্তসভাৰতোতি ব্যাপাদগ্গিনা সন্তাপিযমানস্স চিত্তস্স নিব্বাপনৰসেন সীতলত্তসভাৰত্তা.

৯১৪-৬. সৰিপ্ফারিকভাৰেনাতি যোনিসো সঙ্কপ্পৰসেন কামৰিতক্কাদিং মদ্দিত্ৰা পৰত্তনতো সৰিপ্ফারিকসভাৰেন. নেক্খম্মাদিপৰত্তিতোতি এত্থ নেক্খম্ম-গ্গহণেন ব্রহ্মৰিহারৰজ্জং পঠমজ্ঝানং গহিতং. আদি-সদ্দেন তীসু ব্রহ্মৰিহারেসু পঠমজ্ঝানং গহিতন্তি ৰদন্তি. অৰূপসন্তভাৰস্সাতি উদ্ধচ্চস্স সরূপকথনেন তংসহৰত্তিনো অনুতাপসভাৰস্স কুক্কুচ্চস্সাপি সরূপং কথিতমেৰাতি দট্ঠব্বং. তথা সযঞ্চেৰাতিসন্ততোতি উদ্ধচ্চপটিপক্খসভাৰৰচনেন কুক্কুচ্চপটিপক্খো পীতিভাৰোপি. তেনাহ ‘‘সুখং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চদ্ৰযস্সা’’তি. মতিযা অনুরূপত্তাতি পঞ্ঞায অনুরূপত্তা. তথা চ ৰুত্তং আচরিযধম্মপালত্থেরেন ‘‘ৰিচারো ৰিচিকিচ্ছায পটিপক্খো আরম্মণে অনুমজ্জনৰসেন পঞ্ঞাপতিরূপকসভাৰত্তা’’তি. পোত্থকেসু পন ‘‘পীতিযা অনুরূপত্তা’’তি পাঠো দিস্সতি, তস্স চ ৰিচারো অনুমজ্জনসভাৰৰন্ততায পীতি ৰিয আরম্মণে অনিৰত্তন্তো ওগাহেত্ৰা পৰত্ততীতি পীতিযা অনুরূপত্তা সন্দেহসভাৰত্তা আরম্মণং অনজ্ঝোগাহেত্ৰা পৰত্তমানায ৰিচিকিচ্ছায পটিপক্খোতি অত্থং ৰদন্তি.

৯১৭. তিৰিধকল্যাণন্তি আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণতাসঙ্খাতাহি পটিপদাৰিসুদ্ধিআদীহি তিৰিধকল্যাণতাহি যুত্তং. যথাহ ‘‘পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৰিসুদ্ধি আদি, উপেক্খানুব্রূহনা মজ্ঝে, সম্পহংসনা পরিযোসান’’ন্তি (পটি. ম. ১.১৫৮). তত্থ পুব্বভাগপটিপদাৰসেন ঝানস্স পরিপন্থতো ৰিসুজ্ঝনং পটিপদাৰিসুদ্ধি নাম, সা পন যস্মা ঝানস্স উপ্পাদক্খণে লব্ভতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পটিপদাৰিসুদ্ধি আদী’’তি. ৰিসোধেতব্বতাদীনং অভাৰতো ঝানপরিযাপন্নায তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চনিপ্ফত্তিযা অনুব্রূহনা উপেক্খানুব্রূহনা নাম. সা পনাযং ৰিসেসতো ঝানস্স ঠিতিক্খণে লব্ভতি. তেন ৰুত্তং ‘‘উপেক্খানুব্রূহনা মজ্ঝে’’তি. তত্থ ধম্মানং অনতিৰত্তনাদিসাধকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন পরিযোদপনা সম্পহংসনা নাম. সা ঝানস্স ওসানক্খণে পাকটা হোতীতি ৰুত্তং ‘‘সম্পহংসনা পরিযোসান’’ন্তি.

অভযগিরিৰাসিনো ‘‘পটিপদাৰিসুদ্ধি নাম সসম্ভারিকো উপচারো, উপেক্খানুব্রূহনা নাম অপ্পনা, সম্পহংসনা নাম পচ্চৰেক্খণা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৭৫) এৰং পটিপদাৰিসুদ্ধিআদিকে ৰণ্ণেন্তি, তং অযুত্তং. এৰঞ্হি সতি অঝানধম্মেহি ঝানধম্মস্স গুণসংকিত্তনং নাম কতং হোতি. ন হি ভূমন্তরং ভূমন্তরপরিযাপন্নং হোতি, অন্তোঅপ্পনাযমেৰ আগমনৰসেন পটিপদাৰিসুদ্ধি, তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চনিপ্ফত্তিআদীহি উপেক্খানুব্রূহনাদযো চ ৰেদিতব্বা. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং ভগৰতা ‘‘একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্তরঞ্চেৰ হোতি উপেক্খানুব্রূহিতঞ্চ ঞাণেন সম্পহংসিত’’ন্তি (পটি. ম. ১.১৫৮). এত্থ হি একত্তগতং চিত্তন্তি ইন্দ্রিযানং একরসভাৰেন, একগ্গতায চ সিখপ্পত্তিযা তদনুগুণএকত্তগতং সসম্পযুত্তমপ্পনাচিত্তং, তস্সেৰ পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দনাদি পক্খন্তরং ৰুচ্চতি.

দসলক্খণসংযুতন্তি ‘‘আদিম্হি তীণি লক্খণানি, মজ্ঝে তীণি, পরিযোসানে চত্তারী’’তি এৰং দসপরিমাণেহি অপ্পনায লক্খিতব্বভাৰেন লক্খণসঙ্খাতেহি পরিপন্থতো ৰিসুদ্ধিঝানাদীহি সংযুত্তং. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৰিসুদ্ধি আদি. আদিস্স কতি লক্খণানি? আদিস্স তীণি লক্খণানি. যো তস্স পরিপন্থো, ততো চিত্তং ৰিসুজ্ঝতি, ৰিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি, যঞ্চ পরিপন্থতো চিত্তং ৰিসুজ্ঝতি, যঞ্চ ৰিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, যঞ্চ পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি, পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৰিসুদ্ধি আদি, আদিস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৰুচ্চতি পঠমং ঝানং আদিকল্যাণঞ্চেৰ হোতি লক্খণসম্পন্নঞ্চ.

‘‘পঠমস্স ঝানস্স উপেক্খানুব্রূহনা মজ্ঝে, মজ্ঝস্স কতি লক্খণানি? মজ্ঝস্স তীণি লক্খণানি. ৰিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ ৰিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি, পঠমস্স ঝানস্স উপেক্খানুব্রূহনা মজ্ঝে, মজ্ঝস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৰুচ্চতি পঠমং ঝানং মজ্ঝেকল্যাণঞ্চেৰ হোতি লক্খণসম্পন্নঞ্চ.

‘‘পঠমস্স ঝানস্স সম্পহংসনা পরিযোসানং. পরিযোসানস্স কতি লক্খণানি? পরিযোসানস্স চত্তারি লক্খণানি. তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৰত্তনট্ঠেন সম্পহংসনা, ইন্দ্রিযানং একরসট্ঠেন সম্পহংসনা, তদুপগৰীরিযৰাহনট্ঠেন সম্পহংসনা, আসেৰনট্ঠেন সম্পহংসনা, পঠমস্স ঝানস্স সম্পহংসনা পরিযোসানং, পরিযোসানস্স ইমানি চত্তারি লক্খণানি. তেন ৰুচ্চতি পঠমং ঝানং পরিযোসানকল্যাণঞ্চেৰ হোতি লক্খণসম্পন্নঞ্চা’’তি (পটি. ম. ১.১৫৮).

এত্থ চ গোত্রভুচিত্তস্স নানাৰজ্জনৰীথিযং উপ্পজ্জনারহপরিপন্থতো ৰিসুজ্ঝনতো তদাগমনৰসেন ঝানচিত্তস্স ৰিসুজ্ঝনাকারং সন্ধায ‘‘যো তস্স পরিপন্থো, ততো চিত্তং ৰিসুজ্ঝতী’’তি ৰুত্তং. গোত্রভুচিত্তস্সেৰ তথা ৰিসুদ্ধত্তা আৰরণৰিরহিতং হুত্ৰা একত্তনযেন মজ্ঝিমসমথনিমিত্তসঙ্খাতং সমপ্পৰত্তং অপ্পনাসমাধিপটিপজ্জনং সন্ধায ‘‘ৰিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমসমথনিমিত্তং পটিপজ্জতী’’তি ৰুত্তং. তথা হি খীরস্সেৰ দধিভাৰাভাৰেপি তদেৰ খীরং দধিসম্পন্নন্তিআদীসু ৰিয গোত্রভুচিত্তস্স অপ্পনাভাৰাভাৰেপি একসন্ততিপরিণামূপগমনৰসেন তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং লীনুদ্ধচ্চসঙ্খাতঅন্তদ্ৰযানুপগমনেন মজ্ঝিমং পচ্চনীকৰূপসমনতো যথা সমথসঙ্খাতং যোগিনো সুখৰিসেসানং কারণভাৰতো নিমিত্তভূতং অপ্পনাসমাধিং পটিপজ্জতি নাম, তথা পটিপন্নত্তা পন সমাহিতভাৰূপগমনেন একত্তনযৰসেনেৰ তত্থ পক্খন্দনং সন্ধায ‘‘পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতী’’তি ৰুত্তং. একত্তনযঞ্হি ৰিনা গোত্রভুস্স অপ্পনাপক্খন্দনং নত্থি. এৰং তাৰ পুরিমচিত্তে ৰিজ্জমানাকারস্স ইধ নিব্বত্তিযা ঝানং উপ্পাদক্খণে তিৰিধলক্খণসম্পন্নং নাম. যথা হি লোকিযৰিপস্সনায কিচ্চনিপ্ফত্তিযা লোকুত্তরমগ্গো ‘‘ৰিপস্সনা’’তি ৰুচ্চতি, এৰং ৰিসুদ্ধস্স পন তস্স পুন ৰিসোধনে ব্যাপারাকরণতো তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাকিচ্চৰসেন পুগ্গলস্স অজ্ঝুপেক্খনতো ৰুত্তং ‘‘ৰিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতী’’তি. অপ্পনাসমাধিভাৰূপগমনেন সমথৰিপ্পটিপন্নস্স পুন সমাধানে ব্যাপারাকরণতো ৰুত্তং ‘‘সমথপটিপন্নং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতী’’তি.

এৰং সমথপটিপন্নভাৰতোযেৰ পুব্বে ‘‘কথং নু খো কিলেসসংসগ্গং পজহেয্য’’ন্তি পটিপন্নস্স ইদানি সমথপটিপত্তিযা তস্স পহীনত্তা পাপমিত্তসংসগ্গং পহায একস্স ৰিহরতো সপ্পুরিসস্স ৰিয একত্তেন উপট্ঠিতস্স ঝানচিত্তস্স পুন একত্তুপট্ঠানে ব্যাপারাকরণং সন্ধায ‘‘একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতী’’তি ৰুত্তং. এৰং তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৰসেন ঝানং মজ্ঝে তিৰিধলক্খণসম্পন্নং নাম হোতি. পুব্বভাগপ্পৰত্তপারিহারিযঞাণেন চিত্তস্স সংকিলেসৰোদানকরধম্মেসু আদীনৰানিসংসং দিস্ৰা যথা তত্থ জাতানং ধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৰত্তনং হোতি, তথা ভাৰনায সম্পহংসিতত্তা ৰিসোধিতত্তা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায ৰসেন অনুব্রূহিতে চিত্তে সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতযুগনদ্ধধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৰত্তিযা পৰত্তনং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৰত্তনট্ঠেন সম্পহংসনা’’তি. সদ্ধাপঞ্চমকানং ইন্দ্রিযানং নানাকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তিৰসেন একরসতং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ইন্দ্রিযানং একরসট্ঠেন সম্পহংসনা’’তি. তেসং অনতিৰত্তনসম্পহংসনানং অনুরূপৰসেন অলীনং অনুদ্ধতং হুত্ৰা ৰীরিযস্স পৰত্তিং সন্ধায ‘‘তদুপগৰীরিযৰাহনট্ঠেন সম্পহংসনা’’তি ৰুত্তং. যা পনস্স তস্মিং খণে পৰত্তা আসেৰনা, উপ্পাদতো পট্ঠায ঠিতিপরিযোসানানং আসেৰনপচ্চযভাৰৰসেন পৰত্তাকারো, তং সন্ধায ‘‘আসেৰনট্ঠেন সম্পহংসনা’’তি ৰুত্তং. এৰং ধম্মানং অনতিৰত্তনাদিভাৰসাধনেন পরিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চৰসেন ঝানপরিযোসানে চতূহি লক্খণেহি সম্পন্নং নামাতি ৰেদিতব্বং.

৯১৯-২০. ৰিসোধেত্ৰান পাপকেতি পারিপন্থিকে ধম্মে ৰিসেসেন সোধেত্ৰা সযং পহানমত্তে অট্ঠত্ৰা অতিসযপ্পহানৰসেন পুন সোধেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. চিত্তভাৰনৰেপুল্লন্তি সমাধিভাৰনায ৰিপুলভাৰং. যথা হি ভাৰনাৰসেন নিমিত্তস্স উপ্পত্তি, এৰমস্স ভাৰনাৰসেন ৰড্ঢনম্পি, তস্মা একঙ্গুলাদিৰসেন নিমিত্তং ৰড্ঢযন্তস্স পুনপ্পুনং বহুলীকারেন ঝানভাৰনাপি ৰুড্ঢিং ৰিরুল়্হিং, অভিঞ্ঞাৰসেন চ ৰেপুল্লং আপজ্জতি. তেন ৰুত্তং ‘‘চিত্তভাৰনৰেপুল্লং…পে… ৰড্ঢেতব্ব’’ন্তি.

৯২১-৩. ৰড্ঢনাভূমিযো দ্ৰেৰাতি ৰড্ঢনট্ঠানানি দ্ৰেযেৰ. দ্ৰীসু ঠানেসু অৰস্সং একত্তং ৰড্ঢেতব্বন্তি আচরিযা. তত্রাতি সামিঅত্থে ভুম্মৰচনং, তস্সাতি অত্থো. তত্রাতি ৰা দ্ৰীসু ভূমীসু. কসিতব্বং…পে… যথিচ্ছকন্তি যথা নাম কস্সকো কসিতব্বট্ঠানং নঙ্গলেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পরিচ্ছেদব্ভন্তরং কসিতুং তং ঠানং পরিচ্ছিন্দতি, এৰমেৰং একঙ্গুলদ্ৰঙ্গুলতিৰঙ্গুলচতুরঙ্গুলমত্তং মনসা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা যথাপরিচ্ছেদং ৰড্ঢেতব্বং. ততো ৰিদত্থিরতনপ্পমুখপরিৰেণৰিহারসীমানং, গামনিগমজনপদরজ্জসমুদ্দসীমানঞ্চ পরিচ্ছেদৰসেন ৰড্ঢযন্তেন চক্কৰাল়পরিচ্ছেদং কত্ৰা ৰা ততো ৰাপি উত্তরি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰড্ঢেতব্বং. তেন ৰুত্তং ‘‘যথিচ্ছকং ৰড্ঢেতব্ব’’ন্তি. অপরিচ্ছিন্দিত্ৰা পন ন ৰড্ঢেতব্বং. ন হি অপরিচ্ছেদে ভাৰনা পৰত্ততি. তথা চ ৰুত্তং ‘‘সন্তকে নো অনন্তকে’’তি. এৰং ৰড্ঢিতঞ্চ তং নিমিত্তং ৰড্ঢিতৰড্ঢিতট্ঠানে পথৰিযা উক্কূলৰিকূলনদীৰিদুগ্গপব্বতৰিসমেসু সঙ্কুসতসমব্ভাহতং উসভচম্মং ৰিয হোতি.

৯২৪-৬. তস্মিং পন নিমিত্তে পত্তপঠমজ্ঝানেন আদিকম্মিকেন ইদানেৰ দুতিযজ্ঝানাদিঅধিগমায উস্সাহং অকত্ৰা তস্মিংযেৰ পঠমজ্ঝানে পঞ্চহাকারেহি সুচিণ্ণৰসিনা ভৰিতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘পত্তেপী’’তিআদি ৰুত্তং. সুচিণ্ণো ৰসো ৰসিভাৰো এতেনাতি সুচিণ্ণৰসিনা, সুট্ঠু আসেৰিতৰসিনাতি অত্থো. কতমা তা ৰসিযো, যাসং ৰসেনাযং পঞ্চহাকারেহি সুচিণ্ণৰসীতি আহ ‘‘আৰজ্জন’’ন্তিআদি. তত্থ আৰজ্জনন্তি ন আৰজ্জনমত্তমেৰ অধিপ্পেতং আৰজ্জনৰসিতায অধিপ্পেতত্তা. আৰজ্জনায পন উপ্পন্নায জৰনেহিপি ভৰিতব্বং. তানি চ খো আৰজ্জনকপ্পরতায চিত্তাভিনীহারস্স যথাৰজ্জিতৰসেন হোন্তি. অধিগমেন সমং, সসম্পযুত্তস্স ঝানস্স সম্মা আপজ্জনং পটিপজ্জনং সমাপত্তি. অভিভুয্য ঠপনং, অধিট্ঠানং ৰিযাতি ৰা অধিট্ঠানং. ৰসিতাতি এতেসু আৰজ্জনাদীসু যথারুচি পৰত্তিযো, যত্থিচ্ছকং, যদিচ্ছকং, যাৰতিচ্ছকং পৰত্তিতুং সমত্থভাৰো.

তত্থ পঠমজ্ঝানতো ৰুট্ঠায পঠমং ৰিতক্কং আৰজ্জযতো ভৰঙ্গং উপচ্ছিন্দিত্ৰা উপ্পন্নাৰজ্জনানন্তরং ৰিতক্কারম্মণানেৰ চত্তারি, পঞ্চ ৰা জৰনানি জৰন্তি, ততো দ্ৰে ভৰঙ্গানি, ততো পুন ৰিচারারম্মণং আৰজ্জনং ৰুত্তনযেনেৰ জৰনানীতি এৰং পঞ্চসু ঝানঙ্গেসু পটিপাটিযা নিরন্তরং চিত্তং পেসেতুং সমত্থভাৰো, তত্থ অদন্ধাযিতত্তং আৰজ্জনৰসিতা নাম. সমাপজ্জিতুকামতানন্তরং দ্ৰীসু ভৰঙ্গেসু উপ্পন্নেসু ভৰঙ্গং উপচ্ছিন্দিত্ৰা উপ্পন্নাৰজ্জনানন্তরং সমাপজ্জিতুং সমত্থতা সমাপজ্জনৰসিতা নাম. অযঞ্চ মত্থকপ্পত্তা আৰজ্জনসমাপজ্জনা সত্থু যমকপাটিহারিযকালধম্মদেসনাদীসু লব্ভতি. ধম্মসেনাপতিস্স যক্খেন সীসে পহারদানসমযে, মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স নন্দোপনন্দদমনসমযে ৰা লব্ভতি, অঞ্ঞত্থ পন ততো দন্ধাযেৰ, সেতু ৰিয সীঘসোতায নদিযা ওঘং ভৰঙ্গৰেগং উপচ্ছিন্দিত্ৰা যথাপরিচ্ছিন্নকালং ঝানং ঠপেতুং সমত্থতা, ভৰঙ্গপাততো রক্খণযোগ্যতা অধিট্ঠানৰসিতা নাম. যথাপরিচ্ছিন্নকালং অতিক্কমিতুং অদত্ৰা ঝানতো ৰুট্ঠানসমত্থতা ৰুট্ঠানৰসিতা নাম.

অথ ৰা যথাপরিচ্ছিন্নকালতো উপরি গন্তুং অদত্ৰা ঠপনসমত্থতা অধিট্ঠানৰসিতা নাম. পরিচ্ছিন্নকালতো অন্তো অৰুট্ঠহিত্ৰা যথাকালৰসেনেৰ ৰুট্ঠানসমত্থতা ৰুট্ঠানৰসিতা নাম. অথ ৰা ৰুত্তনযেনেৰ পরিচ্ছিন্নকালতো অনূনং কত্ৰা সমাপত্তিং ঠপেতুং সমত্থতাৰ অধিট্ঠানৰসিতা নাম. কালপরিচ্ছেদং অতিক্কমিত্ৰা ৰুট্ঠিতস্সপি নিদ্দালুকস্স পটিবুজ্ঝিত্ৰা পুনপ্পুনং নিদ্দোক্কমনং ৰিয ৰুট্ঠিতসমাপত্তিমেৰ পুনপ্পুনং অসমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠানসমত্থতা, তত্থ আলযাকরণযোগ্যতা চ ৰুট্ঠানৰসিতা নাম.

পচ্চৰেক্খণৰসিতা পন আৰজ্জনৰসিতায এৰ সঙ্গহিতা. পচ্চৰেক্খণজৰনানেৰ হি তেসং তেসং ঝানঙ্গানং আৰজ্জনানন্তরং পৰত্তানি, তস্মা যদগ্গেন আৰজ্জনৰসিযা সিদ্ধি, তদগ্গেন পচ্চৰেক্খণৰসিতা সিদ্ধাতি ৰেদিতব্বং. কেচি পন ঝানঙ্গানং অপাকটভাৰেপি তেসু নিরন্তরং আৰজ্জনায পৰত্তনসমত্থতা আৰজ্জনৰসিতা নাম, তেসং যথাসভাৰপচ্চৰেক্খণৰসেন জৰনপ্পৰত্তনসমত্থতা পচ্চৰেক্খণৰসিতা নাম. অথ ৰা সতিপি সত্তন্নং জৰনানং পৰত্তিযং নিরন্তরং আৰজ্জনসমত্থতা আৰজ্জনৰসিতা নাম, ৰসিতাবলেন সত্তমজৰনং অপ্পত্ৰা চতুপঞ্চজৰনেহেৰ পচ্চৰেক্খণসমত্থতা পচ্চৰেক্খণৰসিতা নাম. অথ ৰা ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেহি পচ্চৰেক্খিতুং অসমত্থভাৰেপি ‘‘পচ্চৰেক্খিস্সামী’’তি উপ্পন্নআৰজ্জনানন্তরমেৰ ভৰঙ্গেসু কালং অৰীতিনামেত্ৰা সীঘমেৰ আৰজ্জিতুং সমত্থতা আৰজ্জনৰসিতা নাম, ৰসিতাবলেন, পচ্চৰেক্খণবলেন ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেহিপি পচ্চৰেক্খিতুং সমত্থতা পচ্চৰেক্খণৰসিতা নামাতি ৰদন্তি. যস্মা পনেতা যথাৰুত্তনিযামেন পুনপ্পুনং আৰজ্জনাদিনা সাধেতব্বা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘আৰজ্জিত্ৰা’’তিআদি.

৯২৭. ইমেসু পন আদিকম্মিকেন সমাপজ্জনবহুলেনেৰ ভৰিতব্বং, ন পচ্চৰেক্খণবহুলেন. পচ্চৰেক্খণবহুলস্স হি ঝানঙ্গানি থূলানি দুব্বলানি হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি, অথস্স তানি এৰ উপট্ঠিতত্তা উপরি উস্সুক্কনায পচ্চযতং নাপজ্জন্তি, সো অপ্পগুণে ঝানে উস্সুক্কমানো পঠমজ্ঝানাৰ পরিহাযতি, ন চ সক্কোতি দুতিযং অধিগন্তুং. তেন ৰুত্তং ‘‘পঠমে অৰসিপ্পত্তে’’তিআদি. উভতো ভট্ঠোতি পুন পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জিতুং ন সক্কোতীতি অধিপ্পাযো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘ইধেকচ্চো ভিক্খু বালো অব্যত্তো অখেত্তঞ্ঞূ অকুসলো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, সো তং নিমিত্তং নাসেৰতি, ন ভাৰেতি, ন বহুলিং করোতি, ন স্ৰাধিট্ঠিতং অধিট্ঠাতি. তস্স এৰং হোতি ‘যংনূনাহং ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’ন্তি, সো ন সক্কোতি ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতুং. তস্স এৰং হোতি ‘যংনূনাহং ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’ন্তি, সো ন সক্কোতি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতুং, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু উভতো ভট্ঠো উভতো পরিহীনো’’তি (অ. নি. ৯.৩৫).

৯২৮-৩১. কামস্সহগতা…পে… চরন্তীতি আরম্মণৰসেন কামসহগতা হুত্ৰা সঞ্ঞা চেৰ মনসিকারা চ সমুদাচরন্তি. সঞ্ঞাসীসেন চেত্থ তংসহগতো চিত্তুপ্পাদো গহিতো, মনক্কার-গ্গহণেন আৰজ্জনন্তি দট্ঠব্বং. কামানুপক্খন্দানং সঞ্ঞামনসিকারানং ৰসেন হানং পরিহানিং ভজতীতি হানভাগিযং. কেচি পন ‘‘সংকিলেসন্তি হানভাগিযো ধম্মো’তি (ৰিভ. ৮২৮) ৰচনতো হানভাগিযা কামসঞ্ঞাদিকাতি তেহি পরিহাপিযমানং ঝানম্পি কারণূপচারেন হানভাগিযং নামা’’তি ৰদন্তি. তদনুধম্মতা সতীতি তস্সেৰ ঝানস্স অনুধম্মতা আরম্মণৰসেন তদনুগতা সতিপতিরূপকা নিকন্তি. অতক্কসহিতাতি অৰিতক্কং দুতিযজ্ঝানং পত্তুকামস্স তং সন্ততো, মনসি করোতো আরম্মণৰসেন তংসহগতা. ৰিসেসভাগিযন্তি ৰিসেসভূতস্স দুতিযজ্ঝানস্স পদট্ঠানতায তং ভজতীতি ৰিসেসভাগিযং. নিব্বিদাসংযুতাতি ৰিপস্সনারম্মণা.

৯৩২-৫. পগুণতোতি ৰসিতপ্পত্ততো. আসন্নাকুসলারিকাতি নীৰরণপ্পহানস্স তংপঠমতায আসন্ননীৰরণপচ্চত্থিকা. থূলং নাম ৰিপুলম্পি ফেগ্গু ৰিয সুখভঞ্জনীযন্তি আহ ‘‘থূলত্তা…পে… দুব্বলা’’তি. ততোতি দুতিযজ্ঝানতো. দুব্বলানি অঙ্গানি ইমিস্সাতি অঙ্গদুব্বলা. সন্ততো চিন্তযিত্ৰাতি পঠমজ্ঝানে ৰিয ওল়ারিকঙ্গানং অভাৰতো, সন্তধম্মসমঙ্গিতায চ সন্তন্তি এৰং সন্তৰসেন মনসি কত্ৰা. কিঞ্চাপি হি যে ধম্মা দুতিযজ্ঝানে পীতিসুখাদযো, তে পঠমজ্ঝানেপি সন্তি, তেহি পন তে সন্ততরা, পণীততরা চ হোন্তি. নিকন্তিন্তি নিকামনং অপেক্খন্তি অত্থো. পরিযাদাযাতি খেপেত্ৰা, ৰিক্খম্ভেত্ৰাতি অত্থো.

৯৪৩-৪. সম্পসাদনন্তি সম্পসাদনসঙ্খাতায সদ্ধায যোগতো ঝানম্পি সম্পসাদনং নীলৰণ্ণযোগতো নীলৰত্থং ৰিয. ননু চাযং সদ্ধা পঠমজ্ঝানেপি অত্থি, কস্মা ইদমেৰ ‘‘সম্পসাদন’’ন্তি ৰুত্তন্তি? ৰুচ্চতে – পঠমজ্ঝানং ৰিতক্কৰিচারক্খোভেন ৰীচিতরঙ্গসমাকুলমিৰ জলং ন সুপ্পসন্নং হোতি, তস্মা সতিপি সদ্ধায তং সম্পসাদনন্তি ন ৰুত্তং. ইমস্মিং পন ৰিতক্কৰিচারক্খোভাভাৰেন লদ্ধোকাসা বলৰতী সদ্ধা, তস্মা বলৰসদ্ধায সমন্নাগতত্তা ইদমেৰ ‘‘সম্পসাদন’’ন্তি ৰুত্তং. অজ্ঝত্তন্তি নিযকজ্ঝত্তং, অত্তনি জাতং, অত্তনো সন্তানে নিব্বত্তন্তি অত্থো. তীণি অঙ্গানি ইমস্সাতি তিৰঙ্গিকং. সেসন্তি পীতিআদীনং অঞ্ঞেহি বলৰভাৰো, তিণ্ণং চতুন্নং ৰা জৰনানং পরিকম্মোপচারানুলোমগোত্রভুভাৰো, ছট্ঠে সত্তমে ৰা অপ্পনাযানুপ্পত্তি একচিত্তক্খণতা, ততো ভৰঙ্গপাতো, পুন ভৰঙ্গং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা পচ্চৰেক্খণত্থায আৰজ্জনং, ততো ঝানপচ্চৰেক্খণন্তি ইদং সব্বং ৰুত্তাৰসেসং হেট্ঠা পঠমজ্ঝানে ৰুত্তনযেনেৰ সমুপলক্খিতব্বং.

৯৪৮-৯. পিযতোতি কামযতো. উপ্পিলাপনন্তি কামঞ্চাযং পরিগ্গহেসু অপরিচ্চত্তপেমস্স অনাদীনৰদস্সিনো তণ্হাসহগতায পীতিযা পৰত্তিআকারো, ইধ চ দুতিযজ্ঝানপীতি অধিপ্পেতা, তথাপি সব্বসো পীতিযং অৰিরত্তস্সাপি অনুবন্ধেয্যাতি উপ্পিলাপনং ইধ আদীনৰৰসেন ৰুত্তং. অথ ৰা দুতিযজ্ঝানস্সেৰ ততিযজ্ঝানং ৰিয অহুত্ৰা উপ্পিলাপনাকারেন পৰত্তি উপ্পিলাপনং ৰিযাতি উপ্পিলাপনন্তি ৰুত্তং. ততিযং সন্ততো দিস্ৰাতি সম্বন্ধো.

৯৫৭-৮. সতিযা সম্পজঞ্ঞেন সম্পন্নন্তি সরণলক্খণায সতিযা, অসম্মোহলক্খণেন সম্পজঞ্ঞেন চ সম্পন্নং. কামং পুরিমজ্ঝানেসুপি সতিসম্পজঞ্ঞং অত্থি, ন হি মুট্ঠস্সতিস্স, অসম্পজানতো চ উপচারমত্তম্পি সম্পজ্জতি, পগেৰ অপ্পনা, যেভুয্যেন পন অৰিপ্পযোগীভাৰেন পৰত্তমানেসু পীতিসুখেসু পীতিসঙ্খাতস্স ওল়ারিকঙ্গস্স পহানে সুখুমতায ইধ সাতিসযো সতিসম্পজঞ্ঞব্যাপারোতি ইধেৰ সতিসম্পজঞ্ঞসম্পন্নতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. একঙ্গহীনন্তি পীতিযা পহীনভাৰেন একঙ্গৰিপ্পহীনং. সা পনেসা দুতিযজ্ঝানস্স ৰিতক্কৰিচারা ৰিয অপ্পনাক্খণেযেৰ পহীযতি. তেনস্স সা ‘‘পহানঙ্গ’’ন্তি ৰুচ্চতি.

৯৭২. সোমনস্সস্স পহীনত্তা আহ ‘‘একঙ্গৰিপ্পহীন’’ন্তি. তঞ্চ পন সোমনস্সং একৰীথিযং পুরিমজৰনেসুযেৰ পহীযতি.

৯৭৪. পুরিমজ্ঝানেসু পরিকম্মাদিৰসেন পৰত্তানং কামাৰচরজৰনানং একসদিসত্তা ইধ লব্ভমানং কঞ্চি ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘যস্মা’’তিআদি ৰুত্তং. আসেৰনং ন হোতীতি আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো ন হোতি. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – যস্মা পদন্তরসঙ্গহিতস্স অত্তনো সভাৰগ্গাহাপনসঙ্খাতআসেৰনপচ্চযত্তাভাৰতো সুখৰেদনা উপেক্খাৰেদনায আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো ন হোতি, চতুত্থজ্ঝানেৰ উপেক্খাৰেদনায ভৰিতব্বং সাতিসযং সুখৰিরাগভাৰনত্তা, তস্মা ইধ অপ্পনাৰীথিযং উপেক্খাসম্পযুত্তজৰনেহেৰ ভৰিতব্বন্তি.

৯৭৬. এৰং চতুক্কনযৰসেন ঝানপ্পভেদং দস্সেত্ৰা ইদানি পঞ্চকনযম্পি দস্সেতুং ‘‘যং চতুক্কনযে’’তিআদি ৰুত্তং. দ্ৰিধা পন কত্ৰানাতি ৰিতক্কৰিচারানং ৰিসুং ৰিসুং পহানঙ্গৰসেন গণনতো দ্ৰিধা কত্ৰা. দুতিযং ততিযং কতন্তি অৰিতক্কৰিচারমত্তং অৰিতক্কঅৰিচারন্তি এৰং দুতিযজ্ঝানঞ্চেৰ ততিযজ্ঝানঞ্চ কতং অভিধম্মেতি অধিপ্পাযো. সুত্তন্তেসু হি পঞ্চকনযো সরূপতো ন গহিতো, কস্মা পন অভিধম্মে গহিতোতি? পুগ্গলজ্ঝাসযতো, সন্নিসিন্নদেৰপরিসায হি যেসং পঠমজ্ঝানে ৰিতক্কো এৰ ওল়ারিকতো উপট্ঠাতি, ইতরে সন্ততো, তেসং চতুরঙ্গিকং অৰিতক্কৰিচারমত্তং দুতিযজ্ঝানং কত্ৰা পঞ্চকনযেন দেসেসি. যেসং ৰিতক্কৰিচারা ওল়ারিকতো উপট্ঠিতা, ততো তেসং অৰিতক্কঅৰিচারং তিৰঙ্গিকং কত্ৰা চতুক্কনযেন দেসেসি. যেসং ৰিতক্কোৰ ওল়ারিকতো উপট্ঠাতি, তেহি তং অতিক্কমিত্ৰা চতুরঙ্গিকং দুতিযজ্ঝানং উপ্পাদেতুং সক্কা. যেসং ৰিতক্কৰিচারা, তেহি দ্ৰেপি একতো অতিক্কমিত্ৰা তিৰঙ্গিকং দুতিযজ্ঝানং উপ্পাদেতুং সক্কা.

৯৭৯. অত্থব্যঞ্জনৰসেন সুট্ঠু মধুরং, ততোযেৰ ৰরতরং ৰচনং যস্স সোযং সুমধুরৰরতরৰচনো. কং নু জনং নেৰ রঞ্জযতি, ন হি একম্পি ন রঞ্জযতি. অতিনিসিত …পে… নীযোযন্তি অতিতিখিণবুদ্ধিপ্পসাদেহি জনেহি ৰেদনীযো অযং গন্থো, পরিচ্ছেদোতি ৰা অধিপ্পাযো.

ইতি অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযা নাম

অভিধম্মাৰতারসংৰণ্ণনায

রূপাৰচরসমাধিভাৰনানিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.