১৩. তেরসমো পরিচ্ছেদো
কারকপটিৰেধৰণ্ণনা
নিদ্দিট্ঠাতি উদ্দেসনিদ্দেসাদিৰসেন দস্সিতা. কুসলাদযোতি কুসলাকুসলা. এতেসং পন ন নিদ্দিট্ঠোতি সম্বন্ধো. পুব্বে ‘‘কারকো’’তি ৰচনং ৰিয ‘‘ৰেদকো’’তি অৰুত্তেপি ‘‘অত্তা কারকো ৰেদকো’’তি অত্তনো লদ্ধিতায ‘‘তস্স হি কারকস্স ৰেদকস্সা’’তি ৰুত্তং. কুসলাকুসলানমভাৰোপি সিযা, ইতরথা অহেতুকদোসাপত্তিতোতি অধিপ্পাযো. তেসং কুসলাকুসলানং আযত্তা ৰুত্তি এতেসন্তি তদাযত্তৰুত্তিনো. তেসন্তি কুসলাকুসলাদীনং. তস্মাতি কারকাভাৰে কুসলাকুসলানং, তব্বিপাকানঞ্চ অভাৰতো. নিরত্থিকাতি দেসেত্ৰাপি বোধেতব্বাভাৰতো নিরত্থিকা. ‘‘নাযং নিরত্থিকা’’তি ৰত্ৰাপি ‘‘সাত্থিকা’’তি ৰচনং পন পরস্স দল়্হগ্গাহত্থং. লোকেপি হি এৰং ৰোহারং ৰোহরন্তি, এৰমেৰ ভৰতি, নাঞ্ঞথাতিআদি. তত্থাতি কারকাভাৰেপি অত্তা অত্থীতি গহণে. অনুরোধোতি অনুকূলপক্খপাতোতি অত্থো. ইধাতি কারকাভাৰেপি কুসলাদযো অত্থীতি গহণে. ৰিরোধোতি পটিঘো.
এৰং কারকাভাৰেপি কুসলাদীনং সব্ভাৰং যুত্তিতো সাধেত্ৰা ইদানি লোকসিদ্ধেন নিদস্সনেন সাধেতুং ‘‘অথাপী’’তিআদি ৰুত্তং. অথাপীতি কারকাভাৰেপি. পথৰি-গ্গহণেন পথৰোজং দস্সেতি. তথা আপ-গ্গহণেন আপোজং. তেজোতি সীতুণ্হৰসেন দুৰিধা তেজোধাতু. উতূতি হেমন্তাদিউতু. আদি-গ্গহণেন বীজাদিকে সঙ্গণ্হাতি. জনকপচ্চযো হেতু, অনুপালনকপচ্চযো পচ্চযো নামাতি আহ ‘‘হেতুপচ্চযসামগ্গিযা’’তি. ‘‘ফলনিব্বত্তকো হেতু, পচ্চযো অনুপালনকো’’তি হি ৰুত্তং.
এৰং কারকাভাৰেপি কুসলাকুসলপ্পৰত্তিং সাধেত্ৰা ইদানি পরপরিকপ্পিতং অত্তানমেৰ তাৰ পটিক্খিপিতুং ‘‘অথাপি চেত্থা’’তিআদি আরদ্ধং. কামং পঞ্ঞাপরিবাহিরদিট্ঠিযা এৰ অত্তা পরিকপ্পীযতি, পরো পন ‘‘পঞ্ঞায পরিকপ্পেমী’’তি মঞ্ঞতীতি তস্স লদ্ধিৰসেন ‘‘পঞ্ঞায পরিকপ্পিতো’’তি ৰুত্তং. তং উপপরিক্খিস্সাম তাৰাতি তিট্ঠতু তাৰ চেসা কারকাভাৰেপি কুসলাদীনং ভাৰাভাৰৰিচারণা পঠমং তমেৰ অত্তানং উপপরিক্খিস্সামাতি অত্থো. দোসমেত্থ ৰত্তুকামো পুচ্ছতীতি অধিপ্পাযেন পটিঞ্ঞং অদত্ৰাৰ পুচ্ছন্তো আহ ‘‘কিঞ্চেত্থা’’তি. সচেতনো ৰা উদাহু অচেতনো ৰাতি এত্থ কো দোসোতি অত্থো. ইতরো উভযথাপি দোসোযেৰ. যঞ্হি অচেতনং অত্তানং, ন তং কারকং, ৰেদকঞ্চ, যথা তং পাকারতরুআদযো. ‘‘অচেতনোৰাযং অত্তা’’তি অনুমানেন কারকৰেদকত্তাভাৰসিদ্ধিতোতি দস্সেতুং ‘‘যদি অচেতনো’’তিআদি ৰুত্তং. অনঞ্ঞোতি অৰিনিব্ভোগৰসেন অনঞ্ঞো. ইতরথা ‘‘সচেতনো’’তি ৰচনমেৰ ন উপপজ্জেয্য. সহভাৰী নাম অঞ্ঞো ন হোতীতি. অত্তনোপি নাসো সিযাতি অৰিনিব্ভোগৰুত্তিরূপেসু একস্স নাসে ইতরস্সাপি ৰিনাসো ৰিয. চেতনাযপি নাসো ন ভৰতি অৰিনিব্ভোগরূপেসু একস্স অৰিনাসে ইতরস্সাপি অৰিনাসো ৰিযাতি অধিপ্পাযো.
‘‘চেতনায অনঞ্ঞত্তা’’তি কারণং ৰত্ৰা তমেৰ সমত্থেতুং ‘‘চেতনত্তান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ‘‘অত্তনো অনাসে সতি চেতনাযপি ৰিনাসো ন ভৰতী’’তি সুত্ৰাপি পরস্স নিরুত্তরভাৰো, চেতনায নাসে ৰিসেসকারণাভাৰতোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘অথ চেতনাযযেৰা’’তিআদি. অত্তাৰ নস্সতু, তিট্ঠতু চেতনা. কো হি ৰিসেসকারণাভাৰে অত্তনি অনুরোধো, চেতনায ৰিরোধোতি অধিপ্পাযো. পটিঞ্ঞা হীনাতি পুব্বে দিন্নপটিঞ্ঞা পরিহীনা. অথ ন ভৰতি, ‘‘পটিঞ্ঞা হীনা’’তি যদি অত্তনো ৰিনাসে চেতনায অৰিনাসো ন ভৰতি. চেতনত্তানং অনঞ্ঞভাৰেন চেতনায নাসে অত্তনোপি ৰিনাসপ্পসঙ্গতো অত্তা ন নস্সতীতি তৰ পটিঞ্ঞা হীনা. ৰুত্তপ্পকারতো ৰিপরীতং ৰাতি যথাৰুত্তপ্পকারতো ৰিপরীতং. চেতনায ৰিনাসেপি অত্তা ন নস্সতি, অত্তনো পন অৰিনাসেপি চেতনা নস্সতীতি এৰং ৰা তৰ অধিপ্পাযো সিযাতি অত্থো. অত্তা নস্সতু, চেতনা তিট্ঠতু অঞ্ঞভাৰে উভিন্নং সমানযোগক্খমতায ভৰিতব্বতোতি অধিপ্পাযো. পটিঞ্ঞাহীনো ভৰসীতি চেতনাযেৰ নস্সতি, অত্তা ন নস্সতি পটিঞ্ঞায হীনো ভৰসি.
ইধাতি অঞ্ঞত্থ পক্খে. লক্খণকতন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসদিসেহি ভিন্নলক্খণেহি কতং. দেসন্তরকতন্তি ভিন্নদেসকতং. জাতো ৰেদীযতি ঞাযতীতি জাতৰেদো, অগ্গিস্সেতং অধিৰচনং. ডয্হমানেতি উদ্ধনে পক্খিপিত্ৰা পচ্চমানে. একো পৰত্তিপদেসো ইমেসন্তি একদেসা, তেসং ভাৰোতি একদেসত্তং.
অৰিনিব্ভোগতোতি লক্খণতো ভেদেপি ঠানৰসেন অৰিনিব্ভুজ্জনতো অৰিসংসট্ঠত্তা ‘‘একদেসত্তে’’তিইমস্সেৰ ৰেৰচনৰসেন ‘‘অৰিনিব্ভোগভাৰেপী’’তি ৰুত্তং. তং অযুত্তন্তি তং ‘‘উভিন্নং একদেসতা নত্থী’’তি ইমিনা সহ ন যুজ্জতি. পটিঞ্ঞা হীনাতি যদি পুব্বপটিঞ্ঞা পমাণং, অযং পটিঞ্ঞা হীনা. যদি ৰা পন অযং পমাণং, ইতরা হীনাতি অত্থো. অথ ৰা চেতনায অত্তনো পদেসৰসেন নানত্তে অত্তনো অচেতনত্তভাৰপ্পত্তিতো ‘‘সচেতনো অত্তা’’তি হেট্ঠা তযা দিন্নপটিঞ্ঞা পরিহীনাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
অচেতনো অত্তাতি অত্তা অচেতনোতি কত্ৰা. পুব্বে ৰুত্তদোসতোতি ‘‘যদি অচেতনো সিযা’’তিআদিনা আদিতো ৰুত্তদোসতো. তস্মাতি যস্মা এৰং উপপরিক্খিযমানে ৰিমদ্দনসহো হোতি, তস্মা.
৭৭৯. যদি এৰন্তি যদি পরমত্থতো কুসলাকুসলানং কারকো, তব্বিপাকানঞ্চ ৰেদকো নত্থি, এৰং সন্তে অথ কস্মা ভগৰতা ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো.
সন্ধাৰতীতি সংসরতি. অত্তনা কতকুসলাকুসলকম্মপচ্চযত্তা ৰিপাকভূতং সুখদুক্খম্পি অত্তনা কতমেৰ নাম হোতীতি ৰুত্তং ‘‘সুখদুক্খং সযংকত’’ন্তি.
৭৮০. সংসারমাপন্নোতি –
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, ‘সংসারো’তি পৰুচ্চতী’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; ৰিসুদ্ধি. ২.৬১৯) –
এৰং ৰুত্তখন্ধপটিপাটিআদিৰসপ্পৰত্তং সংসারং পুনপ্পুনং পৰত্তিৰসেন পটিপন্নো. দুক্খমস্স মহব্ভযন্তি অস্স সংসারাপন্নস্স সত্তস্স জাতিআদিদুক্খং মহব্ভযং মহাভযসংৰত্তনকন্তি অত্থো. ওপপাতিকোতি উপ্পজ্জমানো.
৭৮১. ভারা হৰে পঞ্চক্খন্ধাতি রূপাদযো পঞ্চক্খন্ধা ভারভূতা, সীসে নিক্খিত্তভারসদিসাতি ৰুত্তং হোতি. ভারহারো চ পুগ্গলো তস্স পঞ্চক্খন্ধভারস্স হারকো. ভারাদানন্তি পটিসন্ধিৰসেন পঞ্চক্খন্ধভারগ্গহণং. ভারনিক্খেপনন্তি পুন অগ্গহেতব্বতাপাদনেন অনুপাদাপরিনিব্বানৰসেন ভারস্স নিক্খিপনং.
৭৮২. যন্তি কুসলাকুসলকম্মং. সকন্তি আযত্তং.
৭৮৩. একস্স পুগ্গলস্সাতি সম্বন্ধো. একেন কপ্পেনাতি একস্মিং কপ্পে.
৭৮৪. অস্সদ্ধোতিআদি হেট্ঠা ৰুত্তত্থং.
‘‘তঞ্চ খো সম্মুতিৰসেন, ন পরমত্থতো’’তি ৰত্ৰা তদেৰ পতিট্ঠাপেতুং ‘‘ননু ভগৰতা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘কিং নু সত্তো’’তি গাথা ৰজিরায থেরিযা ৰুত্তাপি ভগৰতো অধিপ্পাযৰসেনেৰ ৰুত্তত্তা ভগৰতা ৰুত্তা নাম হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ভগৰতা ইদম্পি ৰুত্ত’’ন্তি.
৭৮৫. কিং নু সত্তোতি পচ্চেসীতি রূপৰেদনাদীসু কিং নাম সত্তো পুগ্গলোতি গণ্হাসি.
৭৮৬. অঙ্গসম্ভারাতি চক্কাদিঅৰযৰসম্ভারেসু, চক্কাদিঅৰযৰানং সমোধানেৰাতি অত্থো. সদ্দোতি ৰোহারো.
তস্মাতি যস্মা এৰং পরমত্থতো সত্তস্স অভাৰো ভগৰতা ৰুত্তো, তস্মা. ন ৰচনমত্তমেৰ আলম্বিতব্বং অধিপ্পাযং পহাযাতি অত্থো. দল়্হমূল়্হোৰ হুত্ৰা গণ্হাতীতি দল়্হমূল়্হগ্গাহী, কারণে দস্সিতেপি অপরিচ্চজনৰসেন গহণং দল়্হগ্গহণং. কারণস্সেৰ দট্ঠুমসমত্থতাৰসেন গহণং মূল়্হগ্গহণং. তাদিসেন ন ভৰিতব্বন্তি আহ ‘‘ন চ…পে… ভৰিতব্ব’’ন্তি. সুত্তপদানন্তি নেয্যত্থনীতত্থৰসেন উভযথা ঠিতানং সুত্তন্তানং.
দ্ৰে সচ্চানি ৰুত্তানি তথা তথা ৰিনেতব্বানং পুগ্গলানং ৰসেনাতি অধিপ্পাযো. যেসঞ্হি সম্মুতিদেসনায ৰিসেসাধিগমো হোতি, তেসং সম্মুতিসচ্চৰসেন দেসেতি. যেসঞ্চ পরমত্থদেসনায, তেসং পরমত্থৰসেন দেসেতি. দেসভাসাকুসলো ৰিয আচরিযো তংতংদেসৰাসিমাণৰানং তায তায ভাসায. সম্মুতিসচ্চং পরমত্থসচ্চঞ্চাতি এত্থ ‘‘পুগ্গলো সত্তো ইত্থী পুরিসো খত্তিযো ব্রাহ্মণো দেৰো’’তিএৰমাদি পরমত্থতো অৰিজ্জমানম্পি লোকে কতসঙ্কেতৰসেন তথত্তা সম্মুতিসচ্চং. খন্ধধাতুআযতনানি সতিপট্ঠানাতিএৰমাদি পরমত্থৰসেনেৰ তথত্থা পরমত্থসচ্চং. তেনাহু অট্ঠকথাচরিযা –
‘‘সঙ্কেতৰচনং সচ্চং, লোকসম্মুতিকারণং;
পরমত্থৰচনং সচ্চং, ধম্মানং ভূতকারণং. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৪৩৯-৪৪৩);
‘‘তস্মা ৰোহারকুসলস্স, লোকনাথস্স সত্থুনো;
সম্মুতিং ৰোহরন্তস্স, মুসাৰাদো ন জাযতী’’তি.
৭৮৭-৮. যো সো ইমং গন্থং অচ্চন্তং সততম্পি চিন্তেতি, তস্স ততো সিদ্ধা পরমা পঞ্ঞা ৰেপুল্লভাৰং গচ্ছতি. অধিং চিত্তসন্তাপং নীহরতি অপনেতীতি অধিনীহরং. ৰিমতিযা ৰিচিকিচ্ছায, মোহস্স ৰা ৰিনাসং করোতি উপনিস্সযভাৰতোতি ৰিমতিৰিনাসকরং. অত্থব্যঞ্জনসম্পদায মনৰড্ঢনতো পিযকরং. ৰিকসতীতি দিব্বতি. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে, অভিধম্মে ৰা.
ইতি অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযা নাম
অভিধম্মাৰতারসংৰণ্ণনায
কারকপটিৰেধৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.