১২. দ্ৰাদসমো পরিচ্ছেদো

পঞ্ঞত্তিনিদ্দেসৰণ্ণনা

এত্থাতি যথাউদ্দিট্ঠধম্মানং নিদ্দেসপরিযোসানে. এত্তকমেৰাতি চিত্তচেতসিকরূপনিব্বানমত্তমেৰ. পঞ্ঞাপেতব্বতোতি পরমত্থধম্মা ৰিয সকসকসভাৰৰসেন অপঞ্ঞাযমানা হুত্ৰা লোকসঙ্কেতৰসেন পঞ্ঞাপিযমানত্তা. পঞ্ঞাপনতোতি পরমত্থৰসেন ৰিজ্জমানাৰিজ্জমানধম্মানং পকাসনৰসেন পঞ্ঞাপনতো. তত্থ ‘‘পঞ্ঞাপেতব্বতো’’তি ইমিনা পঞ্ঞাপীযতি পকারেন ঞাপীযতীতি পঞ্ঞত্তীতি এৰং কম্মসাধনৰসেন অত্থপঞ্ঞত্তিভূতা উপাদাপঞ্ঞত্তি ৰুত্তা. ‘‘পঞ্ঞাপনতো’’তি ইমিনা পঞ্ঞাপেতি পকারেন ঞাপেতীতি পঞ্ঞত্তীতি এৰং কত্তুসাধনৰসেন তস্সা অভিধাযকভূতা নামপঞ্ঞত্তীতি ৰেদিতব্বং. পণ্ণত্তিদুকনিদ্দেসে ‘‘সঙ্খা…পে… ৰোহারো’’তি (ধ. স. ১৩১৩-১৩১৪) চতূহি পদেহি উপাদাপঞ্ঞত্তি ৰুত্তা. ‘‘নামং…পে… অভিলাপো’’তি (ধ. স. ১৩১৩-১৩১৪) ছহি পদেহি নামপঞ্ঞত্তি কথিতাতি আচরিযানং ইচ্ছিতত্তা ৰুত্তং ‘‘তেনেৰাহা’’তিআদি. তেসং তেসং ধম্মানন্তি হেট্ঠা অভিধম্মমাতিকায ৰুত্তানং কুসলাকুসলাদিধম্মানং. সঙ্খাতি ‘‘অহং মমা’’তিআদিনা সঙ্খাযমানতা. সমঞ্ঞাতি সঙ্কেতৰসেন ঞাযমানতা. পঞ্ঞত্তীতি অসঙ্করৰসেন অনেকধা ৰিভজিত্ৰা পঞ্ঞাপিযমানতা. ৰোহারোতি পাকটং কত্ৰা ৰুচ্চমানতা, কথনৰসেন উপযুজ্জমানতা ৰা. অত্থাভিমুখং নমতীতি নামং. তং পন অন্ৰত্থরুল়্হীৰসেন দুৰিধং, সামঞ্ঞগুণকিত্তিমওপপাতিকনামৰসেন চতুব্বিধং. নামকম্মন্তি নামকরণং. নামধেয্যন্তি নামঠপনং, নামধেয্যন্তি ৰা সেট্ঠানং নামং. অক্খরদ্ৰারেন অত্থং নীহরিত্ৰা উত্তি কথনং নিরুত্তি. ব্যঞ্জনন্তি পাকটকরণং. অভিলাপোতি অভিলাপনং.

অহন্তি রূপাদিৰিনিমুত্তং অহংকারবুদ্ধিৰিসযভূতং অত্তনো খন্ধসমূহসন্তানমুপাদায পঞ্ঞত্তং তদঞ্ঞানঞ্ঞভাৰেন অনিব্বচনীযং উপাদাপঞ্ঞত্তিং ৰদতি. তেনাহ ‘‘অহন্তি হী’’তিআদি. ‘‘অহন্তি…পে… কত্ৰা’’তি উপাদাপঞ্ঞত্তিযা উপ্পত্তিং দস্সেত্ৰা যথাতিআদিনা তং পকাসেতি.

যস্মা ‘‘সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো’’তি ‘‘এৰং সঙ্খা’’তি ইমস্সেৰ ৰেৰচনং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ইদানি পঞ্ঞাপনতো পঞ্ঞত্তি’’ন্তিআদি.

তদনুরূপা জাতাতি তজ্জা, অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ৰিয কেৰলং লোকসঙ্কেতৰসেনেৰ অহুত্ৰা ধম্মসভাৰস্স অনুরূপৰসেন পৰত্তা পঞ্ঞত্তীতি অত্থো. নামপঞ্ঞত্তিপি ৰচনত্থসঙ্খাতকারণং উপাদায পটিচ্চ পৰত্তনতো উপাদাপঞ্ঞত্তিৰোহারং লভতীতি তস্সাপি উপাদাপঞ্ঞত্তিপরিযাযো ৰুত্তো. গণ্ঠিপদকারেনাপি হি ইমিনাৰ অধিপ্পাযেন উপাদাপঞ্ঞত্তীতি উপাদানৰতী পঞ্ঞত্তি কারণৰতিং কারণভূতমত্থমুপাদায গহেত্ৰা তন্নিস্সযেন পঞ্ঞাপীযতি, সব্বোপি পঞ্ঞত্তিভেদো অনেন লক্খণেন উপাদাপঞ্ঞত্তিমেৰ ভজতি. অনুপাদায হি পঞ্ঞত্তি নত্থীতি ৰুত্তং. উপনিধাপঞ্ঞত্তীতি পটিপক্খভূতং একপঞ্ঞত্তিং উপনিধায অপেক্খিত্ৰা পৰত্তা পঞ্ঞত্তি. চক্খুসোত-গ্গহণেন অজ্ঝত্তিকাযতনানি দস্সেতি, রূপসদ্দ-গ্গহণেন বাহিরাযতনানি. পথৰীতেজোৰাযু-গ্গহণেন ফোট্ঠব্বাযতনং পভেদতো দস্সেতি. এতেনেৰ ধম্মাযতনেপি লব্ভমানভেদো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং.

যস্মা পথৰাদিকা পঞ্ঞত্তি সসম্ভারপথৰিযং একস্স নামং গহেত্ৰা সমূহমেৰোপাদায পঞ্ঞাপীযতি, ঘটাদিকা চ পঞ্ঞত্তি ধম্মসমূহেসু সব্বেসমেৰ নামং গহেত্ৰা সমূহমেৰোপাদায পঞ্ঞাপীযতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘একস্স ৰা’’তিআদি. তত্থ একস্স নামং গহেত্ৰা সমূহমুপাদায পঞ্ঞাপিযমানায পথৰাদিৰসেন পাকটভাৰতো তং ঠপেত্ৰা ইতরং দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অযং সমূহপঞ্ঞত্তি নাম সমূহস্স পঞ্ঞাপনতো. দিসাকাসাদীসু দিসা-গ্গহণেন চন্দসূরিযাৰত্তনমুপাদায পঞ্ঞাপিযমানং পুরত্থিমাদিদিসাপঞ্ঞত্তিং দস্সেতি. আকাস-গ্গহণেন অসম্ফুট্ঠধম্মে উপাদায পঞ্ঞাপিযমানং কূপগুহাদিআকাসপঞ্ঞত্তিং দস্সেতি. কাল-গ্গহণেন চন্দাৰত্তনাদিকমুপাদায পঞ্ঞাপিযমানং পুব্বণ্হাদিকালপঞ্ঞত্তিং দস্সেতি. নিমিত্ত-গ্গহণেন বহিদ্ধা পথৰীমণ্ডলাদিকং, অজ্ঝত্তিকঞ্চ ভাৰনাৰিসেসং উপাদায পঞ্ঞাপিযমানং কসিণনিমিত্তাদিকং দস্সেতি. অভাৰ-গ্গহণেন ভাৰনাবলেন অপ্পৰত্তনসভাৰং আকাসানঞ্চাযতনঝানং উপাদায পৰত্তং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনঝানারম্মণং অভাৰপঞ্ঞত্তিং দস্সেতি. নিরোধ-গ্গহণেন ভাৰনাবলেন নিরুদ্ধং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং নিস্সায পঞ্ঞত্তং নিরোধপঞ্ঞত্তিং দস্সেতি. আদি-গ্গহণেন খযাদিসভাৰং তং তং ধম্মমুপাদায পঞ্ঞাপিযমানং অনিচ্চলক্খণাদিকং সঙ্গণ্হাতি. সাপি হি দিসাকাসাদিকা ৰিয ধম্মসমূহমুপাদায অপঞ্ঞত্তভাৰতো অসমূহপঞ্ঞত্তিযেৰাতি.

সাতি অযং দ্ৰিধা উপাদাপঞ্ঞত্তি. তজ্জাপঞ্ঞত্তি ৰচনত্থং অমুঞ্চিত্ৰা পৰত্তিতো উপাদাপঞ্ঞত্তিযংযেৰ সঙ্গয্হতীতি ৰুত্তং ‘‘ৰিজ্জমানং পরমত্থং জোতযতী’’তি. এৰঞ্চ কত্ৰা উপরি ‘‘ছ পঞ্ঞত্তিযোপি এত্থেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তী’’তি ৰুত্তং. ৰিজ্জমানন্তি সভাৰেন উপলব্ভমানং. অৰিজ্জমানন্তি ঠপেত্ৰা লোকসঙ্কেতং সভাৰৰসেন অনুপলব্ভমানং. নামমত্তন্তি নামমত্তৰন্তং. সোতদ্ৰারজৰনানন্তরন্তি পচ্চুপ্পন্নসদ্দারম্মণায সোতদ্ৰারজৰনৰীথিযা, তদনুসারপ্পৰত্তায অতীতসদ্দারম্মণায মনোদ্ৰারজৰনৰীথিযা চ অনন্তরপ্পৰত্তেন. মনোদ্ৰারজৰনৰীথিপি হি সোতদ্ৰারজৰনানন্তরপ্পৰত্তা তগ্গহণেনেৰ ইধ গহিতা. গহিতপুব্বসঙ্কেতেনাতি ‘‘অযং ইমস্স অত্থো, ইদমিমস্স ৰাচক’’ন্তি এৰং ৰচনৰচনত্থসম্বন্ধগ্গহণৰসেন গহিতপুব্বভাৰসঙ্কেতেন. যাযাতি যায নামপঞ্ঞত্তিযা করণভূতায. মনোদ্ৰারজৰনৰিঞ্ঞাণেন কত্তুভূতেন. মনোদ্ৰারজৰনৰিঞ্ঞাণেন ৰা করণভূতেন, যায নামপঞ্ঞত্তিযা কত্তুভূতাযাতি অত্থো. পঞ্ঞাপীযতীতি সম্মুতিপরমত্থৰসেন পন দুৰিধং অত্থজাতং পঞ্ঞাপীযতি ৰিঞ্ঞাপীযতীতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহু পোরাণা –

‘‘অত্থা যস্সানুসারেন, ৰিঞ্ঞাযন্তি ততো পরং;

সাযং পঞ্ঞত্তি ৰিঞ্ঞেয্যা, লোকসঙ্কেতনিম্মিতা’’তি.

কতরজৰনৰীথিযং পনাযং ৰিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘ঘটো’’তিআদিসদ্দং সুণন্তস্স একমেকং সদ্দং আরব্ভ পচ্চুপ্পন্নাতীতারম্মণৰসেন দ্ৰে দ্ৰে জৰনৰারা হোন্তি, ততো সদ্দসমুদাযমারব্ভ একো, ততো নামপঞ্ঞত্তিমারব্ভ একোতি এৰং সদ্দসমুদাযারম্মণায জৰনৰীথিযা অনন্তরং নামপঞ্ঞত্তি পাকটা হোতি, ততো পরং অত্থাৰবোধোতি আচরিযা.

যং সন্ধায ছক্কনযো ৰুত্তোতি সম্বন্ধো. তথা অৰিজ্জমানানন্তি পরমত্থতো অৰিজ্জমানানং. কেনচি আকারেনাতি পরমত্থতো, লোকসঙ্কেততো ৰা কেনচি পকারেন. অনুপলব্ভমানানং পঞ্চমসচ্চাদীনন্তি আকাসাদিপঞ্চমসচ্চাদীনং. আদি-গ্গহণেন অট্ঠমবোজ্ঝঙ্গাদিকে সঙ্গণ্হাতি. পকতিপুরিসাদীনন্তি সত্ৰরজতমানং সমানাৰত্থা পকতিঅঙ্গুট্ঠাদিপরিমাণো কারকো ৰেদকো অত্তা পুরিসোতিআদিনা পরিকপ্পিতানং পকতিপুরিসাদীনং. আদি-গ্গহণেন আকাসকুসুমাদিং সঙ্গণ্হাতি. ৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি পরমত্থতো ৰিজ্জমানাহি ৰিজ্জাদীহি অৰিজ্জমানস্স পুগ্গলস্স পঞ্ঞত্তত্তা. সেসেসুপি ইমিনাৰ নযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো. এত্থেৰাতি উপাদাপঞ্ঞত্তিযমেৰ.

‘‘কুসগ্গেনুদকমাদায, সমুদ্দে উদকং মিনে;

এৰং মানুসকা কামা, দিব্বকামান সন্তিকে’’তি. (জা. ২.২১.৩৮৯) –

ৰচনতো মনুস্সলোকে চক্কৰত্তিসম্পত্তিদিব্বসম্পত্তিং উপনিধায নিহীনাযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘কপণং…পে… নিধাযা’’তি. মানুসকন্তি মনুস্সলোকে ভৰং. পরমত্থো চ ৰিজ্জতীতি পাঠসেসো.

৭৭৮. ততিযা কোটি ন ৰিজ্জতি অনুপলব্ভমানত্তা. ৰুত্তঞ্হেতং মহাঅট্ঠকথাযং –

‘‘দুৰে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৰদতং ৰরো;

সম্মুতিং পরমত্থঞ্চ, ততিযং নোপলব্ভতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৪৩৯-৪৪৩);

পরৰাদেসু ন কম্পতীতি পকতিপুরিসন্তরাদিৰাদীনং পরেসং তিত্থিযানং ৰাদেসু সম্পত্তেসু, নিমিত্তভূতেসু ৰা ন কম্পতি ন পৰেধতি ন চলতীতি অত্থো.

ইতি অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযা নাম

অভিধম্মাৰতারসংৰণ্ণনায

পঞ্ঞত্তিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.