১০. দসমো পরিচ্ছেদো

রূপৰিভাগৰণ্ণনা

৬২২. আদিম্হীতি উদ্দেসগাথাযং. ইদানীতি চিত্তচেতসিকৰিভাৰনানন্তরং. ৰিভাৰনন্তি নিদ্দেসপটিনিদ্দেসৰসেন সরূপতো পকাসনং.

৬২৩. রুপ্পতীতি সীতুণ্হাদীহি ৰিকারমাপজ্জতি, আপাদীযতীতি ৰা অত্থো. ৰিকারাপত্তি চ সীতাদিৰিরোধিপচ্চযসন্নিধানে ৰিসদিসুপ্পত্তিযেৰ. ন হি যথাসকং পচ্চযেহি উপ্পজ্জিত্ৰা ঠিতধম্মানং অঞ্ঞেন কেনচি ৰিকারাপাদনং সক্কা কাতুং, তস্মা পুরিমুপ্পন্নরূপসন্ততি ৰিয অহুত্ৰা পচ্ছা উপ্পজ্জমানানং ৰিসভাগপচ্চযসমৰাযেন ৰিসদিসুপ্পত্তিযেৰ ইধ ‘‘রুপ্পন’’ন্তি দট্ঠব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা সঙ্ঘিযানং ৰিপরিণামৰাদো পচ্চক্খতো হোতি. ননু চ অরূপধম্মানম্পি ৰিরোধিপচ্চযসমৰাযে ৰিসদিসুপ্পত্তি লব্ভতীতি? সচ্চং লব্ভতি, ন পন ৰিভূততরা. ৰিভূততরা হেত্থ ৰিসদিসুপ্পত্তি অধিপ্পেতা উক্কট্ঠগতিৰসেন যথা ‘‘অভিরূপস্স কঞ্ঞা দাতব্বা’’তি (সং. নি. ৩.৭৮).

কুতো এতং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? সীতাদিগ্গহণতো. তথা হি ৰুত্তং –

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, রূপং ৰদেথ, রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা রূপন্তি ৰুচ্চতি. কেন রুপ্পতি? সীতেনপি রুপ্পতি, উণ্হেনপি রুপ্পতি, জিঘচ্ছাযপি রুপ্পতি, পিপাসাযপি রুপ্পতি, ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সেনপি রুপ্পতি, রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা রূপন্তি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯).

এত্থ হি সীতাদিগ্গহণং সীতাদিনা ফুট্ঠস্স রুপ্পনং ৰিভূততরং, তস্মা তদেৰেত্থ গহিতন্তি ঞাপনত্থং. ইতরথা রুপ্পতীতি সামঞ্ঞৰচনেনেৰ সিদ্ধে সীতাদিগ্গহণং নিরত্থকং সিযাতি.

যদি এৰং, কথং ব্রহ্মলোকে রূপসমঞ্ঞা? ন হি তত্থ উপঘাতকো সীতাদিফস্সৰিসেসো লব্ভতীতি? সচ্চং, তত্থাপি তংসভাৰানতিৰত্তনতো. অরুপ্পনস্সাপি হি রুপ্পনসভাৰানতিৰত্তনতো রূপসমঞ্ঞা হোতি. যথা অদুদ্ধম্পি খীরং তংসভাৰানতিৰত্তনতো ‘‘দুদ্ধ’’ন্তি ৰুচ্চতীতি. অথ ৰা কিঞ্চাপি তত্থ উপঘাতকো সীতাদিফস্সৰিসেসো নত্থি, অনুগ্গাহকো পন অত্থি. তথা হি ব্রহ্মানং উতুজরূপং অত্থি, তস্মা অত্থেৰ তত্থ রুপ্পনন্তি ন কোচি তত্থ রূপসমঞ্ঞায ৰিবন্ধোতি.

রূপযতীতি ৰাতি সযং ৰিজ্জমানমেৰ অত্তনো সন্তানং ৰিকারমাপাদযতীতি অত্থো. ইতি পুরিমৰিগ্গহেন ৰিকারুপ্পত্তি ‘‘রুপ্পন’’ন্তি দীপিতং. ইমিনা পন ৰিরোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৰিজ্জমানস্সেৰ যো অত্তনো সন্তানে ৰিসদিসুপ্পত্তিহেতুভাৰো, তং রুপ্পনন্তি দীপিতং হোতি. ইমস্মিং পক্খে অরূপস্স রূপসমঞ্ঞাপসঙ্গো এৰ নত্থি. নিরুদ্ধমেৰ হি তং অনন্তরাদিপচ্চযেহি অরূপং উপ্পাদেতি, ন ৰিজ্জমানন্তি. ঘট্টনে ৰিকারাপত্তিযং রূপ-সদ্দস্স রুল়্হী, তস্মা অরূপধম্মানং ঘট্টনাভাৰতো ন তেসু রূপসমঞ্ঞাতি কেচি. পটিঘাতো রুপ্পনন্তি অপরে, তেসং মতেন কিঞ্চাপি সপ্পটিঘরূপানমেৰ রূপসমঞ্ঞাপসঙ্গো, অথ খো অৰযৰৰোহারেন সমুদাযোপি ৰোহরীযতীতি সব্বমেৰ রূপং রূপসমঞ্ঞং লভতি. কেচি পনেত্থ ‘‘রূপযতীতি ৰণ্ণাযতনৰসেন ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. তঞ্হি ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানং রূপযতি, হদযঙ্গতভাৰং পকাসেতীতি. তযিদং উপরি ৰণ্ণাযতননিদ্দেসে ৰিসুংযেৰ ৰুচ্চতীতি ন তস্স ইধ সংৰণ্ণনে পযোজনং অত্থি. সুরূপোতি দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণঅসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাকেতুমালাদীহি অলঙ্কতত্তা সোভনরূপকাযো, সভাৰত্থো ৰা রূপ-সদ্দো ‘‘যং লোকে পিযরূপং সাতরূপ’’ন্তিআদীসু (পটি. ম. ১.১১৪) ৰিয, তস্মা সুরূপোতি সোভনসভাৰো, তেন দসবলচতুৰেসারজ্জাদিঅসাধারণগুণৰিসেসসমাযোগদীপনতো সত্থু ধম্মকাযসম্পত্তিযাপি সোভনতা দস্সিতা হোতি.

৬২৪. ভূতোপাদাযভেদতোতি এত্থ তদধীনৰুত্তিতায ভৰতি এত্থ উপাদারূপন্তি ভূতং. অথ ৰা মহাভূতাযেৰ ইধ পুরিমপদলোপৰসেন ভূত-সদ্দেন ৰুত্তা. তেনাহ ‘‘চতুব্বিধা মহাভূতা’’তি. ভূতানি উপাদিযতেৰ, ন পন সযং তেহি অঞ্ঞেহি ৰা উপাদিযতীতি উপাদাযং. এৰঞ্চ কত্ৰা চতুন্নং মহাভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায পৰত্তমানানম্পি উপাদাযরূপতাপসঙ্গো নত্থি. ন হি তে কেৰলং অঞ্ঞমঞ্ঞং উপাদিযন্তেৰ, অথ খো সযং উপাদাযরূপেহি উপাদিযন্তি, তস্মা উপাদায-সদ্দগ্গহণসামত্থিযতো ন মহাভূতানং উপাদাযরূপতাপসঙ্গোতি. অথ ৰা ‘‘চতুন্নং মহাভূতানং উপাদাযরূপ’’ন্তি (ধ. স. ৫৮৪) ৰচনতো চতুমহাভূতসন্নিস্সিততাৰ উপাদাযরূপলক্খণং, ন ভূতত্তযাদিসন্নিস্সিততাপীতি ন তেসং উপাদাযরূপতাতি. ভূতঞ্চ উপাদাযঞ্চ ভূতোপাদাযং, তেসং ৰসেন ভেদতোতি ভূতোপাদাযভেদতো. ভূতসদ্দস্স উভযলিঙ্গত্তা আহ ‘‘মহাভূতা’’তি. উপাদাতি উপাদাযরূপানি ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো’’তিআদীসু ৰিয এত্থ য-কারলোপো দট্ঠব্বো.

৬২৫. কতমে পন চত্তারো মহাভূতা, কথঞ্চ তে মহাভূতসঞ্ঞিতা, কানি চ উপাদাযরূপানি, কথঞ্চ তানি ‘‘উপাদাযরূপানী’’তি ৰুচ্চন্তীতি ইদং চোদনং হদযে কত্ৰা কমেন সোধেন্তো আহ ‘‘পথৰীধাতূ’’তিআদি. চত্তারোমেতি চত্তারো ইমে. মহা চ সো ভূতো চাতি মহাভূতো, তেন মহাভূতেন সদেৰকে লোকে মহন্তভাৰেন পাতুভূতেন সম্মাসম্বুদ্ধেনাতি অত্থো. অথ ৰা –

‘‘কালো ঘসতি ভূতানি,

সব্বানেৰ সহত্তনা;

যো চ কালঘসো ভূতো,

স ভূতপচনিং পচী’’তি. (জা. ১.২.১৯০) –

আদীসু ৰিয ভূত-সদ্দস্স সত্তেসু, খীণাসৰেসু চ পৰত্তনতো মহাভূতেনাতি মহতা সত্তেন, মহাখীণাসৰেনাতি ৰা অত্থো. খীণাসৰোপি হি পরিক্খীণপটিসন্ধিকত্তা ভূতোযেৰ ন ভৰতি, ন চ ভৰিস্সতীতি ভূতোতি ৰুচ্চতি.

৬২৬. মহন্তা পাতুভূতাতি উপাদিন্নকসন্তানেপি অনুপাদিন্নকসন্তানেপি সসম্ভারধাতুৰসেন মহন্তা হুত্ৰা ভূতা জাতা নিব্বত্তাতি অত্থো. তেসং অনুপাদিন্নকসন্তানে –

‘‘দুৰে সতসহস্সানি, চত্তারি নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, সঙ্খাতাযং ৰসুন্ধরা’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. ৫৮৪) –

আদিনা নযেন মহন্তপাতুভূততা ৰুত্তা. উপাদিন্নকসন্তানেপি অনেকযোজনসতিকমচ্ছকচ্ছপতিগাৰুতপ্পমাণদেৰদানৰাদিসরীরৰসেন দট্ঠব্বা. ৰুত্তম্পি হেতং ‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দে যোজনসতিকাপি অত্তভাৰা’’তিআদি (অ. নি. ৮.২০; চূল়ৰ. ৩৮৫; উদা. ৪৫).

মহাভূতসমাতি অনেকব্ভুতৰিসেসদস্সনেন, অনেকভূতদস্সনেন চ মহন্তা ভূতা, মহন্তানি অব্ভুতানি ৰা এতেসূতি মহাভূতা, মাযাকারা, যক্খাদযো ৰা জাতিৰসেনেৰ মহন্তা ভূতাতি মহাভূতা, তেহি এতে সমাতি মহাভূতসমা. এতে হি যথা মাযাকারা অমণিং এৰ উদকং মণিং কত্ৰা দস্সেন্তি, অসুৰণ্ণংযেৰ লেড্ডুআদিকং সুৰণ্ণং কত্ৰা দস্সেন্তি, যথা চ সযং নেৰ যক্খা ন পক্খিনো সমানা যক্খাদিভাৰম্পি দস্সেন্তি, এৰমেৰং সযং অনীলানেৰ হুত্ৰা নীলং উপাদাযরূপং দস্সেন্তি, সযং অপীতাযেৰ…পে… সযং অনোদাতাযেৰ হুত্ৰা ওদাতং উপাদাযরূপং দস্সেন্তীতি মাযাকারমহাভূতসামঞ্ঞতো মহাভূতা.

যথা চ যক্খা মহাভূতা যং গণ্হন্তি, নেৰস্স অন্তোসরীরে ঠানং উপলব্ভতি, ন সরীরতো বহি, ন চ তস্স অঙ্গমঙ্গং নিস্সায ন তিট্ঠন্তি. যদি হি সরীরস্স অন্তো ঠিতা, সকলসরীরে ব্যাপনং ন সিযা. অথ বহি ঠিতা, যক্খগ্গহিতকেন কতকুসলাকুসলং যক্খস্স ন সিযা. যদি চস্স অঙ্গমঙ্গং নিস্সায ন ঠিতা, যক্খগ্গহিতকে পহটে যক্খস্স দুক্খৰেদনুপ্পত্তি ন সিযা, ন চ সরীরে রাজিউট্ঠানং ভৰেয্য. যস্মা পনেতং সব্বং অত্থি, তস্মা তে অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানা, এৰমেতেপি ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অন্তো ন বহি ঠিতা উপলব্ভন্তি, ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায ন তিট্ঠন্তি. যদি হি তে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অন্তো ঠিতা, ন সকসককিচ্চকরা সিযুং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনুপৰেসনতো. অথ অঞ্ঞমঞ্ঞতো বহি ঠিতা, ৰিনিব্ভুত্তা সিযুং, তথা চ সতি অৰিনিব্ভুত্তৰাদো পরিহাযেয্য, তস্মা অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানাতি. যক্খমহাভূতসমানতায মহাভূতসমা. অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানাপি চেতে পতিট্ঠানাদিনা যথাসককিচ্চৰিসেসেন সেসানং তিণ্ণং উপকারকা হোন্তা সহজাতাদিনা পচ্চযেন পচ্চযো হুত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সাযেৰ তিট্ঠন্তি.

ৰঞ্চকত্তা অভূতেনাতি যক্খিনীআদযো ৰিয অভূতেন অতচ্ছেন মনাপৰণ্ণসণ্ঠানাদিনা সত্তানং ৰঞ্চকত্তা মহন্তানি অভূতানি এতেসূতি মহাভূতাতি সম্মতা. যথা হি যক্খিনীআদযো মনাপেহি কাল়সামাদিৰণ্ণেহি, পুথুলপীৰরকিসাদিসণ্ঠানেহি, হত্থভমুআদিৰিক্খেপেহি চ অত্তনো ভযানকভাৰং পটিচ্ছাদেত্ৰা সত্তে ৰঞ্চেন্তি, অত্তনো ৰসং নেন্তি, এৰমেতেপি ইত্থিপুরিসাদীসু মনাপেন ছৰিৰণ্ণেন, মনাপেন অঙ্গপচ্চঙ্গসণ্ঠানেন, মনাপেন চ হত্থপাদঅঙ্গুলিভমুকৰিক্খেপেন অত্তনো কক্খল়ত্তাদিসরীরলক্খণং পটিচ্ছাদেত্ৰা বালজনং ৰঞ্চেন্তি, অত্তনো সভাৰং দট্ঠুং ন দেন্তা তং অত্তনো ৰসং নেন্তি.

৬২৭-৩০. চক্খুসোতন্তিআদীসু রূপমেৰ রূপতা. হদযঞ্চ তং ৰত্থু চ মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনন্তি হদযৰত্থু, হদযস্স ৰা ৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থূতি হদযৰত্থু, পুরিমপদলোপেন পন ‘‘ৰত্থু’’ন্তি ৰুত্তং. কবল়ীকারো আহারোযেৰ আহারতা. কিঞ্চাপি ধম্মসঙ্গণিযং রূপনিদ্দেসে কবল়ীকারো আহারো ওসানে উদ্দিট্ঠো, ইধ পন নিপ্ফন্নরূপানং একট্ঠানে দস্সনত্থং হদযৰত্থুঅনন্তরং উদ্দিট্ঠোতি. লহুতা আদি যাসং মুদুতাকম্মঞ্ঞতানন্তি লহুতাদযো, তাসং তযং লহুতাদিত্তযং, তত্থ লহুভাৰো লহুতা, তথা মুদুতাপি. কম্মনি সাধু কম্মঞ্ঞং, তস্স ভাৰো কম্মঞ্ঞতা. লহুতাদীনং সযং অনিপ্ফন্নত্তা নিপ্ফন্নরূপৰিকারভাৰং দস্সেতুং ‘‘রূপস্সা’’তি ৰিসেসনং কতং. চতুৰীসতীতি গণনপরিচ্ছেদো, বলৰরূপাদীনং নিসেধনত্থো. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং পরতো আৰি ভৰিস্সতি. নিস্সাযাতি নিস্সায এৰ, ন পন নিস্সযৰসেনপি. চতূহি উপাদানেহি নিমুত্ততায নিক্খন্তং উপাদানতো মানসং এতস্সাতি নিরুপাদানমানসো.

৬৩১-২. পত্থটত্তাতি পুথুত্তা, তেন পুথুভাৰতো পুথৰী, পুথৰী এৰ পথৰীতি নিরুত্তিনযেন সদ্দসিদ্ধি দীপিতা হোতি. অযং পন সম্ভারপথৰিযা ৰসেন যুজ্জতি. সা হি পুথুভূতা পত্থটাতি. লক্খণপথৰিযা ৰসেন পন পথনট্ঠেন পথৰী, সহজরূপানং পতিট্ঠাভাৰেন পক্খাযতি উপট্ঠাতীতি অত্থো. পুরিমোপি ৰা অত্থো লক্খণপথৰিযা ৰসেন লব্ভতি. ৰাযনতোতি সমুদীরণতো, দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰেন ভূতসঙ্ঘাটস্স পাপনতোতি অত্থো. তেজেতি পরিপাচেতি, নিসেতি ৰা, তিক্খভাৰেন সেসভূতত্তযং উস্মাপেতীতি অত্থো. গাথাবন্ধৰসেন চেত্থ ইতি-সদ্দলোপতো ‘‘তেজেতি’’চ্চেৰ ৰুত্তং. এৰং ‘‘আপেতী’’তি এত্থাপি. তস্মা তেজেতীতি তেজো, আপেতীতি আপোতি ৰুত্তং হোতি. আপেতি পালনাতি অনুপালেতব্বরূপপরিযোসানং আপেতি পত্থরতি. তথা হেতং ‘‘আবন্ধনকিচ্চ’’ন্তি ৰুচ্চতি. আপীযতীতি আপো. সোসীযতি পিৰীযতীতি অত্থোতি কেচি. অযং পনত্থো সসম্ভারাপে যুজ্জতীতি ৰদন্তি, লক্খণাপেপি যুজ্জতেৰ. সোপি হি ফরুসপাচনৰিসোসনাকারেন সেসভূতত্তযেন পীযমানো ৰিয পৰত্ততীতি. আপাযতীতি ৰা আপো, ব্রূহেতি ৰড্ঢেতীতি অত্থো. তথা হেস পরিব্রূহনরসো. তেসন্তি যথাৰুত্তানং ভূতোপাদাযভেদানং রূপানং. ৰক্খামীতি কথেস্সামি. কিং কারণাতি আহ ‘‘লক্খণাদীসূ’’তিআদি. হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা লক্খণাদীসু ঞাতেসু ধম্মা আৰি ভৰিস্সন্তি, তস্মা তেসং পরতো আৰিভাৰহেতূতি অত্থো.

৬৩৩-৪. কানি পন তানি লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি নাম, যেসু ঞাতেসু ধম্মা আৰি ভৰিস্সন্তীতি ইমং চোদনং সোধেতুং লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি সরূপতো কথেন্তো আহ ‘‘সামঞ্ঞং ৰা’’তিআদি. সামঞ্ঞং সাধারণো অনিচ্চাদিকো. সভাৰো কক্খল়াদিফুসনাদিকো অসাধারণভাৰো. কিচ্চন্তি সন্ধারণাদিকিচ্চং. সম্পত্তীতি সম্পন্নভাৰো. ‘‘সুরসো গন্ধব্বো’’তিআদীসু হি গন্ধব্বসম্পত্তিযা রস-সদ্দেন ৰুচ্চমানত্তা সম্পত্তি রসোতি. ফলন্তি সহজাতনানক্খণিকৰসেন ঠিতং ফলং. উপট্ঠাননযোতি গহেতব্বভাৰেন ঞাণস্স উপট্ঠানাকারো. আসন্নকারণন্তি পধানকারণং.

লক্খীযতি এতেনাতি লক্খণং, কক্খল়ত্তং লক্খণমেতিস্সাতি কক্খল়ত্তলক্খণা. ননু চ কক্খল়ত্তমেৰ পথৰীধাতূতি? সচ্চমেতং. তথা হি ৰিঞ্ঞাতাৰিঞ্ঞাতসদ্দত্থতাৰসেন অসম্ভিন্নেপি ধম্মে কপ্পনাসিদ্ধেন ভেদেন এৰং নিদ্দেসো কতো. এৰঞ্হি অত্থৰিসেসাৰবোধো হোতীতি. অথ ৰা লক্খীযতীতি লক্খণং, কক্খল়া হুত্ৰা লক্খিযমানা ধাতু কক্খল়ত্তলক্খণাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সেসাসুপি এসেৰ নযো. পতিট্ঠানরসাতি সহজাতধম্মানং পতিট্ঠানভাৰকিচ্চা. অসহজাতানম্পি সন্ততিৰসেন পতিট্ঠানভাৰো হোতেৰ. ততো এৰ নেসং সম্পটিচ্ছনাকারেন ঞাণস্স পচ্চুপট্ঠাতীতি সম্পটিচ্ছনপচ্চুপট্ঠানা. ইমিনা কিচ্চৰসেনেৰেত্থ ‘‘পচ্চুপট্ঠান’’ন্তি দস্সেতি. পদট্ঠানং পনেত্থ চতুন্নম্পি একতো কত্ৰা ৰক্খতি.

পগ্ঘরণলক্খণাতি দ্রৰতাভাৰতো ৰিস্সন্দনলক্খণা. ব্রূহনরসাতি সহজাতধম্মানং মিলাতভাৰূপগমনং অদত্ৰা ৰড্ঢনকিচ্চা. তথা হি সা তেসং পীণিতভাৰং দস্সেতীতি ৰুচ্চতি. সঙ্গহপচ্চুপট্ঠানাতি বাহিরকউদকং ৰিয নহানিযচুণ্ণস্স সহজাতধম্মানং ৰিপ্পকিরিতুং অদত্ৰা সম্পিণ্ডনৰসেন সঙ্গণ্হনপচ্চুপট্ঠানা. পরিপাচনরসাতি পরিণতভাৰকরণরসা. মদ্দৰানুপ্পদানপচ্চুপট্ঠানাতি বাহিরগ্গি ৰিয জতুলোহাদীনং সহজাতধম্মানং মুদুভাৰানুপ্পদানপচ্চুপট্ঠানা. ৰিত্থম্ভনলক্খণাতি পূরণলক্খণা. সমুদীরণরসাতি কম্পনরসা. অভিনীহারো ভূতত্তযস্স দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰো, নীহরণং ৰা বীজতো অঙ্কুরাদিকস্স ৰিয. একেকা…পে… তব্বাতি পথৰীধাতু আপাদিভূতত্তযপদট্ঠানা, আপোধাতু পথৰীতেজাদিভূতত্তযপদট্ঠানাতি এৰং একেকা ধাতু অৰসিট্ঠভূতত্তযপদট্ঠানা.

আরোহপরিণাহৰসেন হি মজ্ঝিমে ইমস্মিং সরীরে পরিগ্গয্হমানা পরমাণুভেদসঞ্চুণ্ণা সুখুমরজভূতা পথৰীধাতু দোণমত্তা সিযা. সা চ ততো উপড্ঢপ্পমাণায আপোধাতুযা যথা ন ৰিকিরতি, এৰং আবন্ধনৰসেন সঙ্গহিতা. যথা পন পগ্ঘরণসভাৰায আপোধাতুযা ৰসেন কিলিন্নভাৰং পিচ্ছলভাৰং নাপজ্জতি, এৰং তেজোধাতুযা অনুপালিতা. যথা পন তস্সা ৰসেন ন ৰিকিরীযতি, এৰং ৰাযোধাতুযা ৰিত্থম্ভিতা সঙ্ঘাতভাৰং পাপিতা. এৰং সুখুমরজভূতাপি আবন্ধনপরিপাচনসমুদীরণকিচ্চাহি আপোতেজোৰাযোধাতূহি লদ্ধপচ্চযা সিনেহেন তেমিতা, তেজসা পরিপক্কা, ৰাযুনা ৰিত্থম্ভিতা পিট্ঠচুণ্ণানি ৰিয ন ইতো চিতো চ ৰিকিরীযতি ৰিদ্ধংসীযতি, অৰিকিরিযমানা অৰিদ্ধংসিযমানা নানপ্পকারকং ইত্থিপুরিসলিঙ্গাদিভাৰৰিভাগং উপগচ্ছতি, অণুথূলদীঘরস্সথিরকথিনাদিভাৰঞ্চ পকাসেতি.

যূসগতা আবন্ধনাকারভূতা পনেত্থ আপোধাতু পথৰীপতিট্ঠিতা তেজানুপালিতা ৰাযোৰিত্থম্ভিতা ন গল়তি, ন পগ্ঘরতি, ন পরিস্সৰতি. এৰং তীহি ধাতূহি অনুপালিতা অপগ্ঘরমানা অপরিস্সৰমানা পিণ্ডিতভাৰং দস্সেতি. এসা হি অনুব্রূহনরসা.

অসিতপীতাদিপরিপাচিতা চেত্থ উসুমাকারভূতা উণ্হত্তলক্খণা তেজোধাতু পথৰীপতিট্ঠিতা আপোসঙ্গহিতা ৰাযোৰিত্থম্ভিতা ইমং কাযং পরিপাচেতি, ৰণ্ণসম্পত্তিঞ্চস্স আৰহতি. সা হি যথানুভুত্তস্স আহারস্স সম্মা পরিণামনেন রসাদিসম্পত্তিযা হেতুভাৰং গচ্ছন্তী ইমং কাযং পরিপাচেতি, ৰণ্ণসম্পত্তিঞ্চ আৰহতি. কম্মূপনিস্সযায হি চিত্তপসাদহেতুকায চ সরীরে ৰণ্ণসম্পদায তেজোধাতু ৰিসেসপচ্চযো, পগেৰ উতুআহারসমুট্ঠানায রূপসম্পত্তিযাতি. তায চ পন পরিপাচিতো অযং কাযো ন পূতিভাৰং গচ্ছতি.

অঙ্গমঙ্গানুসটা চেত্থ সমুদীরণৰিত্থম্ভনলক্খণা ৰাযোধাতু পথৰীধাতুযা অত্তনি পতিট্ঠাপীযতি. যথা সহজাতধম্মেহি ৰিসুং ন হোতি, এৰং আপোধাতুযা সঙ্গয্হতি. যথা সহজাতধম্মা ন পরিস্সৰন্তি, এৰং তেজোধাতুযা অনুপালীযতি. সা এৰং তীহি ধাতূহি যথারহং অনুপালিযমানা ইমং কাযং ৰিত্থম্ভেতি. তায পন ৰিত্থম্ভিতো অযং কাযো ন পরিপততি, উজুকং তিট্ঠতি, ইচ্চেৰং একেকায ধাতুযা তিস্সন্নং ধাতূনং ৰসেনেৰ পৰত্তনতো ৰুত্তং ‘‘একেকা চেত্থ সেসভূতত্তযপদট্ঠানাতি ৰেদিতব্বা’’তি.

এৰং ভূতরূপানং সদ্ধিং ৰচনত্থেহি লক্খণাদযো দস্সেত্ৰা ইদানি উপাদাযরূপানি দস্সেন্তো আহ ‘‘চক্খতী’’তিআদি. অনেকত্থত্তা ধাতূনং চক্খতি-সদ্দস্স ৰিভাৰনত্থতাপি সম্ভৰতীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ৰিভাৰেতীতি অত্থো’’তি. চক্খতীতি পন ৰিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং সমৰিসমং আচিক্খন্তং ৰিয, অভিব্যত্তং ৰদন্তং ৰিয হোতীতি অত্থো. অথ ৰা চক্খতীতি ৰিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং রূপং অস্সাদেন্তং ৰিয হোতীতি অত্থো. চক্খতীতি হি অযং সদ্দো ‘‘মধুং চক্খতি, ব্যঞ্জনং চক্খতী’’তিআদীসু ৰিয অস্সাদত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘চক্খুং খো, মাগণ্ডিয, রূপারামং রূপরতং রূপসমুদিত’’ন্তি (ম. নি. ২.২০৯). ৰক্খতি চ ‘‘রূপেসু আৰিঞ্ছনরস’’ন্তি. যদি এৰং ‘‘সোতং খো, মাগণ্ডিয, সদ্দারাম’’ন্তিআদিৰচনতো (ম. নি. ২.২০৯) সোতাদীনম্পি সদ্দাদিঅস্সাদকভাৰো অত্থীতি তেসম্পি চক্খুসদ্দাভিধেয্যতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি নিরুল়্হত্তা. নিরুল়্হো হি এস চক্খু-সদ্দো লোচনেযেৰ পদুমাদীসু পঙ্কজাদিসদ্দা ৰিযাতি.

৬৩৫-৬. চক্খুরূপস্স নিদ্দেসপ্পকরণেপি চক্খু-সদ্দসামঞ্ঞতো আগতং সব্বম্পি চক্খুং পভেদতো দস্সেতুং ‘‘তত্থ চক্খূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থাতি তস্মিং চক্খুনিদ্দেসে. পঞ্ঞামংসপ্পভেদতোতি পঞ্ঞাচক্খু মংসচক্খূতি এৰং পঞ্ঞামংসানং ৰসেন পভেদতো. তত্থাতি তস্মিং দুৰিধে চক্খুম্হি. পঞ্ঞাযেৰ পঞ্ঞামযং. নামতোতি নামেহি পঞ্চৰিধন্তি সম্বন্ধো. কতমেহি নামেহীতি আহ ‘‘বুদ্ধধম্মা’’তিআদি. তত্থ বুদ্ধধম্মসমন্তেহীতি বুদ্ধচক্খু ধম্মচক্খু সমন্তচক্খূতি ইমেহি নামেহি. ঞাণদিব্বেহীতি ঞাণচক্খু দিব্বচক্খূতি চ নামেহি. যথানুক্কমতোতি যথাৰুত্তঅনুক্কমতো. নানত্তন্তি ভেদং. মেতি ময্হং সন্তিকা, ময্হং ৰচনতোতি ৰা অত্থো. নিবোধথ জানাথ.

৬৩৭. তত্থ ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৰে, বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো সত্তে অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৮৩) আগতং বুদ্ধচক্খু নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘আসযানুসযে’’তিআদি. তত্থ আসযানুসযেতি সত্তানং আসযে চেৰ অনুসযে চ, তস্মিং পৰত্তন্তি অত্থো. তত্থ আগন্ত্ৰা সেতি চিত্তং এত্থাতি আসযো. ব্যগ্ঘাসযো ৰিয. যথা হি ব্যগ্ঘো গোচরত্থায পক্কন্তোপি পুন আগন্ত্ৰা ৰনগহনেযেৰ সযতি, তেনেৰ চ তং তস্স আসযোতি ৰুচ্চতি, এৰং অঞ্ঞত্থাপি পৰত্তং চিত্তং আগন্ত্ৰা যত্থ সযতি, তং তস্স আসযোতি ৰেদিতব্বং. সো পন সস্সতদস্সনাদিৰসেন চতুব্বিধো হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠী চ, খন্তি চেৰানুলোমিকা;

যথাভূতঞ্চ যং ঞাণং, এতং আসযসঞ্ঞিত’’ন্তি. (ৰিসুদ্ধি. মহা. ১.১৩৬; দী. নি. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা; সারত্থ. টী. ১. পঠমমহাসঙ্গীতিৰণ্ণনা; ৰি. ৰি. টী. ১.ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা)

অনুসযকথা উপরি আগমিস্সতি. ইন্দ্রিযানং পরোপরেতি সদ্ধাপঞ্চমকানং ইন্দ্রিযানং তিক্খমুদুভাৰে. তিক্খঞ্হি ইন্দ্রিযং উক্কট্ঠগতত্তা পরং, মুদু অপরং অনুক্কট্ঠগতত্তা. ইদং পন বুদ্ধচক্খু ছসু অসাধারণঞাণেসু পুরিমদ্ৰযন্তি দট্ঠব্বং.

৬৩৮. হেট্ঠা…পে… সঞ্ঞিতন্তি ‘‘তস্মিংযেৰ আসনে ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদী’’তি এৰং ৰুত্তং হেট্ঠা তীসু মগ্গেসু ঞাণং ধম্মচক্খুন্তি সঞ্ঞিতং. ঞাণং সব্বঞ্ঞুতা পনাতি সব্বঞ্ঞুভাৰসঙ্খাতং ঞাণং. তঞ্হি সব্বঞ্ঞূতি অভিধানস্স, বুদ্ধিযা চ পৰত্তিনিমিত্ততায সব্বঞ্ঞুভাৰো নাম হোতি. ঞেয্যং সমন্তচক্খুন্তি খন্ধাদিৰসেন সমন্ততো সব্বসো দস্সনট্ঠেন সমন্তচক্খুন্তি ঞেয্যং. তেনেৰাহ –

‘‘ন তস্স অদ্দিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চি,

অথো অৰিঞ্ঞাতমজানিতব্বং;

সব্বং অভিঞ্ঞাসি যদত্থি ঞেয্যং,

তথাগতো তেন সমন্তচক্খূ’’তি. (চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫);

৬৩৯. যং চক্খুং উদপাদীতি আগতন্তি যং ঞাণং ‘‘ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদী’’তি (মহাৰ. ১৫) এৰং তত্থ তত্থ সুত্তেসু আগতং, চতূসু সচ্চেসু তেপরিৰট্টৰসেন ‘‘দুক্খং পরিঞ্ঞেয্যং পরিঞ্ঞাত’’ন্তি এৰমাদিনা দ্ৰাদসৰিধেন আকারেন পৰত্তং, ইদং ঞাণচক্খু. যা পন ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৰে, দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেনা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৮৪) আগতা পঞ্চমজ্ঝানসঙ্খাতঅভিঞ্ঞাচিত্তসম্পযুত্তা পঞ্ঞা, অযং দিব্বচক্খূতি দস্সেতুং ‘‘অভিঞ্ঞাচিত্তজা’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থ চ পঠমততিযঞাণানি কামাৰচরানিযেৰ. চতুত্থম্পি পন পুরিমদ্ৰযমিৰ কামাৰচরন্তি আনন্দাচরিযেন ৰুত্তং. ঞাণচক্খুং সহঅরিযমগ্গৰিপস্সনাঞাণন্তিপি যুজ্জতীতি অপরে. অগ্গমগ্গেন সহ ৰিপস্সনাপচ্চৰেক্খণঞাণন্তি পন যুত্তং ৰিয দিস্সতি.

৬৪০-৪. এৰং পঞ্ঞাচক্খুস্স পভেদং দস্সেত্ৰা পুন মংসচক্খুস্সাপি পভেদং দস্সেতুং ‘‘মংসচক্খুপী’’তিআদি ৰুত্তং. সসম্ভারপসাদতোতি সসম্ভারচক্খু পসাদচক্খূতি ইমেসং দ্ৰিন্নং ৰসেন সম্ভরীযতি এতেহীতি সম্ভারা, অৰযৰা. তে পন উপত্থম্ভকভূতা চতুসমুট্ঠানিকরূপসন্ততিযো দট্ঠব্বা. সহ সম্ভারেহীতি সসম্ভারং. সসম্ভারঞ্চ নাম মংসপিণ্ডো পৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. অক্খিকূপট্ঠিনা হেট্ঠাতি হেট্ঠাগতঅক্খিকূপস্স অট্ঠিনা পরিচ্ছিন্নোতি সম্বন্ধো. উদ্ধন্তি অক্খিকূপতো উদ্ধং. উভতো অক্খিকোটীহীতি অক্খিকূপস্স উভযভাগে অক্খিকোটীহি. মত্থলুঙ্গেন অন্ততোতি অক্খিকূপস্স অব্ভন্তরে ঠিতেন মত্থলুঙ্গেন. ন্হারুসুত্তেন আবন্ধোতি নহারুরজ্জূহি অন্তো মত্থলুঙ্গেন সহ আবন্ধো. সকলোপি চ লোকোতি সকলোপি বালপুথুজ্জনলোকো. যন্তি যং মংসপিণ্ডং. কমলস্স দলং ৰিযাতি পুথুলৰিপুলনীলতায নীলুপ্পলদলং ৰিয. জানাতীতি গণ্হাতি. চক্খু নাম ন তং হোতীতি তথা গয্হমানং তং চক্খু নাম ন হোতি. কিঞ্চরহি তন্তি আহ ‘‘ৰত্থু তস্সাতি ৰুচ্চতী’’তি. তস্সাতি তস্স যথাধিপ্পেতস্স পরমত্থচক্খুনো. ইদং পনাতি নিগমনং.

৬৪৫-৭. তং পন সসম্ভারচক্খু যেহি সম্ভারেহি সম্ভরীযতি, তে সরূপতো, গণনতো চ দস্সেতুং ‘‘ৰণ্ণো গন্ধো’’তিআদি ৰুত্তং. ভাৰোতি ইত্থিযা ইত্থিভাৰো, পুরিসস্স পুম্ভাৰোতি লব্ভমানকভাৰো. সম্ভৰোতি আপোধাতুমেৰ সম্ভৰভূতমাহ. সণ্ঠানন্তি চ তেন তেনাকারেন সন্নিৰিট্ঠেসু মহাভূতেসু তংতংসণ্ঠানৰসেন ৰিঞ্ঞাযমানং ৰণ্ণাযতনমাহ. আপোধাতুৰণ্ণাযতনেহি চ অনত্থন্তরভূতানম্পি সম্ভৰসণ্ঠানানং ৰিসুং ৰচনং তথাভূতানং, অতথাভূতানঞ্চ আপাদীনং যথাৰুত্তমংসপিণ্ডে ৰিজ্জমানত্তা. আপোধাতুৰণ্ণাযতনানঞ্হি সন্তানৰসেন পৰত্তমানানং অৰত্থাৰিসেসো সম্ভৰো সণ্ঠানঞ্চাতি. দসেতেতি চতস্সো ধাতুযো, তন্নিস্সিতা ৰণ্ণাদযো চাতি ইমে দস. চতুসমুট্ঠানাতি অন্তোগতহেত্ৰত্থমিদং ৰিসেসনং, চতুসমুট্ঠানিকত্তাতি ৰুত্তং হোতি.

৬৪৮. চক্খু…পে… জীৰিতমেৰ চাতি ইমানি একন্তকম্মসমুট্ঠানানি, পুরিমানি চ চতুসমুট্ঠানানীতি চত্তালীসঞ্চ চত্তারি চ রূপানি ভৰন্তি, চতুচত্তালীস রূপানি হোন্তীতি অত্থো.

৬৪৯-৫২. ইমেসং পন রূপানং ৰসেনাতি যথাৰুত্তানং সঙ্খেপতো চুদ্দসন্নং, ৰিত্থারতো চতুচত্তালীসানঞ্চ রূপানং ৰসেন. পরিপিণ্ডিতন্তি সমন্ততো পিণ্ডিতং. যত্থ সেতম্পি অত্থি, কণ্হম্পি লোহিতম্পি পথৰীপি আপোপি তেজোপি ৰাযোপি, ইদং পন সেম্হুস্সদত্তা সেতং হোতি, পিত্তুস্সদত্তা কণ্হং, রুহিরুস্সদত্তা লোহিতকং, পথৰুস্সদত্তা পত্থিনং হোতি, আপুস্সদত্তা পগ্ঘরতি, তেজুস্সদত্তা পরিডয্হতি, ৰাযুস্সদত্তা সম্ভমতি. ইদং সম্ভারৰন্ততায সম্ভারচক্খূতি পণ্ডিতেহি বুদ্ধাদীহি পকাসিতং পরিদীপিতং. এত্থ সিতোতি এতং সসম্ভারচক্খুং নিস্সিতো তদাযত্তভূতো. তেনাহ ‘‘এত্থ পটিবদ্ধো’’তি. চতুন্নং পন ভূতানং পসাদোতি চতুন্নং ভূতানং পসন্নতাসভাৰো পসাদো, ‘‘সেতেন মণ্ডলেনস্সা’’তি পাঠো যুজ্জতি. পোত্থকেসু পন ‘‘সেতে তু মণ্ডলে তস্সা’’তি লিখন্তি. কণ্হমণ্ডলমজ্ঝেতি ইধাপি ‘‘কণ্হমণ্ডলস্স মজ্ঝে’’তি ৰত্তব্বে ‘‘চতুত্থদূ’’তিআদীসু ৰিয ছন্দানুরক্খণত্থং ৰিভত্তিলোপং কত্ৰা ‘‘কণ্হমণ্ডলমজ্ঝে’’তি ৰুত্তং. এৰঞ্হি অত্থো চ যোজনা চ সুট্ঠু উপপন্না হোন্তি. অট্ঠকথাযম্পি হি ‘‘সেতমণ্ডলপরিক্খিত্তস্স কণ্হমণ্ডলস্স মজ্ঝে’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৫৯৬) ৰুত্তং. অপরে পন যথাঠিতৰসেনেৰ পাঠং গহেত্ৰা ‘‘সব্বসো পরিক্খিত্তস্স তস্স সসম্ভারস্স চক্খুনো মজ্ঝে সেতমণ্ডলে কণ্হমণ্ডলে মজ্ঝে’’তি যোজেন্তি. দিট্ঠমণ্ডলেতি অভিমুখে ঠিতানং সরীরসণ্ঠানুপ্পত্তিদেসভূতে দিট্ঠমণ্ডলে.

৬৫৩-৫. সন্ধারণা…পে… হুত্ৰানাতি সন্ধারণনহাপনমণ্ডনবীজনকিচ্চাহি চতূহি ধাতীহি খত্তিযকুমারো ৰিয সন্ধারণাবন্ধনপরিপাচনসমুদীরণকিচ্চাহি অত্তনিস্সযভূতাহি চতূহি ধাতূহি কতূপকারং হুত্ৰা. উতুচিত্তাদিনাতি তীহি সন্ততিসমুট্ঠাপকেহি উতুচিত্তাহারেহি. এত্থ চ কলাপন্তরগতা উতুআহারা অধিপ্পেতাতি ৰদন্তি. আযুনা কতপালনন্তি চতুধাতুনিস্সিতেনেৰ জীৰিতিন্দ্রিযেন রক্খিযমানং. তথা হেতং কম্মজরূপপরিপালনলক্খণং. ৰণ্ণগন্ধরসাদীহীতি আদি-গ্গহণেন ওজং সঙ্গণ্হাতি, ‘‘ৰণ্ণগন্ধরসোজাহী’’তি ৰা পাঠো. ৰত্থুদ্ৰারঞ্চ সাধযন্তি যথাযোগং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং. চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স হি নিস্সযভাৰতো ৰত্থুভাৰং, পৰত্তিমুখভাৰতো দ্ৰারভাৰঞ্চ সাধেতি. সম্পটিচ্ছনাদীনং পন তদারম্মণাৰসানানং অঞ্ঞনিস্সিতত্তা দ্ৰারভাৰমেৰ সাধেতি, ন ৰত্থুভাৰং. ঊকাসিরসমানেন পমাণেনাতি ঊকাসিরসমানেন পদেসপ্পমাণেন লক্খিতং হুত্ৰা ঊকাসিরসমানপ্পমাণে ঠানেতি ৰা অত্থো. তিট্ঠতীতি সত্ত অক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৰা সত্তসু পিচুপটলেসু আসিত্ততেলং ৰিয তিট্ঠতি. এৰঞ্চ কত্ৰা চক্খুস্স অনেককলাপগততা সিদ্ধা হোতি. উপদ্দৰানং পটলনিরাকরণেপি হি চক্খু ৰিজ্জতেৰাতি. যথা চ চক্খু, এৰমিমস্স নিস্সযভূতা চতস্সো ধাতুযো, আযুৰণ্ণাদীনি চ সত্ত অক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৰা ঠিতানেৰ অৰিনিব্ভোগৰুত্তিত্তাতি গহেতব্বং.

৬৫৬. ৰুত্তন্তি ধম্মসেনাপতিনা ৰুত্তং. রূপানি মনুপস্সতীতি ম-কারো পদসন্ধিকরো ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং সমণমচলো’’তিআদীসু ৰিয. অথ ৰা মনূতি মচ্চোতি অত্থো. কিঞ্চাপি চক্খু রূপং ন পস্সতি, কিঞ্চরহি তন্নিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণমেৰ. তথা হি ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং করোন্তী’’তিআদীসু ৰিয নিস্সিতকিরিযং নিস্সযে ৰিয কত্ৰা ৰোহারসম্ভৰতো ‘‘চক্খুপসাদেন পস্সতী’’তি ৰুত্তং. আচরিযজোতিপালত্থেরেনাপি হি ইমিনাৰ অধিপ্পাযেন ইদং ৰুত্তং. ইদমেত্থ সন্নিট্ঠানং, কিং চক্খু রূপং পস্সতি, উদাহু ৰিঞ্ঞাণন্তি, কিঞ্চেত্থ – যদি চক্খু পস্সেয্য, অঞ্ঞৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিনোপি চক্খু পস্সেয্য. অথ ৰিঞ্ঞাণং, কুট্টাদিঅন্তরিতম্পি পস্সেয্য তস্স অপ্পটিঘাতত্তা? নাযং দোসো. যস্স ‘‘চক্খু পস্সতী’’তি মতং, তস্সাপি ন সব্বং চক্খু পস্সতি, অথ খো ৰিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতমেৰ. যস্স পন ৰিঞ্ঞাণং পস্সতীতি মতং, তস্সাপি ন সব্বং ৰিঞ্ঞাণং পস্সতি, অথ খো চক্খুনিস্সিতমেৰ, তঞ্চ অন্তরিতে নুপ্পজ্জতি. যত্থ আলোকস্স কুট্টাদীহি ৰিনিবন্ধো, যত্থ পন সো নত্থি ফলিকঅব্ভপটলাদিম্হি, তত্থ অন্তরিতেপি উপ্পজ্জতি এৰ, তস্মা তং অনুপ্পন্নত্তা অন্তরিতং ন পস্সতি. ইদমেৰ চ সন্নিট্ঠানং, যং খো চক্খুৰিঞ্ঞাণং পস্সতীতি. তঞ্হি দস্সনকিচ্চং. যদি এৰং কথং চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি. তেন দ্ৰারেন করণভূতেনাতি অযমেত্থ অভিসন্ধি. অথ ৰা নিস্সিতকিরিযা নিস্সযস্স পৰুচ্চতি যথা ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং করোন্তী’’তি. ঊকাসিরসমূপমন্তি ঊকাসিরসমানূপমং, ঊকাসিরপ্পমাণন্তি ৰুত্তং হোতি. ইদঞ্চস্স পতিট্ঠানোকাসৰসেন ৰুত্তং, ন পন অত্তনো পমাণৰসেন. তঞ্হি পরমাণুপরিযন্তেন পমাণেন অতিসুখুমমেৰাতি. ঊকাসিরপ্পমাণে পন পদেসে ইদং পৰত্ততি. ন কেৰলঞ্চ ইদমেৰ, সব্বানিপি সব্বট্ঠানিকরূপানি তত্থ পৰত্তন্তেৰ. ইদঞ্চ তত্থ নিব্বত্তন্তং তং পদেসং পূরেত্ৰা এৰ নিব্বত্ততি. একূনপণ্ণাসকলাপৰসেন চ সহেৰ পৰত্ততি, সত্তরসচিত্তক্খণাযুকত্তা রূপানং, একেকস্স চ চিত্তস্স তীসু তীসু খণেসু কম্মজরূপানং উপ্পজ্জমানত্তা.

৬৫৭. সুণাতীতি সোতন্তি এত্থ কিং সোতং সুণাতি, উদাহু ৰিঞ্ঞাণন্তিআদিনা হেট্ঠা ৰুত্তনযেন যথাসম্ভৰং যোজেতব্বং. তনুতম্বলোমাচিতেতি সসম্ভারসোতবিলস্স অন্তো সুখুমেহি তম্বৰণ্ণলোমেহি সঞ্চিতে. অঙ্গুলিৰেধকসণ্ঠানে পদেসেতি অঙ্গুলিমুদ্দিকাসণ্ঠানমংসযুত্তে পদেসে. ৰুত্তপ্পকারাহীতি সন্ধারণাদিকিচ্চাহি. আযুনা পরিপালিযমানন্তি এত্থ ৰণ্ণাদীহি পরিৰারিতন্তি সম্বন্ধিতব্বং. তিট্ঠতীতি পুব্বে ৰুত্তনযেন তং পদেসং পূরেত্ৰা তিট্ঠতি. সেসং ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. ঘাযতীতি গন্ধোপাদানং করোতি. সাযতীতি রসং ৰিন্দতি. জীৰিতমৰ্হাযতীতি এত্থ রসগ্গহণমূলকত্তা অজ্ঝোহরণস্স জীৰিতনিমিত্তং অজ্ঝোহরণরসো জীৰিতং, তং অৰ্হাযতি তস্মিং নিন্নতায অৰ্হাযন্তমিৰ হোতি. উপ্পলদলগ্গসণ্ঠানে পদেসেতি মজ্ঝে ছিন্নস্স উপ্পলদলস্স অগ্গভাগসণ্ঠানে পদেসে. মলানন্তি কিলেসাদিমলানঞ্চেৰ মলৰিসযানঞ্চ সাসৰধম্মানং অনুত্তরিযভাৰং গচ্ছন্তেসু কামরাগনিদানকম্মজনিতেসু কামরাগস্স চ ৰিসেসপচ্চযেসু ঘানজিৰ্হাকাযেসু কাযস্স ৰিসেসতো সাসৰপচ্চযত্তা সোযেৰ তেসং আযোতি ৰুচ্চতি. তেন হি ফোট্ঠব্বসুখং অস্সাদেন্তা সত্তা মেথুনম্পি সেৰন্তি. অথ ৰা কাযিন্দ্রিযৰত্থুকা চত্তারো খন্ধা বলৰকামরাগাদিহেতুভাৰতো ৰিসেসতো মলা, তেসমযং আযো হেতূতি কাযোতি ৰুত্তো. ইমস্মিং কাযেতি ইমস্মিং সসম্ভারকাযে. সোপি হি কুচ্ছিতানং কেসাদিমলানং আযভাৰতো কাযোতি ৰুচ্চতি. যাৰতা উপাদিন্নকং অত্থীতি ইমিনা কেসগ্গনখগ্গাদীসু কাযপসাদস্স অভাৰমাহ. কপ্পাসপটলে স্নেহো ৰিযাতি ইমিনাস্স নিরন্তরভাৰং. ইমে চ পন চক্খাদযো রূপাদিগোচরনিন্নতায ৰম্মিকউদকআকাসগামসিৰথিকাসঙ্খাতগোচরনিন্নতায অহিসুংসুমারপক্খিকুক্কুরসিগালা ৰিয দট্ঠব্বা. ৰিসমজ্ঝাসযতায হি চক্খু ৰম্মিকচ্ছিদ্দাভিরতসপ্পো ৰিয, বিলজ্ঝাসযতায সোতং উদকবিলাভিরতসুংসুমারো ৰিয, আকাসজ্ঝাসযতায ঘানং অজটাকাসাভিরতপক্খি ৰিয, গামজ্ঝাসযতায জিৰ্হা গামাভিরতকুক্কুরো ৰিয, উপাদিন্নকজ্ঝাসযতায কাযো আমকসুসানাভিরতসিগালো ৰিযাতি. ৰিসমজ্ঝাসযতাযাতি চক্খুস্স ৰিসমজ্ঝাসযং ৰিয হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তা. চক্খুমতো ৰা পুগ্গলস্স অজ্ঝাসযৰসেন চক্খু ৰিসমজ্ঝাসযং. এস নযো সেসেসুপি.

দট্ঠু…পে… লক্খণন্তি এত্থ দট্ঠুং কামেতীতি দট্ঠুকামো তস্স ভাৰো দট্ঠুকামতা, রূপতণ্হাযেতং অধিৰচনং. সা পন অনাগতে চক্খাদীসু আদীনৰপটিচ্ছাদিকাৰিজ্জামূলপত্থনাসভাৰা পাকটা অপাকটাতি দুৰিধা. তত্থ যা অযং ‘‘ঈদিসং ঈদিসঞ্চ সুখুমতমৰিসযগ্গহণসমত্থং চক্খু হোতূ’’তি এৰং কম্মাযূহনতো পুব্বে, পচ্ছা ৰা উপ্পন্না পাকটা. ইন্দ্রিযৰিসেসং পন অনামসিত্ৰা অৰিসেসেন পরিপুণ্ণাযতনভৰসম্পত্তিং পত্থেত্ৰা, অপত্থেত্ৰা ৰা তত্থ অৰিগততণ্হাৰসেন কম্মং করোন্তস্স অপ্পহীনভাৰেন অনুসযিতা অপি কম্মসামত্থিযৰিচিত্তহেতুভূতা অপাকটা. সা দুৰিধাপি নিদানং উপনিস্সযো যস্স তং দট্ঠুকামতানিদানং, তদেৰ কম্মং, তং সমুট্ঠানমেতেসন্তি দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানানি, এৰংৰিধানং ভূতানং পসাদো দট্ঠুকামতা…পে… পসাদো, তং লক্খণমস্স, তথা হুত্ৰা লক্খীযতীতি ৰা দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপসাদলক্খণং.

এত্থ চ গব্ভসেয্যকানং দিন্নপটিসন্ধিকং, অঞ্ঞং ৰা কম্মং চক্খাদীনি নিব্বত্তেতি. ওপপাতিকানং পন পটিসন্ধিক্খণেৰ পরিপুণ্ণাযতনানং নিব্বত্তমানানং পটিসন্ধিজনকমেৰ কম্মং পরিপুণ্ণসকলমত্তভাৰং নিব্বত্তেতীতি গহেতব্বং. কথং পন এককম্মুনা নিব্বত্তমানানং চক্খাদীনং ৰিসেসোতি? কারণস্স ভিন্নত্তা. তংতংভৰপত্থনাভূতা হি তণ্হা তংতংভৰপরিযাপন্নাযতনাভিলাসতায সযং ৰিচিত্তরূপা উপনিস্সযভাৰেন তংতংভৰনিব্বত্তককম্মস্সপি ৰিচিত্তভেদতং ৰিদহতি. যতো তদাহিতৰিসেসং তথাৰিধসমত্থতাযোগেন অনেকরূপাপন্নং ৰিয অনেকৰিসিট্ঠসভাৰং ফলং নিব্বত্তেতি, ন চেত্থ সমত্থতাসমত্থতাসভাৰতো অঞ্ঞা ৰেদিতব্বা. কারণৰিসেসেন আহিতৰিসেসস্স ৰিসিট্ঠফলনিপ্ফাদনসমত্থতাভাৰতো একস্সেৰ কম্মস্স সোল়সাদিৰিপাকনিব্বত্তনহেতুভাৰেন চ অযমত্থো সম্পটিচ্ছিতব্বো. লোকেপি একস্সেৰ সালিবীজস্স পরিপুণ্ণাপরিপুণ্ণতণ্ডুলফলনিব্বত্তিহেতুতা দিস্সতেৰ. কিং ৰা এতায যুত্তিচিন্তায, ন চিন্তিতব্বমেৰেতং. যতো কম্মফলং চক্খাদীনি, কম্মৰিপাকো চ সব্বসো বুদ্ধানংযেৰ ঞাণস্স ৰিসযো, ন অঞ্ঞেসং অতক্কাৰচরত্তা. তেনেৰ ভগৰতা ‘‘কম্মৰিপাকো অচিন্তেয্যো, ন চিন্তেতব্বো, যো চিন্তেয্য, উম্মাদস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তিআদীনৰং (অ. নি. ৪.৭৭) দস্সেত্ৰা পটিক্খিত্তং.

রূপেসু আৰিঞ্ছনরসন্তি আৰিঞ্ছনং পুগ্গলস্স, আৰজ্জনাদিৰিঞ্ঞাণস্স ৰা তন্নিন্নভাৰপ্পত্তিযা হেতুভাৰো. আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানন্তি নিস্সযপচ্চযভাৰতো. আলোকাদিসন্নিস্সযেন কদাচি উপ্পজ্জমানানম্পি হি চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জনকালে চক্খুং নিস্সায এৰ উপ্পজ্জতীতি. এত্থাহ – চক্খুৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিসমযে সম্ভৰন্তেসু মন্দামন্দমজ্ঝিমাযুকেসু একূনপণ্ণাসচক্খূসু কতমং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰং পচ্চনুভোতীতি? ৰুচ্চতে –

‘‘পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং ঠানপ্পত্তং পুরেজাতং ৰত্থুং নিস্সায দুতিযভৰঙ্গং উপ্পজ্জতি, তেন সদ্ধিং উপ্পন্নং ঠানপ্পত্তং পুরেজাতং ৰত্থুং নিস্সায ততিযভৰঙ্গং উপ্পজ্জতি, ইমিনা নযেন যাৰতাযুকং চিত্তপ্পৰত্তি ৰেদিতব্বা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৭০০) –

মগ্গামগ্গঞাণনিদ্দেসে ৰুত্তনযেন একচিত্তক্খণাতীতং চক্খু রূপে ঘট্টিত্ৰা ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযো হোতি, তস্মা দ্ৰীসু ভৰঙ্গচলনেসু পুরিমস্স অনন্তরপচ্চযভূতেন ভৰঙ্গচিত্তেন সহ উপ্পন্নন্তি অযমত্থো ইধ সীহল়সংৰণ্ণনাযং, ৰিসুদ্ধিমগ্গস্স সীহল়সংৰণ্ণনাযঞ্চ ৰুত্তো.

তল়াকগামমূলৰাসিদাঠানাগত্থেরেন পন ‘‘আৰজ্জনেন, তস্স অনন্তরপচ্চযভূতেন ভৰঙ্গেন ৰা সহ উপ্পন্নং চক্খু’’ন্তি ৰুত্তং, তং দুৰুত্তং. এৰঞ্হি সতি অঞ্ঞস্মিং ঘট্টিতে অঞ্ঞং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযো হোতীতি ৰুত্তং হোতি, এৰঞ্চ ভৰঙ্গচলনতো হেট্ঠা ততিযচতুত্থেহি যাৰ তেরসমচিত্তেন সহ উপ্পন্নম্পি নিস্সযো হোতীতি আপজ্জেয্য, ন চেতং ৰত্তব্বং, ততিযচতুত্থচিত্ততো পট্ঠায উপ্পন্নং কেসঞ্চি ৰীথিচিত্তানং দ্ৰারভাৰং ন গচ্ছতি নিরুদ্ধত্তা, মনোদ্ৰারস্স নিরুদ্ধস্সেৰ দ্ৰারভাৰস্স দস্সনতো. যদি সিযা ‘‘পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং ৰত্থুং নিস্সায দুতিযভৰঙ্গং উপ্পজ্জতী’’তিআদিৰচনতো ‘‘একচিত্তক্খণাতীতমেৰ নিস্সযোতি অধিপ্পেত’’ন্তি ইদম্পি একচিত্তক্খণাতীতং নিস্সযোতি যুজ্জতীতি, এৰং সতি ‘‘তস্স অনন্তরপচ্চযভূতেন ভৰঙ্গেন ৰা’’তি ৰচনং যুজ্জেয্য, তেন হি ‘‘চিত্তক্খণদ্ৰযাতীতম্পি নিস্সযো’’তি পটিঞ্ঞাতং সিযা, তস্মা নাযং থেরস্স অধিপ্পাযোতি দিস্সতি. ‘‘একচিত্তক্খণাতিক্কমো’’তি চ অনতীতেকচিত্তক্খণস্স দুব্বলতায একচিত্তক্খণাতিক্কমেন তস্স বলৰভাৰদীপনত্থং ৰুচ্চতি, ন পন দ্ৰিতিচতুচিত্তক্খণাতীতানং নিস্সযভাৰাভাৰতো. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং আচরিযধম্মপালত্থেরেন ‘‘সম্পটিচ্ছনাদীনি চুতিআসন্নানি তদুদ্ধং কম্মজরূপস্স অনুপ্পত্তিতো একস্মিংযেৰ হদযৰত্থুস্মিং ৰত্তন্তী’’তি, তস্মা তং থেরস্স মনোরথমেৰাতি ন সারতো পচ্চেতব্বং.

সহজাতেসু বহূসু পসাদেসু কিং একো নিস্সযো হোতি, উদাহু সব্বেযেৰাতি? ননু ৰুত্তং ‘‘পুব্বে একম্পি চক্খু ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতী’’তি, কতমং পন তন্তি? যং তত্থ ৰিসদং হুত্ৰা রূপাভিঘট্টনারহং. ৰিসুদ্ধিমগ্গসীহল়সংৰণ্ণনাযং পন ‘‘সব্বেযেৰ নিস্সযা হোন্তী’’তি ৰত্ৰা ‘‘যদি এৰং ‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’ন্তি এত্থ ‘রূপে চা’তি ৰচনং ৰিয ‘চক্খূনী’তিপি বহুৰচনং কত্তব্বন্তি অনুযোগং কত্ৰা তংৰিসোধনত্থং ‘সসম্ভারচক্খুদ্ৰযনিস্সিতং পসাদদ্ৰযং নিস্সায একমেৰ ৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতীতি গণ্হেয্যু’ন্তি ইমং ৰিপ্পটিপত্তিং নিরাকরোন্তেন ভগৰতা বহুৰচনমকত্ৰা ‘রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’তিআদীসু (পট্ঠা. ১.১.২) ৰিয সামঞ্ঞৰসেন একৰচনং কত’’ন্তি ৰুত্তং. আচরিযধম্মপালত্থেরেন পন তদেৰ সীহল়সংৰণ্ণনাৰচনং অনিচ্ছন্তেন ‘‘একম্পি চক্খু ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, রূপং পন অনেকমেৰ পচ্চযভাৰৰিসেসতো’’তি ৰুত্তং. তথা চেৰ অম্হেহিপি হেট্ঠা ৰিভাৰিতন্তি. যেসং ভূতানমযং পসাদো, তেযেৰ ইমস্স আসন্নকারণন্তি ৰুত্তং ‘‘দট্ঠু…পে… পদট্ঠান’’ন্তি. সোতপসাদাদীনম্পি লক্খণাদিনিদ্দেসে ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো যোজেতব্বো.

৬৫৮. কেচীতি মহাসঙ্ঘিযেসু একচ্চে. চক্খাদীসু তেজাদিঅধিকতা নাম তন্নিস্সযভূতানং তদধিকতাযাতি দস্সেন্তো ‘‘তেজাধিকান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ তেজাধিকানন্তি পমাণৰসেন চতুন্নং ধাতূনং সমানভাৰেপি কিচ্চৰসেন তেজোধাতুঅধিকানং. এৰং সেসেসুপি. আকাস …পে… সেসকাতি আকাসাধিকানং ভূতানং পসাদো সোতং, ৰাযুঅধিকানং ঘানং, তোযাধিকানং জিৰ্হা, ফোট্ঠব্বসঙ্খাতপথৰাধিকানং কাযোতি অত্থো.

৬৫৯. এৰং পন ৰদন্তানং কিং উত্তরন্তি আহ ‘‘তে পনা’’তিআদি. সুত্তং আহরথাতি ন তুম্হাকং ৰচনমত্তেনেৰ অযমত্থো সক্কা সদ্ধাতুং, তস্স পন পরিদীপকং সুত্তমাহরথ. সুত্তে হি আহটে তস্স নেয্যত্থতং নীতত্থতং ৰিচারেত্ৰা যদি তস্স ৰসেন অযমত্থো পঞ্ঞাযেথ, গণ্হেয্যাম নন্তি অধিপ্পাযো. সুত্তমেৰ…পে… কিঞ্চিপীতি ইতো চিতো চ সুত্তং গৰেসমানাপি অদ্ধা একন্তেন কিঞ্চিপি একগাথাপদমত্তম্পি তদত্থপরিদীপকং সুত্তং ন দক্খিস্সন্তেৰ তেপিটকে বুদ্ধৰচনে তাদিসস্সেৰ সুত্তন্তস্স অভাৰতো.

৬৬০. কিঞ্চাপি সুত্তন্তৰসেন অযমত্থো ন দিস্সতি, যুত্তিতো পন দিস্সতীতি চে, তম্পি নত্থীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰিসেসে সতী’’তিআদি. ভূতানঞ্হি ৰিসেসে সতি পসাদো কথং ভৰে, নেৰ ভৰেয্য, ন চ ভৰেয্য, কিং কারণন্তি আহ ‘‘সমানানঞ্হি ভূতানং, পসাদো পরিদীপিতো’’তি. যস্মা সমানানমেৰ ভূতানং পসাদো পোরাণেহি পরিদীপিতো, ন ৰিসমানানং. পথৰীধাতুঅধিককলাপস্স হি কক্খল়ত্তা, আপোধাতুঅধিককলাপস্স ৰিস্সন্দনতো, তেজোধাতুঅধিককলাপস্স পরিগ্গয্হমানত্তা, ৰাযোধাতুঅধিককলাপস্স চ ৰিস্সরণতো ন তেসু পসাদো পতিট্ঠাতুং সক্কোতি, তস্মা তেসং কিচ্চতো সমানানংযেৰ পসাদো উপ্পজ্জেয্য, ন ৰিসমানানন্তি.

৬৬১-২. যদি এৰং কথং পসাদানং ৰিসেসতাতি আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. যস্মা ৰুত্তপ্পকারেন পসাদৰত্থুকানং ভূতানং ৰিসেসেন ন ভৰিতব্বং, তস্মা এতেসং পসাদনিস্সযভূতানং ইদমূনং, ইদমধিকন্তি এতং ৰিসেসপরিকপ্পনং সব্বসো সব্বাকারেন পহায ঞেয্যা কম্মৰিসেসেন পসাদানং ৰিসেসতা. যথা অৰিসেসেপি ভূতানং রূপানং রসাদযো অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসদিসা হোন্তি, এৰং চক্খাদযোপি ভূতৰিসেসাভাৰেপি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসদিসা হোন্তি. সো পনাযং ৰিসিট্ঠভাৰো কম্মৰিসেসেন ৰিঞ্ঞাতব্বো. একম্পি হি কম্মং পঞ্চাযতনিকত্তভাৰপত্থনানিপ্ফন্নং চক্খাদিৰিসেসহেতুতায অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অসাধারণৰিসিট্ঠং সামত্থিযৰিসেসতো. ন হি যেন ৰিসেসেন চক্খুস্স পচ্চযো, তেনেৰ সোতস্স হোতি ইন্দ্রিযন্তরভাৰপ্পত্তিতো. ‘‘পটিসন্ধিক্খণে মহগ্গতা চেতনা কটত্তারূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰচনতো পটিসন্ধিক্খণে ৰিজ্জমানানং সব্বেসংযেৰ কটত্তারূপানং একা চেতনা কম্মপচ্চযো হোতীতি ৰিঞ্ঞাযতি. নানাচেতনায হি তদা ইন্দ্রিযুপ্পত্তিযং সতি পরিত্তেন চ মহগ্গতেন চ কম্মেন কটত্তারূপং আপজ্জেয্য, ন চেকা পটিসন্ধি অনেককম্মনিব্বত্তা হোতীতি সিদ্ধমেকেন কম্মেন অনেকিন্দ্রিযুপ্পত্তি হোতীতি. ‘‘ন হি ভূতৰিসেসেন, হোতি তেসং ৰিসেসতা’’তি ইদং নিগমনৰসেন ৰুত্তং.

৬৬৩. এৰং কম্মৰিসেসতো ৰিসিট্ঠেসু চ এতেসু আরম্মণগ্গহণেপি অযং ৰিসেসোতি দস্সেতুং ‘‘এৰমেতেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. অপ্পত্তগাহকন্তি অসম্পত্তগ্গাহকং অত্তনো নিস্সযেন সহ অনল্লীযননিস্সযে এৰ রূপাদিৰিসযে ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৰতো. কেচি পন তম্পি ‘‘সম্পত্তগ্গাহকমেৰা’’তি ৰদন্তি, তং ন সুন্দরং সান্তরে অধিকে চ ৰিসযে ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৰতো. যদি হি চক্খুসোতানি সম্পত্তৰিসযমেৰ গণ্হন্তি, চক্খুপসাদতো ৰিচ্ছিন্নদেসে ঠিতেসু তারকাদীসু নিস্সযৰসেন চ পমাণতো অধিকেসু চন্দমণ্ডলাদীসু রূপাযতনেসু সোতপসাদতো চ ৰিচ্ছিন্নদেসসম্ভূতেসু উদরচম্মসন্ধিচম্মাদিঅন্তরিতেসু কুচ্ছিসদ্দসন্ধিসদ্দাদীসু পুথুলেসু চ সমুদ্দসদ্দাদীসু সদ্দাযতনেসু ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তি ন সিযা সম্পত্তগ্গাহকানং কাযিন্দ্রিযাদীনং তথা অদস্সনতো.

এত্থ চ ৰদেয্য – অধিট্ঠানতো বহিন্দ্রিযস্স পৰত্তি হোতীতি সম্পত্তৰিসযমেৰ যত্তকং ৰিসযং, তত্তকং ৰিসযং গহণাকারং ফরিত্ৰা গণ্হাতি, তস্মা অসিদ্ধমেতং ‘‘সান্তরে অধিকে চ ৰিসযে ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৰতো’’তি? তং ন, অধিট্ঠানতো বহি ইন্দ্রিযুপ্পত্তিযা এৰ অভাৰা. অধিট্ঠানদেসে এৰ হি ইন্দ্রিযং পৰত্ততি তত্থ কিচ্চাদিপ্পযোগদস্সনতো. সতি চ এতস্স বহি পৰত্তিযং অধিট্ঠানে পিহিতেপি ৰিসযগ্গহণং সিযা, তস্মা অধিট্ঠানদেসে ঠিতানংযেৰ চক্খুসোতানং অসম্পত্তৰিসযস্সেৰ গহণতো নাসিদ্ধমেতং ‘‘সান্তরে অধিকে চ ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৰতো’’তি. তেনাহু পোরাণা –

‘‘সব্বগোচরযোগেপি, দিট্ঠং রূপরৰেসু যং;

ৰিচ্ছিন্নপুথুৰিঞ্ঞাণং, সম্পত্তগ্গাহবাধক’’ন্তি.

তস্সত্থো – সব্বেসং চক্খাদীনং গোচরেন রূপাদিনা যোগে এককারিযসাধকত্তা সম্বন্ধে ঘট্টনে ৰা সমানে সতি রূপরৰেসু রূপসদ্দাযতনেসু ৰিসযভূতেসু চক্খাদিতো দূরভাৰেন চেৰ কেনচি অনন্তরিতভাৰেন চ ৰিচ্ছিন্নেসু পমাণতো পুথুলেসু চ ৰিসযেসু উপ্পজ্জমানং যং ৰিঞ্ঞাণং, তং চক্খুসোতানং সম্পত্তগ্গাহস্স সম্পত্তগ্গহণস্স বাধকন্তি.

অপিচ যদি চক্খু সম্পত্তগ্গাহকং সিযা, অত্তনো মণ্ডলে ঠিতং ৰণ্ণম্পি পস্সেয্য. তথা অক্খিপুটে অঞ্জনং পখুমমূলে অক্খিৰণ্ণং পখুমমূলে ঘট্টিযমানং অঞ্জনসলাকম্পি পস্সেয্য, ন চ পনেতং দিস্সতি, তস্মা তন্নিস্সযে দেসে ঠিতমেৰ ৰিসযং গণ্হাতি. সোতাযতনম্পি যদি সম্পত্তগ্গাহকং অভৰিস্স, চিত্তসমুট্ঠানং সদ্দাযতনং সোতৰিঞ্ঞাণস্স কদাচিপি আরম্মণপচ্চযো ন সিযা. ন হি বহিদ্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং উপ্পত্তি অত্থি. পট্ঠানে চ ‘‘সদ্দাযতনং সোতৰিঞ্ঞাণধাতুযা আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.২) অৰিসেসেনেৰ সদ্দস্স সোতৰিঞ্ঞাণারম্মণভাৰো ৰুত্তো. কিঞ্চ যদি সোতং সম্পত্তগ্গাহকং সিযা, অত্তনো ৰিসযপদেসেযেৰ গহেতব্বতো গন্ধস্স ৰিয সদ্দস্সাপি দিসাদেসৰৰত্থানং ন সিযা. এৰঞ্চ সদ্দানুসারেন কণ্ডং পাতেন্তস্স সদ্দৰেধিনো অত্তনো কণ্ণবিলেযেৰ সরপাতনং সিযা, তস্মা যত্থ উপ্পন্নো সদ্দো, তত্থেৰ ঠিতো সোতপথে আপাথমাগচ্ছতি.

যদি এৰং কথং দূরে ঠিতেহি রজকাদিসদ্দা চিরেন সুয্যন্তি. অসম্পত্তগ্গাহকত্তে হি দূরাসন্নদেসৰত্তীনং সমকমেৰ সৰনেন ভৰিতব্বন্তি? নযিদমেৰং দূরাসন্নানং যথাপাকটে সদ্দে গহণৰিসেসতো. যথা হি দূরাসন্নানং ৰচনসদ্দে যথাপাকটেৰ গহণৰিসেসতো অক্খরৰিসেসনং গহণং, অগ্গহণঞ্চ হোতি, এৰং রজকাদিসদ্দেপি আসন্নস্স আদিতো পভুতি যাৰ অৰসানা কমেন পাকটীভূতে, দূরস্স চ অৰসানে, মজ্ঝে ৰা পিণ্ডৰসেন পৰত্তিপাকটীভূতে যথাপাকটং নিচ্ছযগ্গাহকানং সোতৰিঞ্ঞাণৰীথিযা পরতো পৰত্তানং মনোদ্ৰারিকজৰনানং গহণৰিসেসতো লহুকং সুতো, চিরেন সুতোতি অভিমানো হোতি. সোতৰিঞ্ঞাণপ্পৰত্তি পন উভযত্থ সমানা সদ্দস্স উপ্পন্নদেসে ঠিতস্স অত্তনো ৰিজ্জমানক্খণেযেৰ সোতাপাথগমনতো. যদি সদ্দস্স ভূতপরম্পরায সমন্ততো পৰত্তি নত্থি, কথং পটিঘোসুপ্পত্তীতি? দূরে ঠিতোপি সদ্দো অঞ্ঞত্থ পটিঘোসুপ্পত্তিযা, ভাজনাদিচলনস্স চ পচ্চযো হোতি অযোকন্তো ৰিয অযোচলনস্সাতি দট্ঠব্বং.

সেসং…পে… গাহকন্তি যং পন অৰসেসং ঘানজিৰ্হাকাযসঙ্খাতং পসাদত্তযং, তং সম্পত্তগ্গাহকং হোতি নিস্সযৰসেন চেৰ সযঞ্চ অত্তনো নিস্সযে অল্লীনেযেৰ ৰিসযে ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৰতো. গন্ধরসানং নিস্সযেসু ঘানজিৰ্হানিস্সযেহি সহ অল্লীনাযেৰ গন্ধরসা ৰিঞ্ঞাযন্তি. ফোট্ঠব্বঞ্চ ভূতত্তযরূপং কাযনিস্সযেন অল্লীনমেৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি.

ৰণ্ণৰিকারমাপজ্জমানন্তি দোসাদীহি কারণেহি অমনাপৰণ্ণস্স উপ্পত্তিৰসেন ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানং. হদযঙ্গতভাৰন্তি চিত্তগতং অজ্ঝাসযং. পকাসেতীতি রূপমিৰ পকাসং করোতি, সৰিগ্গহমিৰ দস্সেতীতি অত্থো. অনেকত্থত্তা হি ধাতূনং পকাসনত্থো এৰ রূপ-সদ্দো দট্ঠব্বো. তং পন রূপন্তি সম্বন্ধো. চক্খুম্হি, চক্খুস্স ৰা পটিহননং লক্খণমেতস্সাতি চক্খুপটিহননলক্খণং. এৰং সোতপটিহননলক্খণন্তিআদীসুপি. পটিহননঞ্চেত্থ ৰিসযৰিসযীনং অঞ্ঞমঞ্ঞাভিমুখভাৰো যোগ্যদেসাৰট্ঠানং পটিঘাতো ৰিযাতি কত্ৰা. যথা পটিঘাতে সতি দুব্বলস্স চলনং হোতি, এৰং ৰিসযাভিমুখভাৰে সতি ৰিসযিনো তংসম্বন্ধস্স চ ৰত্থুরূপস্স, তন্নিস্সিতস্স চ ভৰঙ্গস্স চলনং হোতি. সো রূপস্স চক্খুম্হি, চক্খুস্স ৰা রূপে হোতি. তেনাহ ‘‘যম্হি চক্খুম্হি অনিদস্সনম্হি সপ্পটিঘম্হি রূপং সনিদস্সনং সপ্পটিঘং পটিহঞ্ঞি ৰা, যং চক্খু অনিদস্সনং সপ্পটিঘং রূপম্হি সনিদস্সনম্হি সপ্পটিঘম্হি পটিহঞ্ঞি ৰা’’তি (ধ. স. ৫৯৭) চ আদি. ৰিসযভাৰো আরম্মণপচ্চযতা. গোচরভাৰপচ্চুপট্ঠানন্তি এত্থ অনঞ্ঞথাভাৰো ৰিসযতা, তব্বহুলতা গোচরভাৰোতি অযং ৰিসযগোচরানং ৰিসেসো. সদ্দাযতীতি উদাহরীযতি, সকেহি ৰা পচ্চযেহি সোতৰিঞ্ঞেয্যভাৰং উপনীযতীতি অত্থো. অত্তানং গন্ধযতীতি সুগন্ধং, দুগ্গন্ধন্তি ৰা অত্তানং পকাসেতি. তেনাহ ‘‘সূচযতী’’তি.

৬৬৪. ইত্থিযা এৰ ইন্দ্রিযং ইত্থিন্দ্রিযং. যথা চক্খাদীনি ইন্দ্রিযানি পুরিসস্সপি হোন্তি, নযিদং তথা. ইদং পন নিযমেন ইত্থিযা এৰ হোতি, তস্মা ‘‘ইত্থিন্দ্রিয’’ন্তি ৰুচ্চতি. এৰং পুরিসিন্দ্রিযেপি. ইত্থিযা ভাৰো, ইত্থীতি ভৰতি এতেন চিত্তং, অভিধানং ৰাতি ইত্থিভাৰো. পটিসন্ধিসমুট্ঠিতোতি পটিসন্ধিযংযেৰ সমুট্ঠিতো, পটিসন্ধিচিত্তেন সহ একক্খণে সমুট্ঠিতো. এতেন ঠপেত্ৰা লিঙ্গপরিৰত্তনং চক্খুন্দ্রিযাদীনি ৰিয ইমস্স অপাতুভাৰমাহ. যঞ্চেতং ইত্থিলিঙ্গাদীতি যং পনেতং ইন্দ্রিযফলভূতং ইত্থিলিঙ্গাদি. আদি-গ্গহণেন ইত্থিনিমিত্তইত্থিকুত্তইত্থাকপ্পানং সঙ্গহো. তত্থ ৰিসদঅৰিসদহত্থপাদাদিতা সণ্ঠানং ইত্থিলিঙ্গং. ইত্থীনঞ্হি হত্থপাদগীৰাউরআদিসণ্ঠানং ন পুরিসানং ৰিয হোতি. তথা হি তাসং হেট্ঠিমকাযো ৰিসদো, উপরিমকাযো অৰিসদো, হত্থপাদা খুদ্দকা, মুখং খুদ্দকং, থনমংসা অৰিসদা, তা নিম্মস্সুদাঠিকা. কেসবন্ধৰত্থগ্গহণঞ্চ ইত্থিনিমিত্তং. দহরকালেপি সুপ্পকমুসলকাদীহি কীল়া মকচিৰাকেন সুত্তকন্তনন্তি চ এৰমাদি ইত্থিকুত্তং, ইত্থিকিরিযাতি অত্থো. অৰিসদট্ঠানগমনাদিআকারো ইত্থাকপ্পো. পুরিসম্পি হি অৰিসদং দিস্ৰা মাতুগামো ৰিয তিট্ঠতি নিপজ্জতি নিসীদতি খাদতি ভুঞ্জতীতি ৰদন্তি. ইদং পন ইত্থিলিঙ্গাদিপরিদীপনং অকুসলন্তি ৰত্ৰা অঞ্ঞথাপি ৰণ্ণেন্তি আচরিযা. কথং? যোনিপদেসো ইত্থিলিঙ্গং, সরাধিপ্পাযা ইত্থিনিমিত্তং, অৰিসদট্ঠানগমনাদযো ইত্থিকুত্তং, ইত্থিসণ্ঠানং ইত্থাকপ্পোতি. এত্থ চ অধিপ্পাযো নাম পুরিসস্মিং মেথুনতণ্হা. সা হি তাসং নিচ্চং বলৰতরা পৰত্ততি, অতো সাপি ইত্থীতি সঞ্জাননস্স নিমিত্ততায ‘‘ইত্থিনিমিত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. কিঞ্চাপি ইত্থীতি সঞ্ঞাণস্স নিমিত্ততায কুত্তাকপ্পানম্পি নিমিত্তেযেৰ অন্তোগধতা, তথাপি তেসং ৰিসুং গহণতো সরাধিপ্পাযা এৰ নিমিত্তভাৰেন অধিপ্পেতা.

৬৬৫. কিং পনেতং ইত্থিলিঙ্গাদি ইত্থিন্দ্রিযং ৰিয পটিসন্ধিসমুট্ঠিতং হোতীতি আহ ‘‘ইত্থিন্দ্রিযং পটিচ্চেৰা’’তিআদি. কিঞ্চাপি হি ইত্থিলিঙ্গাদীনি যথাসকং কম্মাদিনা পচ্চযেন সমুট্ঠহন্তি, যেভুয্যেন পন ইত্থিন্দ্রিযসহিতেযেৰ সন্তানে তংতদাকারা হুত্ৰা সম্ভৰন্তি, ইতরত্থ চ ন ভৰন্তীতি তেসং তব্ভাৰভাৰিতং উপাদায ‘‘ইত্থিন্দ্রিযং পটিচ্চেৰ জাযন্তী’’তি ৰুত্তানি. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰক্খতি ‘‘ইত্থি…পে… কারণভাৰপচ্চুপট্ঠান’’ন্তি. ঈদিসেনেৰ কারণভাৰসঙ্খাতেন অধিপতিভাৰেন তস্স ইন্দ্রিযতা ৰুত্তা ইন্দ্রিযসহিতে সন্তানে ইত্থিলিঙ্গাদিআকাররূপপচ্চযানং অঞ্ঞথা অনুপ্পাদনতো, ন পন ইন্দ্রিযাদিপচ্চযসম্ভৰতো. তথা হেতং জীৰিতিন্দ্রিযং ৰিয এককলাপগতানং আহারো ৰিয কলাপন্তররূপানং উপত্থম্ভকমনুপালকং ৰা ন হোতি. এৰঞ্চ কত্ৰা জীৰিতিন্দ্রিযআহারানং ৰিয ইমস্স ইন্দ্রিযপচ্চযতা, অত্থিঅৰিগতপচ্চযতা চ পাল়িযং ন ৰুত্তা. যস্মা পচ্চযন্তরাধীনানি ইত্থিলিঙ্গাদীনি, তস্মা যত্থস্স আধিপচ্চং, তংসদিসেসু মতচিত্তকতরূপেসুপি তংসণ্ঠানতা দিস্সতি. যস্মা পনেতে ইত্থিন্দ্রিযং পটিচ্চ জাযন্তাপি গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিযং ন সমুট্ঠহন্তি, পৰত্তেযেৰ সমুট্ঠহন্তি, তস্মা আহ ‘‘পৰত্তে…পে… পটিসন্ধিয’’ন্তি.

৬৬৬-৭. সংসেদজওপপাতিকানং পন কিঞ্চি ইত্থিন্দ্রিযেন সহ পটিসন্ধিযমেৰ নিব্বত্ততি. ন চাতি চ-কারো ৰচনীযন্তরসমুচ্চযে. ‘‘কিঞ্চা’’তি ইমস্স অত্থে দট্ঠব্বো. যস্মা লিঙ্গাদিআকারেসু রূপেসু রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং, তস্মা আহ ‘‘ইত্থিলিঙ্গাদযো চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা হোন্তী’’তি. যস্মা পন ততো অঞ্ঞানি যথাযোগং সোতৰিঞ্ঞেয্যানি চেৰ মনোৰিঞ্ঞেয্যানি চ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ন ৰা’’তি. যথাৰুত্তো পপঞ্চো পুরিসিন্দ্রিযেপি যথাসম্ভৰং যোজেতব্বোতি অতিদেসং করোন্তো আহ ‘‘এসেৰা’’তিআদি. সেসেপীতি এত্তকেযেৰ ৰুত্তে ইতো সেসেসু সব্বেসুপীতি কদাচি কোচি চিন্তেয্যাতি আহ ‘‘পুরিসিন্দ্রিযে’’তি. পঠমকপ্পানন্তি পঠমকপ্পিকনরানং. তেসঞ্হি আভস্সরলোকতো চৰিত্ৰা ইধূপপন্নানং দীঘস্স কালস্স অচ্চযেন ওল়ারিকং আহারং আহরতং মুত্তকরীসেসু সঞ্জাতেসু তেসং নিক্খমনত্থায ৰণমুখানি ভিজ্জন্তি, পুরিসস্স পুরিসভাৰো, ইত্থিযা চ ইত্থিভাৰো পাতুরহোসি. তথা হি পুরিমত্তভাৰেসু পৰত্তউপচারঝানানুভাৰেন যাৰ সত্তসন্তানে কামরাগৰিক্খম্ভনৰেগো ন পটিপস্সম্ভতি, ন তাৰ বলৰকামরাগূপনিস্সযানি ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানি পাতুরহেসুং. যদা পনস্স ৰিচ্ছিন্নতায বলৰকামরাগো লদ্ধাৰসরো অহোসি, তদা তদূপনিস্সযানি তানি সত্তানং সন্তানে সঞ্জাযন্তি.

৬৬৮. পরতোতি পঠমকপ্পতো অপরভাগে. পৰত্তে…পে… পরিৰত্ততীতি যথা তং সোরেয্যকসেট্ঠিপুত্তস্স ৰিযাতি অধিপ্পাযো. অপি-সদ্দেন পঠমপারাজিকাযং ৰিনীতৰত্থুপাল়িযং আগতভিক্খুস্স, ভিক্খুনিযা ৰিয চ পটিসন্ধিযং সমুট্ঠিতস্সপি পৰত্তে পরিৰত্তনং দীপেতি. যথাহ –

‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো ইত্থিলিঙ্গং পাতুভূতং হোতি. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরিস্সা ভিক্খুনিযা পুরিসলিঙ্গং পাতুভূতং হোতী’’তি (পারা. ৬৯).

যস্স পন পটিসন্ধিযং দ্ৰীসু একম্পি ন সমুট্ঠিতং, সো অভাৰকো নাম, তস্স পৰত্তিযম্পি ইন্দ্রিযুপ্পত্তি ন হোতীতি দট্ঠব্বং.

৬৬৯. কিং পনেতস্স উভযস্সপি নিব্বত্তিযা, ৰিনাসনস্স চ কারণং, যতো ইদং সমুট্ঠাতি, পরিৰত্ততীতি চ ৰুচ্চতীতি ইমং অনুযোগং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘মহতা পাপকম্মেনা’’তিআদি. তত্থ মহতাতি পরদারিককম্মাদিনা মহাবলেন. পাপকম্মেন উপনিস্সযভূতেন. মহতা কুসলেনেৰাতি ইদং সুগতিং সন্ধায ৰুত্তং. দুগ্গতিযং পন উভযম্পি অকুসলকম্মেনেৰ জাযতি.

৬৭০. ইন্দ্রিযে ৰিনট্ঠে একন্তেনেৰ লিঙ্গম্পি ৰিনস্সতেৰাতি আহ ‘‘ইত্থিলিঙ্গং ৰিনস্সতী’’তি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো – ইমেসু দ্ৰীসু পুরিসিন্দ্রিযং উত্তমং, ইত্থিন্দ্রিযং হীনং, পুরিসিন্দ্রিযস্স অন্তরধানং মহন্তেন অকুসলেন কম্মেন হোতি, সমুট্ঠানং মহন্তেন কুসলকম্মেন, ইত্থিন্দ্রিযস্স অন্তরধানং দুব্বলাকুসলেন, সমুট্ঠানম্পি দুব্বলকুসলেন, দুগ্গতিযং পন উভযস্সাপি অন্তরধানং, সমুট্ঠানঞ্চ অকুসলেনেৰ হোতীতি. যদি সুগতিযং ইত্থিন্দ্রিযম্পি কুসলেনেৰ নিব্বত্ততি, কথঞ্চরহি ‘‘পরদারিককম্মং কত্ৰা নিরযে পচ্চিত্ৰা তেনেৰ পাপকম্মেন পঞ্চসতক্খত্তুং মনুস্সলোকে ইত্থী হুত্ৰা নিব্বত্ততী’’তিআদিৰচনন্তি? নাযং ৰিরোধো নিস্সন্দফলৰসেন ৰুত্তত্তা. তথা হি পটিসন্ধিযং তাৰ পুরিসিন্দ্রিযনিব্বত্তনারহম্পি কম্মং কদাচি পরদারিকাদিনা বলৰপাপকম্মেন পটিবাহিতসামত্থিযং অস্স, তদা অত্তনো পুরিসিন্দ্রিযনিব্বত্তনে অসমত্থতায ইত্থিন্দ্রিযমেৰ নিব্বত্তেতি. পৰত্তিযং পন অত্তনো বলৰভাৰেন ইত্থিন্দ্রিযূপনিস্সযং পরদারিকমকুসলকম্মং পটিবাহিত্ৰা পটিসন্ধিতো পট্ঠায পুরিসিন্দ্রিযং সমুট্ঠাপেন্তং কদাচি লদ্ধসামগ্গিতাসঞ্জাতবলৰিসেসেন পরদারিকাদিনা কম্মেন পটিবাহিতসামত্থিযং ভৰেয্য, তদা অত্তনো দুব্বলতায পুরিসিন্দ্রিযং ন নিব্বত্তেতি, ইত্থিন্দ্রিযমেৰ নিব্বত্তেতি. এৰং পরদারিকাদিকম্মূপনিস্সযেন ইত্থিন্দ্রিযস্স নিব্বত্তনতো তং তেন নিব্বত্তিতং কত্ৰা ৰুচ্চতি.

৬৭১-২. যদা পন তং কম্মং পুন সামগ্গিপটিলাভতো, পরিক্খীণপাপকম্মতায ৰা বলৰপ্পত্তং অভৰিস্স, তদা দিন্নৰেধং ৰিয রুক্খং তদপগমে অত্তনো বলানুরূপং পুরিসিন্দ্রিযং নিব্বত্তেতি, ইত্থিন্দ্রিযং পন অত্তনো কারণাভাৰতো নুপ্পজ্জতি. উভযস্স পন নিব্বত্তিযম্পি ৰিসদিসিন্দ্রিযনিব্বত্তনতো পুরে সত্তরসমচিত্তস্স ঠিতিকালমুপাদায তংতংসমুট্ঠাপককম্মং তং তং ইন্দ্রিযং ন জনেতি. সত্তরসমচিত্তেন সহ উপ্পন্নং ৰিসদিসিন্দ্রিযুপ্পত্তিতো পুরিমচিত্তেন সহ নিরুজ্ঝতি. যদি হি সত্তরসমচিত্তুপ্পাদতো পরম্পি উপ্পজ্জেয্য, ইতরং নুপ্পজ্জতি একস্মিং সন্তানে দ্ৰিন্নং সহুপ্পত্তিযা অনিচ্ছিতত্তা. তেনেৰ হি ‘‘যস্স ৰা পন পুরিসিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতি, তস্স ইত্থিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতী’’তি (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.১৮৮) ইমস্মিং পঞ্হে ‘‘নো’’তি (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমক.১৮৮) পটিক্খেপো কতোতি. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰক্খতি ‘‘উভতোব্যঞ্জনস্সাপী’’তিআদি. একস্মিঞ্চ নিরুদ্ধে তপ্পটিবদ্ধানি লিঙ্গাদীনি কতিপযদিৰসেহি নিরুজ্ঝন্তি, তেসু নিরুদ্ধেসু ইতরানি অনুক্কমেন জাযন্তীতি আচরিযা. ইত্থিনিমিত্তুপ্পাদককম্মতো, পুরিসনিমিত্তুপ্পাদককম্মতো ৰাতি উভতো দুৰিধং ব্যঞ্জনমস্সাতি উভতোব্যঞ্জনো. তস্সাপীতি যস্স দুৰিধং ব্যঞ্জনমত্থি, তস্সাপি একমেৰ ইন্দ্রিযং সিযা, কিং পন ইতরস্সাতি দস্সেতি.

ননু চ দুৰিধে ব্যঞ্জনে সতি ইন্দ্রিযদ্ৰযেনাপি ভৰিতব্বং, ব্যঞ্জনঞ্হি তং তং ইন্দ্রিযং পটিচ্চ জাযতীতি? সচ্চং জাযতি, এত্থাপি ইত্থিউভতোব্যঞ্জনস্স ইত্থিন্দ্রিযং পটিচ্চ ইত্থিনিমিত্তমেৰ যাৰজীৰং পৰত্ততি, পুরিসউভতোব্যঞ্জনস্স পুরিসিন্দ্রিযং পটিচ্চ পুরিসনিমিত্তমেৰ, ইতরং পন ন তস্স ইত্থিন্দ্রিযপুরিসিন্দ্রিযহেতুতো জাযতি. তং পন যেন কারণেন হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘এৰং সন্তে’’তি অনুযোগং কত্ৰা ‘‘ন চাভাৰো’’তিআদিনা সোধনং তু ৰুত্তং. এৰং সন্তেতি একস্মিংযেৰ ইন্দ্রিযে সতি. অভাৰো চাতি যং পটিচ্চ জাযতি, তস্স অভাৰতো পুরিসউভতোব্যঞ্জনস্স ইত্থিব্যঞ্জনাভাৰো, ইত্থিউভতোব্যঞ্জনস্স পুরিসব্যঞ্জনাভাৰোতি অত্থো. ন চাভাৰো সিযাতি নেৰ দুতিযব্যঞ্জনস্স অভাৰো সিযা. ন তং ব্যঞ্জনকারণন্তি তং ইন্দ্রিযং দুতিযব্যঞ্জনকারণং ন হোতি. কস্মা? সদা অভাৰতো. ইত্থিউভতোব্যঞ্জনস্স হি যদা ইত্থিযা রাগচিত্তং উপ্পজ্জতি, তদা পুরিসব্যঞ্জনং পাকটং হোতি, ইত্থিব্যঞ্জনং পটিচ্ছন্নং গুল়্হং হোতি, তথা ইতরস্স ইতরং. যদি চ তেসং ইন্দ্রিযং দুতিযব্যঞ্জনকারণং ভৰেয্য, সদাপি ব্যঞ্জনদ্ৰযং তিট্ঠেয্য, ন পন তিট্ঠতি, তস্মা ৰেদিতব্বমেতং ‘‘ন তস্স তং ব্যঞ্জনকারণ’’ন্তি. কিঞ্চরহি কারণন্তি চে? আহ ‘‘তস্সা…পে… কারণ’’ন্তি. তত্থ কম্মসহাযন্তি পুরিমভৰসিদ্ধস্স ইন্দ্রিযনিব্বত্তককম্মস্স সহাযং. রাগচিত্তন্তি ইত্থিযা পুরিসস্মিং, পুরিসস্স ইত্থিযং ৰা উপ্পন্নং মেথুনরাগচিত্তং. তস্মিঞ্হি উপ্পন্নে তং পাকটং হোতি, তস্মিং পটিপ্পস্সদ্ধে পটিচ্ছন্নং হোতি. যস্মা পনিমস্স একমেৰ ইন্দ্রিযং হোতি, তস্মা ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকো সযম্পি পরং উদ্দিস্স গব্ভং গণ্হাতি, অত্তানং উদ্দিস্স পরম্পি গণ্হাপেতি. সো হি ইত্থিন্দ্রিযৰন্ততায সযং গণ্হাতি, পরেসু উপক্কমকরণতো পরং গণ্হাপেতি. পুরিসউভতোব্যঞ্জনকো পরেসু উপক্কমকরণতো পরং গব্ভং গণ্হাপেতি, সযং পন পুরিসিন্দ্রিযৰন্ততায গব্ভং ন গণ্হাতি.

যস্মা ইত্থিন্দ্রিযে সতি ইত্থিলিঙ্গাদযো হোন্তি, তেসু চ সন্তেসু ইত্থীতি পকাসো হোতি, তস্মা তং তস্স পকাসনকারণন্তি আহ ‘‘ইত্থীতি পকাসনরস’’ন্তি. দুৰিধম্পি পনেতং ইন্দ্রিযং কাযপসাদো ৰিয সকলসরীরব্যাপকমেৰ, ন চস্স কাযপসাদেন সঙ্করো লক্খণভেদতো, নিস্সযভেদতো চ.

৬৭৩. সহজরূপপরিপালনলক্খণন্তি যথা অত্তনা সহজাতরূপানি তীসু খণেসু পৰত্তন্তি, এৰং অনুপালনলক্খণং. জীৰিতিন্দ্রিযস্স একন্তকম্মজত্তা সহজগ্গহণেনেৰ অনুপালেতব্বানম্পি কম্মজভাৰোৰ সিদ্ধোতি কম্মজগ্গহণং ন কতং. যথাসকং খণত্তযমত্তট্ঠাযীনম্পি কম্মজরূপানং পৰত্তিহেতুভাৰেনেৰ তং অনুপালকং. তেনাহ ‘‘তেসং পৰত্তনরস’’ন্তি. পৰত্তনঞ্চেত্থ ৰুত্তনযেন তেসং যাপনং ঠপনং ঠিতিহেতুকতা. ন হি কম্মজানং কম্মমেৰ ঠিতিহেতু ভৰিতুং সক্কোতি আহারজাদীনং আহারাদি ৰিয. কিং কারণং? তঙ্খণাভাৰতো. কম্মঞ্হি নিরুদ্ধং রূপস্স পচ্চযো হোতি, ততো তংসমুট্ঠানরূপানি মতপিতিকা ৰিয পুত্তা চূল়পিতুআদিনিস্সযেন অঞ্ঞনিস্সযেনেৰ পৰত্তন্তি, অঞ্ঞঞ্চ তেসং যাপনসমত্থং নত্থি অঞ্ঞত্র জীৰিতিন্দ্রিযেনাতি তদেৰ তেসং পৰত্তনরসং. আহারজাদযো পন ধরমানকপিতিকা ৰিয পুত্তা অঞ্ঞনিরপেক্খা সকসকপচ্চযৰসেনেৰ পৰত্তন্তি. আহারাদযো হি অত্তনো অত্থিক্খণেযেৰ রূপানি সমুট্ঠাপেত্ৰা তেসং ঠিতিপৰত্তিযাৰ তিট্ঠন্তি, ততো তংসমুট্ঠানানি জীৰিতিন্দ্রিযনিরপেক্খানি. সেসানিপি তংতংপচ্চযৰসেনেৰ তিট্ঠন্তীতি ন অঞ্ঞং ঠপনকারণং পচ্চাসীসন্তি. কম্মসমুট্ঠানম্পি চেতং উপ্পাদতো পট্ঠাযেৰ অনুপালকং. যাপেতব্বানি পৰত্তেতব্বানি সহজাতভূতানি পদট্ঠানমেতস্সাতি যাপেতব্বভূতপদট্ঠানং.

৬৭৪. মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি ঠপেত্ৰা অরূপাৰচরৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুং অৰসেসা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু. তেনাহ ‘‘পঞ্চৰোকারে’’তি. পঞ্চৰোকারে মনোধাতু, মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো চ যং রূপং নিস্সায পৰত্তন্তি, তং ‘‘ৰত্থূ’’তি পৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. পঞ্চৰোকারেতি চ ৰিসেসনং মনোৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন কতং, মনোধাতু পন চতুৰোকারভৰে নত্থেৰ. পাল়িযং অনাগতস্সাপি হদযৰত্থুনো আগমতো, যুত্তিতো চ অত্থিভাৰো ৰিঞ্ঞাতব্বো. তত্থ আগমো তাৰ –

‘‘যং রূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতু চ পৰত্তন্তি, তং রূপং মনোধাতুযা চ মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮) –

এৰমাদি পট্ঠানৰচনং. যুত্তি পন এৰং ৰেদিতব্বা – নিপ্ফন্নউপাদাযরূপনিস্সযং ধাতুদ্ৰযং পঞ্চৰোকারভৰে রূপপটিবদ্ধৰুত্তিত্তা. যং যঞ্হি রূপপটিবদ্ধৰুত্তি, তং তং নিপ্ফন্নউপাদাযরূপনিস্সযং দিস্সতি যথা চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু. তত্থ ন তাৰ রূপাযতনাদীনং, ওজায চ তন্নিস্সযতা যুজ্জতি ইন্দ্রিযপটিবদ্ধতো বহিপি তেসং পৰত্তিদস্সনতো, নাপি ইত্থিন্দ্রিযপুরিসিন্দ্রিযানং তদুভযৰিরহিতে অভাৰকসন্তানেপি ধাতুদ্ৰযদস্সনতো. জীৰিতিন্দ্রিযস্সাপি সহজপরিপালনলক্খণকিচ্চন্তরং ৰিজ্জতীতি ন তন্নিস্সযতা যুজ্জতি. তঞ্হি কিচ্চন্তরে পসুতং ন ইমাসং নিস্সযো ভৰিতুং সক্কোতি, তস্মা পারিসেসতো তেসং নিস্সযো হদযৰত্থু নাম অত্থীতি ৰিঞ্ঞাতব্বং. হোতু তাৰ ধাতুদ্ৰযনিস্সযো ৰত্থু, উপাদাযরূপঞ্চ, তং পনেতং কম্মসমুট্ঠানং পটিনিযতকিচ্চং হদযপ্পদেসে ঠিতমেকন্তি দট্ঠব্বং. কথমেতং ৰিঞ্ঞাযতীতি? ৰুচ্চতে – ৰত্থুরূপভাৰতো কম্মসমুট্ঠানং চক্খু ৰিয. যঞ্হি ৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থুভূতং রূপং, তং কম্মসমুট্ঠানং যথা চক্খুপসাদো, ততো এৰ পটিনিযতকিচ্চং অট্ঠিং কত্ৰা মনসি কত্ৰা সব্বং চেতসা সমন্নাহরিত্ৰা কিঞ্চি চিন্তেন্তস্স হদযপ্পদেসস্স খিজ্জনতো তত্থেদং তিট্ঠতীতি ৰিঞ্ঞাযতি. যথাহু আচরিযা –

‘‘কম্মজং ৰত্থুভাৰা তং, চক্খুংৰ নিযতক্রিযং;

চিন্তায চ উরোখেদা, তত্র তিট্ঠন্তি ৰিজানিয’’ন্তি.

যদি মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং নিস্সযভূতং হদযৰত্থু নাম অত্থি, কস্মা পনেতং রূপকণ্ডে ন ৰুত্তং. ন হি লব্ভমানস্স অৰচনে কারণং অত্থীতি? নো নত্থি কারণন্তরসম্ভৰতো. কিং পন তং কারণং? দেসনাভেদো. যথা হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি একন্ততো চক্খাদিনিস্সযানি, ন এৰং মনোৰিঞ্ঞাণং একন্তেন হদযৰত্থুনিস্সিতং পঞ্চৰোকারভৰেযেৰ তন্নিস্সযত্তা, একন্তেন নিস্সিতৰসেনেৰ চ ৰত্থুদেসনা পৰত্তা. ‘‘অত্থি রূপং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থু, অত্থি রূপং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ন ৰত্থূ’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৮৪) চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি নিস্সিতেহি ৰিসেসিতত্তা. যম্পি একন্তেন হদযৰত্থুনিস্সযং তস্স ৰসেন ‘‘অত্থি রূপং মনোৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থূ’’তিআদিনা দুকাদীসু ৰুচ্চমানেসু ন তদনুগুণা আরম্মণদুকাদযো সম্ভৰন্তি. ন হি ‘‘অত্থি রূপং মনোৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণং, অত্থি রূপং ন মনোৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণ’’ন্তি সক্কা ৰত্তুন্তি ৰত্থারম্মণদুকা ভিন্নগতিকা সিযুং, ন একরসা দেসনা ভৰেয্য, একরসঞ্চ দেসনং দেসেতুং তত্থ ভগৰতো অজ্ঝাসযো, তস্মা তত্থ হদযৰত্থু ন ৰুত্তং, ন অলব্ভমানত্তা. এসা হি ভগৰতো পকতি, যং একরসেনেৰ দেসনং দেসেতুং লব্ভমানস্সাপি কস্সচি অগ্গহণং. তথা হি নিক্খেপকণ্ডেপি চিত্তুপ্পাদৰিভাগেন অৰুচ্চমানত্তা অৰিতক্কাৰিচারপদৰিসজ্জনে ৰিতক্কো ৰিচারো চাতি ৰত্তুং ন সক্কাতি অৰিতক্কৰিচারমত্তপদৰিসজ্জনে লব্ভমানোপি ৰিতক্কো ন উদ্ধটো, অঞ্ঞথা ‘‘ৰিতক্কো চা’’তি ৰত্তব্বং সিযাতি. নিস্সযভাৰতো উপরি আরোপেত্ৰা ৰহন্তং ৰিয পচ্চুপট্ঠাতীতি উব্বাহনপচ্চুপট্ঠানং.

৬৭৫. চতূসু আহারেসু ইধ রূপাধিকারতো কবল়ীকারো আহারো গহেতব্বোতি আহ ‘‘আহারতাতি কবল়ীকারো আহারো’’তি. তত্থ কবল়ং করীযতীতি কবল়ীকারো. আহরীযতীতি আহারো, কবল়ং কত্ৰা অজ্ঝোহরীযতীতি অত্থো. ইদঞ্চ সৰত্থুকং কত্ৰা আহারং দস্সেতুং ৰুত্তং. কবল়ীকারাহারস্স পন ওজা ইধ আহারো নাম. তেনাহ ‘‘যায ওজাযা’’তিআদি. সো চ রূপাহরণসভাৰো উপত্থম্ভনবলকরো অঙ্গমঙ্গানুসারীরসাহরণভূতো ভূতনিস্সিতো একো ৰিসেসো. বাহিরাহারপচ্চযং পটিলভিত্ৰা এৰ অজ্ঝত্তিকাহারো রূপং উপ্পাদেতীতি অযং অজ্ঝত্তিকাহারস্স উপনিস্সযভাৰেনাপি রূপং আহরতীতি আহ ‘‘ওজট্ঠমকং রূপং আহরতী’’তি. ওজা অট্ঠমী যস্স তং ওজট্ঠমকং. যায ওজাযাতি অত্তনো উদযানন্তরং রূপজননতো ওজাসঙ্খাতায ওদনকুম্মাসাদিৰত্থুগতায যায ফরণওজায. যত্থ যত্থাতি যম্হি যম্হি জনপদে, নগরাদীসু চ. ‘‘কবল়ীকারো আহারো’’তি পৰুচ্চতি তব্বত্থুকত্তাতি অধিপ্পাযো.

৬৭৬. কিং পন ৰত্থুনো কিচ্চং, কিং ওজাযাতি চে? পরিস্সযহরণং ৰত্থুস্স কিচ্চং, পালনং ওজাযাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অন্নপানাদিক’’ন্তিআদি. অগ্গিং হরতি কম্মজন্তি কম্মজতেজং গণ্হাতি. অন্তোকুচ্ছিযঞ্হি ওদনাদিৰত্থুস্মিং অসতি কম্মজতেজো উট্ঠহিত্ৰা উদরপটলসঙ্খাতমুপাদিন্নরূপং গণ্হাতি, ‘‘ছাতোম্হি, আহারং মে দেথা’’তি ৰদাপেতি, ভুত্তকালে উদরপটলং মুঞ্চিত্ৰা অনুপাদিন্নকৰত্থুং গণ্হাতি, অথ সত্তো একগ্গো হোতি. যথা হি ছাযারক্খসো ছাযাপৰিট্ঠং দিস্ৰা গহেত্ৰা দেৰসঙ্খলিকায বন্ধিত্ৰা অত্তনো ভৰনে মোদন্তো ছাতকালে আগন্ত্ৰা সীসে দংসতি, সো দট্ঠত্তা ৰিরৰতি, তং ৰিরৰং সুত্ৰা সচে অঞ্ঞেপি মনুস্সা আগচ্ছন্তি, সো আগতাগতে গহেত্ৰা খাদিত্ৰা সকভৰনে মোদতি, এৰং যং যং অন্নপানাদিকং ৰত্থু, তং তং কম্মজতেজো গহেত্ৰা জীরাপেত্ৰা পুন উদরপটলং গণ্হাতি, তস্মা অন্নপানাদিকং ৰত্থু অত্তনো উদরপটলং পৰিট্ঠকালে উপাদিন্নকাযং গহেত্ৰা ঠিতং ততো মোচেত্ৰা অত্তানং গণ্হাপনৰসেন তং অত্তনো সন্তিকং হরতি. কেৰলন্তি ওজাৰিযুত্তং ৰত্থু জীৰিতং কম্মজভূতং তং পালেতুং ন সক্কোতি.

৬৭৭. ওজা…পে… পাচকন্তি ওজা জীৰিতং পালেতুং সক্কোতি, কম্মজং তেজং হরিতুং ন সক্কোতি আমাসযস্স অপুণ্ণতোতি অধিপ্পাযো. উপত্থম্ভনপচ্চুপট্ঠানোতি ওজট্ঠমকরূপহরণৰসেনেৰ ইমস্স কাযস্স উপত্থম্ভনৰসেন পচ্চুপট্ঠাতি. কাযেনাতি রূপকাযেন. অত্তনো ভাৰন্তি অত্তনো অধিপ্পাযং. ৰিঞ্ঞাপেন্তানন্তি পরেসং সঞ্ঞাপেন্তানং. কাযগ্গহণানুসারেনাতি ফন্দমানকাযগতৰণ্ণস্স গহণভূতানং চক্খুদ্ৰারিকজৰনানন্তরপ্পৰত্তানং নিচ্ছযগ্গহণসঙ্খাতানং মনোদ্ৰারিকজৰনানং অনুস্সরণেন তেসং অনন্তরন্তি অত্থো. পঞ্চদ্ৰারে হি রূপাদিআরম্মণে আপাথগতে যথাপচ্চযং কুসলাকুসলজৰনে উপ্পজ্জিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতিণ্ণে মনোদ্ৰারিকজৰনং তদেৰারম্মণং কত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি, পুন তস্মিংযেৰ দ্ৰারে ৰিসযং ৰৰত্থাপেত্ৰা জৰনং ভৰঙ্গং ওতরতি, তস্মা চক্খুদ্ৰারিকজৰনানন্তরপ্পৰত্তানং দ্ৰিন্নং জৰনৰারানমনন্তরং ততিযৰারে পৰত্তায মনোদ্ৰারজৰনৰীথিযা এৰ গহিতায এতায করণভূতায চতুত্থৰারে মনোদ্ৰারে জৰনেনেৰ ভাৰো ৰিঞ্ঞাযতি. এতেন ৰিঞ্ঞত্তি-সদ্দস্স করণসাধনতা ৰুত্তা. সযং ৰাতিআদিনা পন কম্মসাধনত্তমাহ.

এৰং ৰিঞ্ঞত্তি-সদ্দস্স কারকদ্ৰযে সম্ভৰং দস্সেত্ৰা ইদানি কায-সদ্দেন সহ কম্মধারযসমাসং দস্সেতুং, ‘‘কাযো’’তি ৰোহারস্স ৰিঞ্ঞত্তিযম্পি চ পৰত্তিং দস্সেন্তো ‘‘কাযেন সংৰরো’’তিআদিসুত্তমাহ. কাযৰিপ্ফন্দনেন অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনহেতুত্তাতি ৰিপ্ফন্দমানকাযেন করণভূতেন অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনহেতুভাৰতো কাযেন ৰিঞ্ঞত্তীতিপি কাযৰিঞ্ঞত্তীতি সম্বন্ধো. অযং পনেত্থ অত্থো – ৰিঞ্ঞত্তিযা কাযৰিপ্ফন্দনস্স হেতুভাৰতো তংহেতুকং কাযৰিপ্ফন্দনসঙ্খাতং কাযং গহেত্ৰা অধিপ্পাযজাননতো ৰিঞ্ঞত্তি অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনস্স কারণভাৰেন গয্হতীতি কাযেন অধিপ্পাযং ৰিঞ্ঞাপেতীতি. তথা কাযৰিপ্ফন্দনং গহেত্ৰা তস্স কারণমেত্থ অত্থীতি ৰিঞ্ঞত্তিযা গয্হমানত্তা সযঞ্চ কাযেন ৰিঞ্ঞাযতি, তস্মা কাযেন ৰিঞ্ঞত্তীতিপি কাযৰিঞ্ঞত্তীতি.

৬৭৮. চিত্তজানিলধাতুযাতি অভিক্কমাদিপৰত্তকচিত্তসমুট্ঠানৰাযোধাতুযা. আকারৰিকারতাতি আকারভূতো ৰিকারো. কস্স পন সা আকারৰিকারতাতি? সামত্থিযতো ৰাযোধাতুঅধিকানং চিত্তজমহাভূতানং. কিং তং সামত্থিযং? চলনহেতুতা, চিত্তজতা, উপাদাযরূপতা চ. অথ ৰা চিত্তজানিলধাতুযা একা আকারৰিকারতাতি সম্বন্ধো. ন কেৰলঞ্হি সামিৰচনং চলনসম্বন্ধাপেক্খায এৰ, অথ খো আকারৰিকারসম্বন্ধাপেক্খাযপীতি.

যদি এৰং, কথং ৰিঞ্ঞত্তিযা উপাদাযরূপত্তং. ‘‘চিত্তজানিলধাতুযা’’তি হি ৰচনেন ৰাযোধাতুযাৰ আকারৰিকারতা ৰিঞ্ঞত্তি আপজ্জতি, ন চ একভূতনিস্সিতং উপাদাযরূপং নাম অত্থি ‘‘চতুন্নং মহাভূতানং উপাদাযরূপ’’ন্তি (ধ. স. ৫৮৪) ৰচনতোতি? নাযং দোসো, চতুন্নং ৰিকারতা চতূসু একস্সপি হোতি চতুসাধারণধনং ৰিয. অনিলধাতুঅধিককলাপো ৰা ইধ ‘‘অনিলধাতূ’’তি ৰুচ্চতি, তদধিকে তংৰোহারতো যথা সম্ভারধাতুযা অধিকভাৰেন পথৰীৰোহারো, তস্মা ৰাযোধাতুঅধিকানং চিত্তজমহাভূতানং একা আকারৰিকারতা কাযৰিঞ্ঞত্তীতি ন কোচি ৰিরোধো. অধিকতা চস্সা সামত্থিযতো দট্ঠব্বা, ন পমাণতো. ইতরথা হি তেসং অৰিনিব্ভোগৰুত্তিতা ন যুজ্জেয্য. অধিকতা হি অত্তনো অধিকৰসেন ইতরেহি ৰিনিব্ভোগপ্পৰত্তিতো হোতি. সামত্থিযাধিকঞ্চ কারণানুকারিতায. কারণঞ্হি অভিক্কমাদিপৰত্তকং চিত্তং, তং চলনাধিপ্পাযসভাৰং ততো সমুট্ঠিতে কলাপে অনুকরোন্তে ৰাযোধাতুযা এৰ অধিকত্তং যুত্তন্তি. কেচি পন ‘‘ৰাযোধাতুযা এৰ আকারৰিকারতা’’তি গণ্হন্তি, তেসং মতেন উপাদারূপত্তং দুরূপপন্নং. ন হি একস্স ৰিকারো চতুন্নং উপাদারূপন্তি সক্কা ৰত্তুং.

কীদিসী পনাযং ৰিকারতাতি আহ ‘‘সহজাতস্স রূপস্স চলনে হেতূ’’তি. তত্থ সহজাতস্সাতি অত্তনা সহজাতস্স. যস্মা উতুচিত্তাহারজানং চলনং চিত্তজরূপসম্বন্ধেনেৰ হোতি, নদীসোতচলনেন তত্থ পক্খিত্তসুক্খগোমযপিণ্ডাদীনং ৰিয. ৰিঞ্ঞত্তিৰসেন পন চিত্তজানমেৰ চলনং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সহজাতস্সা’’তি. রূপস্সাতি রূপকাযস্স. চলনেতি সন্থম্ভনসন্ধারণচলনসঙ্খাতে চলিতভাৰে. সন্থম্ভনাদিকম্পি হি চলনাভিমুখতায চলনন্তি যুজ্জতি. হেতূতি হেতুভূতা সহকারীকারণভূতা. এত্তাৰতা চ কিং ৰুত্তং হোতি? কাযৰিঞ্ঞত্তি নাম নেৰ ফন্দমানরূপকাযো, ন চ ফন্দমানা ৰাযোধাতু, অথ খো মহন্তং পাসাণং উক্খিপন্তস্স সব্বথামেন গহণকালে সরীরস্স উস্সাহনৰিকারো ৰিয রূপকাযস্স পরিপ্ফন্দনপচ্চযভাৰেন লব্ভমানো একো আকারৰিকারো কাযৰিঞ্ঞত্তি নামাতি ৰুত্তং হোতি.

ননু চ ফন্দমানৰণ্ণাদিৰিনিমুত্তো কোচি ৰিকারো অত্থি, তস্স ৰণ্ণগ্গহণানন্তরং গহণং হোতীতি কথমেতং ৰিঞ্ঞাযতীতি? অধিপ্পাযগ্গহণতো. ন হি ৰিঞ্ঞত্তিৰিকাররহিতেসু রুক্খচলনাদীসু অধিপ্পাযগ্গহণং দিট্ঠং, হত্থচলনাদীসু পন দিট্ঠং, তস্মা ফন্দমানৰণ্ণাদিৰিনিমুত্তো কোচি ৰিকারো অত্থি অধিপ্পাযস্স ৰিঞ্ঞাপকোতি সম্পটিচ্ছিতব্বমেতং একন্তেন. ঞাপকো চ হেতু সযং গহিতোযেৰ অত্তনো ঞাপেতব্বমত্থং ঞাপেতি, ন ৰিজ্জমানমত্তেনাতি. ঞাপেতব্বৰণ্ণগ্গহণানন্তরং ৰিকারগ্গহণম্পি অনুমানতো সিদ্ধং. তথা হি ৰদন্তি –

‘‘ৰিসযত্তমনাপন্না,

সদ্দা নেৰত্থবোধকা;

ন সত্তামত্ততো অত্থে,

তে অঞ্ঞাতা পকাসকা’’তি.

যদি ৰিকারগ্গহণমেৰ কারণমধিপ্পাযগ্গহণস্স, কস্মা অগ্গহিতসঙ্কেতানং অধিপ্পাযগ্গহণং ন হোতীতি? ন কেৰলং ৰিকারগ্গহণমেৰ অধিপ্পাযস্স গহণস্স কারণং, অথ খো পুরিমসিদ্ধসম্বন্ধগ্গহণঞ্চ ইমস্স উপনিস্সযোতি দট্ঠব্বং. যথা হি অরঞ্ঞে উদকতিত্থে উস্সাপেত্ৰা ঠপিতগোসীসাদীনি উদকনিমিত্তানি দিস্ৰা তদনন্তরপ্পৰত্তায অৰিঞ্ঞাযমানন্তরায মনোদ্ৰারজৰনৰীথিযা গোসীসাদীনং উদকসহচারীপকারসঞ্ঞাণাকারং গহেত্ৰা ‘‘উদকমেত্থ অত্থী’’তি জাননং, এৰং ফন্দমানৰণ্ণং গহেত্ৰা তদনন্তপ্পৰত্তায অৰিঞ্ঞাযমানন্তরায মনোদ্ৰারৰীথিযা পুরিমগ্গহিতসম্বন্ধূপনিস্সযসহিতায সাধিপ্পাযৰিকারগ্গহণং হোতীতি.

৬৮১-২. সহজরূপচলনস্স ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতায ৰাযোধাতুযা হেতুভাৰো যুত্তো, কিং সব্বা এৰ ৰাযোধাতু সহজরূপং চালেতীতি ইমং চোদনং সোধেতুং ‘‘লভিত্ৰা পনুপত্থম্ভ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. উপত্থম্ভেতীতি উপত্থম্ভং, উপত্থম্ভকপচ্চযন্তি অত্থো. একাৰজ্জনৰীথিযন্তি মনোদ্ৰারিকজৰনৰীথিং সন্ধাযাহ পঞ্চদ্ৰারিকৰীথিযা ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তাভাৰতো. হেট্ঠাহি ছহি চ চিত্তেহীতি সত্তসু জৰনেসু হেট্ঠিমেহি ছহি জৰনেহি সমুট্ঠিতং ৰাযোধাতুং উপত্থম্ভং লভিত্ৰাতি সম্বন্ধো. কেচি পন পোত্থকেসু ‘‘ৰাযোধাতুসমুট্ঠিত’’ন্তি পাঠং দিস্ৰা উপত্থম্ভন্তি ভাৰসাধনৰসেন গহেত্ৰা হেট্ঠা ছহি চিত্তেহি উপ্পন্নৰাযোধাতুসমুট্ঠিতং উপত্থম্ভং লভিত্ৰাতি যোজেন্তি. ৰিঞ্ঞত্তিসহিতত্তনাতি সযং ৰিঞ্ঞত্তিসহিতা অত্তনা সহজাতং চিত্তজরূপং দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰেন চলযতি, ন ইতরাতি অত্থো.

অযং পনেত্থাধিপ্পাযো – যথা নাম সত্তহি যুগেহি আকড্ঢিতব্বসকটে সত্তমযুগযুত্তা এৰ গোণা হেট্ঠা ছসু যুগেসু যুত্তগোণেহি লদ্ধুপত্থম্ভা সকটং চালেন্তি, পঠমযুগাদিযুত্তা পন সন্থম্ভনসন্ধারণমত্তমেৰ সাধেন্তা তেসং উপত্থম্ভকা হোন্তি, এৰমেৰং সত্তমজৰনসমুট্ঠিতা ৰাযোধাতু হেট্ঠা ছহি জৰনেহি সমুট্ঠিতৰাযোধাতুতো লদ্ধুপত্থম্ভা চিত্তজরূপং চালেতি. পঠমজৰনাদিসমুট্ঠিতা পন সন্থম্ভনসন্ধারণমত্তং সাধেন্তা তস্স উপত্থম্ভকা হোন্তি, দেসন্তরুপ্পত্তিযেৰ চেত্থ চলনং উপ্পন্নদেসতো কেসগ্গমত্তম্পি ধম্মানং চলনাভাৰতো, ইতরথা ধম্মানং অব্যাপারতা, খণিকতা চ ন সিযা. কথং পনস্স সহজরূপানং দেসন্তরুপ্পত্তিযা হেতুভাৰোতি? যথা অত্তনা সহজরূপানি হেট্ঠিমজৰনাদিসমুট্ঠিতরূপেহি পতিট্ঠিতট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ উপ্পজ্জন্তি, এৰং তেহি সহ তত্থ উপ্পত্তিযেৰস্স দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰোতি দট্ঠব্বং.

অথ ফন্দমানৰণ্ণগ্গহণানন্তরং ৰিঞ্ঞত্তিগ্গহণস্স ৰুত্তত্তা ৰিঞ্ঞত্তিসহিতাতি সত্তমজৰনসমুট্ঠিতায এৰ চ ৰিসেসিতত্তা চলনাকারসহিতাযেৰ ৰাযোধাতু ৰিকারসহিতাতি? নযিদমেৰং দেসন্তরুপ্পত্তিহেতুভাৰেন চলযিতুমসক্কোন্তিযোপি সন্থম্ভনসন্ধারণমত্তকরণেন পঠমজৰনাদিসমুট্ঠানৰাযোধাতুযোপি ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতা এৰ. যেন দিসাভাগেন গন্ত্ৰা অভিক্কমাদীনি পৰত্তেতুকামো তদভিমুখভাৰৰিকারসম্ভৰতো. অধিপ্পাযসহভাৰিনঞ্হি ৰিকারং ৰিঞ্ঞত্তিমাচিক্খন্তি. তেনেৰ হি ভগৰতা ‘‘কতমং তং রূপং কাযৰিঞ্ঞত্তি? যা কুসলচিত্তস্স ৰা…পে… অব্যাকতচিত্তস্স ৰা অভিক্কমন্তস্স ৰা…পে… পসারেন্তস্স ৰা কাযস্স থম্ভনা সন্থম্ভনা সন্থম্ভিতত্তং ৰিঞ্ঞত্তি ৰিঞ্ঞাপনা ৰিঞ্ঞাপিতত্তং. ইদং তং রূপং কাযৰিঞ্ঞত্তী’’তি (ধ. স. ৭২০) সন্থম্ভনসন্ধারণানম্পি পচ্চযভাৰাকারো কাযৰিঞ্ঞত্তীতি ৰুত্তো. এৰঞ্চ কত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্সাপি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকতাৰচনং সুট্ঠু উপপন্নং হোতি.

৬৮৩-৪. চিত্তজাতায পথৰীধাতুযা উপাদিন্নকঘট্টনে পচ্চযো যো আকারৰিকারো, অযং ৰচীৰিঞ্ঞত্তি ৰিঞ্ঞেয্যাতি সম্বন্ধো. তত্থ চিত্তজাতাযাতি ৰচীভেদপ্পৰত্তকচিত্তসমুট্ঠানায. উপাদিন্নকঘট্টনেতি উপাদিন্নককলাপসঙ্খাতস্স অক্খরুপ্পত্তিট্ঠানস্স ঘট্টনসঞ্ঞিতে কিচ্চে ঘট্টনস্সাতি অত্থো. পচ্চযোতি তস্স সহকারীকারণভূতো. একো আকারৰিকারোতি ঘট্টিযমানউপাদিন্নরূপতো, ঘট্টন্তি যা পথৰীধাতুতো চ ৰিনিৰট্টো পথৰীধাতুযা উপাদিন্নঘট্টনপচ্চযসভাৰরূপো একো আকারৰিকারৰিসেসোতি অত্থো. পথৰিধাতুযাতি সামিৰচনং ‘‘উভযসম্বন্ধাপেক্খ’’ন্তিআদি কাযৰিঞ্ঞত্তিযং ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. অযং পন ৰিসেসো – যথা তত্থ ফন্দমানৰণ্ণগ্গহণানন্তরং গয্হতি, এৰমিধ সুয্যমানসদ্দসৰনানন্তরন্তি দট্ঠব্বং. ইদঞ্চ সন্থম্ভনাদীনং অভাৰেন ঘট্টনেন সদ্ধিংযেৰ সদ্দস্স উপ্পজ্জনতো ‘‘লভিত্ৰা পনুপত্থম্ভ’’ন্তিআদিনযো ন লব্ভতি. ঘট্টনঞ্হি পঠমজৰনাদীসুপি লব্ভতেৰ. তেনাহ ‘‘সদ্দৰসা’’তি. অথ ঘট্টনচলনানং কো ৰিসেসোতি? ঘট্টনং পচ্চযৰিসেসেন ভূতকলাপানং অঞ্ঞমঞ্ঞং আসন্নতরুপ্পাদতা, চলনং একস্সাপি দেসন্তরুপ্পাদনপরম্পরতাতি অযমেতেসং ৰিসেসো. গোসীসাদিউপমাপেত্থ যথাসম্ভৰং যোজেতব্বা. সাৰাতি সা এৰ সহসদ্দা ৰিঞ্ঞত্তি. সক্যকুলিন্দুনাতি সুপরিসুদ্ধগগনতলস্স সক্করাজকুলস্স অৰভাসকট্ঠেন তস্স নিসাকরভূতেন. অথ ৰা ইন্দতি পরমিস্সরিযং করোতীতি ইন্দু. ইন্দু-সদ্দস্স উত্তমৰাচকত্তা সক্ককুলুত্তমেনাতি অত্থো.

৬৮৫. অথ ৰিঞ্ঞত্তি তাৰ সহসদ্দাৰ, সদ্দো পন চিত্তজো অৰিঞ্ঞত্তিকো অত্থীতি চে? নত্থীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সদ্দো ন চিত্তজো’’তিআদি. ৰিঞ্ঞত্তিঘট্টনন্তি ৰিঞ্ঞত্তিপচ্চযং পথৰীধাতুযা ঘট্টনং. ধাতুসঙ্ঘট্টনেনেৰাতিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং সমত্থেতি. যস্মা ধাতুসঙ্ঘট্টনেনেৰ সদ্দো জাযতি, ন তেন ৰিনা, তস্মাতি অত্থো. অনেন চ যে ৰদন্তি ‘‘ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দো ন সোতৰিঞ্ঞেয্যোতি মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তত্তা চিত্তসমুট্ঠানো ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দো ৰিঞ্ঞত্তিযা ৰিনাপি উপ্পজ্জতি. ‘যা তায ৰাচায ৰিঞ্ঞত্তি ৰিঞ্ঞাপনা’তি (ধ. স. ৬৩৬) হি ৰচনতো অসোতৰিঞ্ঞেয্যেন সদ্দেন সহ ৰিঞ্ঞত্তি ন উপ্পজ্জতি, ততোৰ চিত্তজোপি সদ্দনৰকো অত্থী’’তি, তেসং ৰাদং পটিক্খিপতি. মহাঅট্ঠকথাৰাদোপি হি সদ্দোৰ হোতি, ন সোতৰিঞ্ঞেয্যোতি ৰিরুদ্ধমেতন্তি মঞ্ঞমানেহি সঙ্গহকারেহি পটিক্খিত্তোৰ. আনন্দাচরিযো পন মহাঅট্ঠকথাৰাদং অপ্পটিক্খিপিত্ৰাৰ তত্থ অধিপ্পাযং ৰণ্ণেতি. কথং? ‘‘জিৰ্হাতালুচলনাদিকরৰিতক্কসমুট্ঠিতং ৰিঞ্ঞত্তিসহজমেৰ সুখুমসদ্দং দিব্বসোতেন সুত্ৰা আদিসতী’’তি সুত্তে, পট্ঠানে চ ওল়ারিকং সদ্দং সন্ধায সোতৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযভাৰো ৰুত্তোতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দস্স অসোতৰিঞ্ঞেয্যতা ৰুত্তাতি.

৬৮৬-৭. ৰিঞ্ঞাপনতোতি ৰচীঘোসেন অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনহেতুত্তা. সযং ৰিঞ্ঞেয্যতোতি গহণানুসারেন ৰচীঘোসেন ৰা হেতুনা সযং ৰিঞ্ঞেয্যত্তা. তস্সাতি ৰিঞ্ঞত্তিসদ্দস্স. সম্ভৰো কারকদ্ৰযেতি ৰিঞ্ঞাপযতীতি ৰিঞ্ঞত্তি, ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰিঞ্ঞত্তীতি এৰং হেতুম্হি, কম্মনি ৰা তস্স সম্ভৰো নিব্বত্তি হোতীতি অত্থো. কিং পনেতং ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযং চিত্তসমুট্ঠানং, উদাহু কম্মাদিসমুট্ঠানন্তি আহ ‘‘ন ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰয’’ন্তিআদি. অট্ঠ রূপানি ৰিযাতি সকসককলাপগতঅট্ঠরূপানি ৰিয, ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযস্স একতো ৰুচ্চমানত্তা কাযৰিঞ্ঞত্তিসহজকলাপে সদ্দো ন লব্ভতীতি ৰচীৰিঞ্ঞত্তিকলাপে লব্ভমানম্পি তং হিত্ৰা ‘‘অট্ঠ’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং.

যথাৰুত্তৰিকারগ্গহণমুখেন ‘‘অযং ইদং নাম কাতুকামো’’তি তংসমঙ্গিনো অধিপ্পাযো ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘অধিপ্পাযপ্পকাসনরসা’’তি. কাযৰিপ্ফন্দনহেতুভূতায ৰাযোধাতুযা ৰিকারত্তা তস্সা কাযৰিপ্ফন্দনস্স হেতুভাৰাকারেন পচ্চুপট্ঠানন্তি ৰুত্তং ‘‘কায…পে… পচ্চুপট্ঠানা’’তি. ৰাযোধাতুযা কিচ্চাধিকতায আহ ‘‘চিত্তসমুট্ঠানৰাযোধাতুপদট্ঠানা’’তি. ৰচীঘোসস্স হেতুভাৰপচ্চুপট্ঠানাতি ৰুত্তনযেনেৰ ৰচীঘোসসঙ্খাতস্স চিত্তজসদ্দস্স হেতুভাৰপচ্চুপট্ঠানা.

কেচি পনেত্থ ‘‘ঘট্টনে পচ্চযোতি ৰুত্তত্তা ঘট্টনানন্তরং সদ্দস্স উপ্পত্তি হোতীতি গহেত্ৰা চিত্তসমুট্ঠানপথৰীধাতু উপাদিন্নঘট্টনমত্তং করোতি, ঘট্টিতক্খণে উতুসমুট্ঠানোৰ সদ্দো উপ্পজ্জতি, সো পন চিত্তপচ্চযত্তা পরিযাযেন চিত্তসমুট্ঠানোতি ৰুচ্চতী’’তি ৰদন্তি. তেসং মতেন চিত্তজসদ্দোযেৰ ন লব্ভতি, তস্মা এৰং অগ্গহেত্ৰা উদকতাপনকালে অন্তোউদকেযেৰ উপ্পজ্জনকসদ্দো ৰিয উপাদিন্নে ঘট্টেত্ৰা উপ্পজ্জমানচিত্তসমুট্ঠানপথৰীধাতুযা উপ্পত্তিসমকালমেৰ তস্মিং কলাপে নৰমং হুত্ৰা অন্তোযেৰ ভূতিকসদ্দো উপ্পজ্জতীতি গহেতব্বং, তস্মা চিত্তসমুট্ঠানসদ্দোপি ৰচীৰিঞ্ঞত্তিৰসেনেৰ উপ্পজ্জতি, অচ্ছরাপহরণাদিসদ্দো পন ৰচীৰিঞ্ঞত্তিযা অভাৰতো চিত্তপচ্চযউতুসমুট্ঠানোযেৰাতি.

৬৮৮. ৰিগ্গহাভাৰতো ন কস্সতি, কসিতুং ছিন্দিতুং ন সক্কোতীতি অকাসো, সোযেৰ আকাসোতি আহ ‘‘ন কস্সতীতি আকাসো’’তি, কো পনেসোতি আহ ‘‘রূপানং ৰিৰরো’’তি, কণ্ণচ্ছিদ্দাদিরূপানং অন্তরন্তি অত্থো. অনেন অজটাকাসমাহ. যো…পে… পরিচ্ছেদোতি পন ইমিনা ইধাধিপ্পেতমাকাসং, সো পন রুল়্হীৰসেন আকাসোতি পৰুচ্চতি.

রূপানি পরিচ্ছিন্দতি, সযং ৰা তেহি পরিচ্ছিজ্জতি, তেসং ৰা পরিচ্ছেদমত্তন্তি রূপপরিচ্ছেদো, তং লক্খণমেতস্সাতি রূপপরিচ্ছেদলক্খণো. অযঞ্হি তং তং রূপকলাপং পরিচ্ছিন্দন্তো ৰিয হোতি. তেনাহ ‘‘রূপপরিযন্তপ্পকাসনরসো’’তি. ‘‘অযং রূপানং হেট্ঠিমো পরিযন্তো, অযং উপরিমো’’তি এৰং ৰিভাৰনকিচ্চোতি অত্থো. অত্থতো পন যস্মা রূপানং পরিচ্ছেদমত্তং হুত্ৰা গয্হতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘রূপমরিযাদপচ্চুপট্ঠানো’’তি. এত্থাহ – কিং পনেস রূপে পরিচ্ছিন্দন্তো চতুসমুট্ঠানকলাপতো পরিচ্ছিন্দতি, অথ একসমুট্ঠানবহুকলাপতো, উদাহু একেকসমুট্ঠানএকেককলাপতো, একেকরূপতো ৰাতি? একেকসমুট্ঠানএকেককলাপতোতি দট্ঠব্বং.

যদি হি চতুসমুট্ঠানকলাপতো, একসমুট্ঠানবহুকলাপতো ৰা পরিচ্ছিন্দতি, এৰং সতি সম্ফুট্ঠভাৰপচ্চুপট্ঠানো ৰা পরিচ্ছিন্দেয্য, এককলাপগতরূপানং ৰিয নানাকলাপগতরূপানম্পি অৰিনিব্ভোগৰুত্তিতা ৰা আপজ্জেয্য. অথ ৰা একেকরূপতো পরিচ্ছিন্দতি, এৰং সতি একেককলাপগতরূপানম্পি নানাকলাপগতরূপানং ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞৰিনিব্ভোগৰুত্তিতাপসঙ্গো সিযা, উভযম্পি পনেতং অনিট্ঠং, তস্মা একেকসমুট্ঠানএকেককলাপতো পরিচ্ছিন্দতীতি দট্ঠব্বং.

অসম্ফুট্ঠভাৰছিদ্দৰিৰরভাৰপচ্চুপট্ঠানো ৰাতি অসম্ফুট্ঠভাৰপচ্চুপট্ঠানো ৰা ছিদ্দৰিৰরভাৰপচ্চুপট্ঠানো ৰাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ যস্মিং কলাপে ভূতানং পরিচ্ছেদো, তেহেৰ অসম্ফুট্ঠভাৰেন পচ্চুপট্ঠানতো অসম্ফুট্ঠভাৰপচ্চুপট্ঠানো. কিঞ্চাপি হি কলাপন্তরভূতা কলাপন্তরভূতেহি সম্ফুট্ঠাৰ একঘনপিণ্ডভাৰেন পৰত্তত্তা, তথাপি ধম্মতো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰিত্তত্তা অসংকিণ্ণা এৰ. তেসং যা ৰিৰিত্ততা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসংকিণ্ণতা, অযং পরিচ্ছেদো. ভূতন্তরেহি ৰিয তেহি সো অসম্ফুট্ঠোৰ, ইতরথা পরিচ্ছিন্নতা ন সিযা তেসং ভূতানং ব্যাপিভাৰাপত্তিতো. অব্যাপিভাৰো হি অসম্ফুট্ঠতা. তেনাহ ভগৰা ইমস্স নিদ্দেসে ‘‘অসম্ফুট্ঠং চতূহি মহাভূতেহী’’তি (ধ. স. ৬৩৭).

অথ ৰা কলাপন্তরভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অসংকিণ্ণভাৰেন পচ্চুপট্ঠানতো অসম্ফুট্ঠতাপচ্চুপট্ঠানভাৰো ৰুত্তো, কণ্ণচ্ছিদ্দমুখৰিৰরাদিৰসেন ছিদ্দৰিৰরভাৰস্স পচ্চুপট্ঠানতো ছিদ্দৰিৰরভাৰপচ্চুপট্ঠানতা ৰুত্তা. রূপপরিচ্ছেদে হি সতি ছিদ্দৰিৰরভাৰো হোতি. যেসং রূপানং পরিচ্ছেদো, তত্থেৰ তেসং পরিচ্ছেদভাৰেন লব্ভতীতি ৰুত্তং ‘‘পরিচ্ছিন্নরূপপদট্ঠানো’’তি.

৬৮৯-৯১. রূপস্সলহুতাদিত্তযনিদ্দেসেতি রূপস্সলহুতা রূপস্সমুদুতা রূপস্সকম্মঞ্ঞতাতি ইমস্স রূপলহুতাদিত্তযস্স নিদ্দেসে সম্পত্তে ইদং ৰুচ্চতীতি অধিপ্পাযো. হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰাতি অরূপস্স লহুতাদীসু ‘‘কাযলহুভাৰো কাযলহুতা’’তিআদিনা ৰুত্তনযানুসারেনেৰ ‘‘রূপস্স লহুভাৰো লহুতা’’তিআদিনা রূপসম্বন্ধীভাৰেন রূপৰিকারাপি ৰিঞ্ঞাতব্বা. রূপস্স লহুভাৰো লহুতা, সা রূপস্স গরুভাৰৰূপসমলক্খণা, গরুভাৰনিম্মদ্দনরসা, অদন্ধতাপচ্চুপট্ঠানা, লহুরূপপদট্ঠানা. রূপস্স মুদুভাৰো মুদুতা, সা রূপস্স থদ্ধভাৰৰূপসমলক্খণা, থদ্ধভাৰনিম্মদ্দনরসা, সব্বকিরিযাসু অৰিরোধিতাপচ্চুপট্ঠানা, মুদুরূপপদট্ঠানা. রূপস্স কম্মঞ্ঞভাৰো কম্মঞ্ঞতা, সা রূপস্স অকম্মঞ্ঞভাৰৰূপসমলক্খণা, অকম্মঞ্ঞভাৰনিম্মদ্দনরসা, সরীরকিরিযাসু অনুকূলভাৰপচ্চুপট্ঠানা, কম্মঞ্ঞরূপপদট্ঠানাতি. অত্থো পনেত্থ তত্থ তত্থ অম্হেহি ৰুত্তানুসারেন ৰেদিতব্বো. ইমা পন তিস্সো রূপানং ৰিকারভাৰতো ‘‘রূপৰিকারা’’তি ৰুচ্চন্তীতি দস্সেতুং ‘‘তিস্সো…পে… ৰিভাৰিনা’’তি ৰুত্তং.

যথাক্কমং পনেতা রূপস্স দন্ধত্তকরধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানা, থদ্ধত্তকরধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানা, রূপানং সরীরকিরিযাসু অননুকূলভাৰকরধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানাতি ৰেদিতব্বং. তত্থ ধাতুক্খোভোতি ৰাতপিত্তসেম্হপকোপো, রসাদিধাতূনং ৰা ৰিকারাৰত্থা, দ্ৰিধা ৰুত্তাপি অত্থতো পথৰীধাতুআদীনংযেৰ ৰিকারোতি দট্ঠব্বং. পটিপক্খপচ্চযা সপ্পাযউতুআহারাৰিক্খিত্তচিত্ততা, সা চ তংতংৰিকারস্স ৰিসেসপচ্চযভাৰতো ৰুত্তা, অৰিসেসেন পন সব্বেসং পচ্চযা, তথা হি তে কদাচিপি অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ৰিজহন্তি. তথা অৰিজহন্তানং পন দুব্বিজানীযং নানত্তন্তি তংপকাসনত্থং ‘‘এতাস’’ন্তিআদি ৰুত্তং. কমতোৰ নিদস্সনন্তি সম্বন্ধো. লহুতায হি অরোগী নিদস্সনং, মুদুতায মদ্দিতচম্মং, কম্মঞ্ঞতায সুধন্তসুৰণ্ণং.

ননু চেত্থ অরোগিনো তাৰ নিদস্সনং যুত্তং তস্স ইন্দ্রিযবদ্ধসন্তানত্তা, সুপরিমদ্দিতচম্মসুধন্তসুৰণ্ণানং পন কথং. ন হি অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপসন্তানে লহুতাদীনি সম্ভৰন্তি তথা ধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযাভাৰতো? সচ্চং, মুদুকম্মঞ্ঞসদিসরূপনিদস্সনমত্তমেতং, ন পন তত্থ ইধাধিপ্পেতমুদুতাকম্মঞ্ঞতাসভাৰতো. যদি এৰং, কথং তূলপিচুআদীসু লহুভাৰাদিকন্তি? ন তত্থ পরমত্থতো লহুভাৰাদিকং অত্থি, গরুভাৰাদিহেতূনং পন অভাৰতো তত্থ লহুভাৰাদিৰোহারো.

কম্মং কাতুং ন সক্কোতি একন্তেন তাসং পচ্চুপ্পন্নপচ্চযাপেক্খত্তা, ইতরথা সব্বদাভাৰিনীহি লহুতাদীহি ভৰিতব্বং সিযাতি. অদন্ধতালক্খণাতি অগরুভাৰলক্খণা. গরুভাৰস্স ৰিনোদনং খিপনং অপনযনং কিচ্চমেতিস্সাতি গরুভাৰৰিনোদনরসা. কিঞ্চাপি হি অযং রূপানং গরুভাৰং ৰিনোদেতুং ন সক্কোতি, গরুরূপপটিপক্খানং পন অদন্ধরূপানং ৰিকারত্তা ‘‘জাতি নং উপ্পাদেতী’’তিআদীসু ৰিয পরিযাযেন গরুভাৰং ৰিনোদেতি নাম. তস্সঞ্হি ৰিজ্জমানাযং উপ্পন্নরূপানং অগরুভাৰোযেৰাতি. এস নযো মুদুতাকম্মঞ্ঞতাসু. চেতসিকলহুতাদযো পন অত্তনো অত্তনো পচ্চনীকানং তংতংঅকুসলধম্মানং ৰিদ্ধংসকভাৰেন পৰত্তন্তীতি ৰিকারমত্তভাৰতো নিপ্পরিযাযেনেৰ তাসং তংকিচ্চতা লব্ভতীতি দট্ঠব্বং. লহুপরিৰত্তিতপচ্চুপট্ঠানাতি অদন্ধস্স অরোগীপুরিসস্স অপরাপরং সঙ্কন্তি পরিৰত্তনং ৰিয অদন্ধপরিৰত্তনং হুত্ৰা পচ্চুপট্ঠানাতি অত্থো. যস্স রূপস্স লহুতা, তত্থেৰ ৰিকারভাৰেন উপলব্ভনতো লহুরূপপদট্ঠানা. এৰমিতরাসুপি. অথদ্ধতাতি অকথিনতা. অত্তনো মুদুভাৰেনেৰ সব্বকিরিযাসু অৰিরুদ্ধা হুত্ৰা পচ্চুপট্ঠাতীতি অৰিরোধিতাপচ্চুপট্ঠানা. মুদু হি কত্থচি ন ৰিরুজ্ঝতি. তীসুপি ঠানেসু পটিপক্খত্থে অ-কারো. দন্ধতাদিহেতূনং পটিপক্খসমুট্ঠানত্তা লহুতাদীনন্তি কেচি. অপরে পন সত্তাপটিসেধেতি ৰদন্তি. সরীরেন কত্তব্বকিরিযানং অনুকূলতাসঙ্খাতো কম্মঞ্ঞভাৰো লক্খণমেতিস্সাতি সরীরকিরিযানুকূলকম্মঞ্ঞভাৰলক্খণা. অকম্মঞ্ঞং দুব্বলং নাম হোতীতি কম্মঞ্ঞতা অদুব্বলভাৰপচ্চুপট্ঠানা ৰুত্তা.

৬৯২. রূপানমাচযো যোতিআদীসু যো নিপ্ফন্নরূপানং আদিতো চযো, যথাপচ্চযং ততো ততো আগতস্স ৰিয চযোতি ৰা আচযসঙ্খাতো রূপানং পঠমুপ্পাদো ৰড্ঢি চ, সো উপচযোতি উদ্দেসে ৰুত্তো ‘‘উপঞ্ঞত্তং উপসিত্ত’’ন্তিআদীসু ৰিয উপ-সদ্দস্স পঠমূপরিঅত্থদস্সনতো. যা পন তেসংযেৰ রূপানং অনুপ্পবন্ধতা অনুপ্পবন্ধৰসেন পৰত্তি, সা সন্ততীতি পৰুচ্চতি. পটিসন্ধিক্খণে হি রূপুপ্পত্তিআদিচযভাৰতো আচযো নাম, ততো পরং যাৰ সত্তরসমচিত্তুপ্পাদা ৰড্ঢিভাৰতো উপচযো নাম. তদা হি রূপস্স কম্মচিত্তউতূহি চযোযেৰ, ন হানি. অথ ৰা যাৰ আহারসমুট্ঠান রূপুপ্পাদো, চক্খাদিউপ্পাদো ৰা, তাৰ উপচযো নাম, ততো পরং পন চুতিপরিযোসানং সন্ততি নাম. এৰঞ্চ কত্ৰা –

‘‘যো আযতনানং আচযো, সো রূপস্স উপচযো. যো রূপস্স উপচযো, সা রূপস্স সন্ততী’’তি (ধ. স. ৬৪১-৬৪২) –

এৰং উপচযসন্ততীনং অত্থতো নানত্তাভাৰদীপনত্থং ৰুত্তায পাল়িযা অট্ঠকথাযং –

‘‘আচযো নাম নিব্বত্তি, উপচযো নাম ৰড্ঢি, সন্ততি নাম পৰত্তী’’তি ৰত্ৰা ‘‘নদীতীরে খতকূপস্মিঞ্হি উদকুগ্গমনকালো ৰিয আচযো নিব্বত্তি, পরিপুণ্ণকালো ৰিয উপচযো ৰড্ঢি, অজ্ঝোত্থরিত্ৰা গমনকালো ৰিয সন্ততি পৰত্তী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৬৪১; ৰিসুদ্ধি. ২.৪৪৪) –

উপমা ৰুত্তা. ‘‘রূপানমাচযো’’তি চেত্থ বহুৰচননিদ্দেসেন উপ্পাদো নাম উপ্পজ্জমানানং ৰিকারো. ৰিকারত্তে চ সতি অত্তনো ৰিকারৰন্তধম্মভেদভিন্নত্তা একক্খণেপি উপ্পজ্জমানানং বহূনম্পি রূপানং ৰিসুং ৰিসুংযেৰ উপ্পাদৰিকারভাৰো, ন পিণ্ডস্সেৰাতি দীপিতং হোতি. ন কেৰলঞ্চ রূপানমেৰ উপ্পত্তি ঈদিসী, অথ খো অরূপধম্মানম্পি উপ্পাদো রূপারূপধম্মানং জরতা, অনিচ্চতা, রূপস্স লহুমুদুকম্মঞ্ঞতা চাতি দট্ঠব্বং.

৬৯৩. জাতিরূপন্তি দীপিতং অট্ঠকথাসু উভযস্সপি রূপুপ্পাদসভাৰত্তাতি অধিপ্পাযো. যদি এৰং, কস্মা ৰিভজ্জ ৰুত্তং? ভগৰতা তথেৰ দেসিতত্তা. ভগৰতাপি কস্মা তথা দেসিতন্তি আহ ‘‘ৰুত্তমাকারনানত্তা’’তিআদি. আকারনানত্তং হেট্ঠা ৰিভাৰিতমেৰ. অক্খরস্স পঠমুপ্পত্তি উপচযো, পুনপ্পুনং উপ্পত্তি সন্ততি. এৰং তিসমুট্ঠানরূপানম্পি দট্ঠব্বন্তি এৰং তেসং আকারনানত্তং ৰণ্ণেন্তি. ৰেনেয্যানং ৰসেন ৰাতি তদা কির সোতূনং এৰং চিত্তং উপ্পন্নং, অযং জাতি সব্বেসং ধম্মানং পভৰো, সযং পন ন কুতোচি জাযতি, যথা তং ‘‘পকতিৰাদীনং পকতী’’তি. তেসং মিচ্ছাগাহং ৰিধমেন্তো ‘‘জাতি নাম ন অঞ্ঞা, উপচযসন্ততিৰসেন ঠিতা রূপুপ্পত্তিযেৰ পন তথা ৰুচ্চতি, সা চ যস্স উপ্পাদো, তস্স পচ্চযেহেৰ জাতপরিযাযং লব্ভতী’’তি দস্সনত্থং উপচযো সন্ততীতি দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা দেসেতীতি আচরিযা.

পুব্বন্ততো পুব্বকোট্ঠাসতো, অনাগতভাৰতোতি অত্থো. উপ্পজ্জমানে রূপধম্মে উপ্পাদো অনাগতক্খণতো উম্মুজ্জাপেন্তো ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘উম্মুজ্জাপনরসো’’তি. ‘‘ইমে রূপধম্মা সম্পটিচ্ছথ নে’’তি নিয্যাতেন্তো ৰিয গয্হতীতি ৰুত্তং ‘‘নিয্যাতনপচ্চুপট্ঠানো’’তি. পরিপুণ্ণভাৰপচ্চুপট্ঠানতা উপরি চযো উপচযোতি ইমস্স অত্থস্স ৰসেন ৰেদিতব্বা. যথা উপ্পাদক্খণপ্পত্তং উপ্পন্নং নাম হোতি আদিকম্মে তপ্পচ্চযৰসেন, এৰং উপ্পাদক্খণগতং উপচিতং নাম হোতীতি ৰুত্তং ‘‘উপচিতরূপপদট্ঠানো’’তি.

পৰত্তিলক্খণাতি অনুপ্পবন্ধতো উপ্পত্তিৰসেন পৰত্তমানরূপানং পৰত্তনন্তি লক্খিতব্বা. অনুপ্পবন্ধনরসাতি পুব্বাপরৰসেন অনুপ্পবন্ধনকিচ্চা. অসতি হি উপ্পাদে পুব্বাপরৰসেন অনুপ্পবন্ধো ন সিযা. অনুপ্পবন্ধরসত্তাযেৰ অনুপচ্ছেদৰসেন গহেতব্বতো আহ ‘‘অনুপচ্ছেদপচ্চুপট্ঠানা’’তি. পুব্বাপরৰসেন ঘটিতরূপেসু উপলব্ভনতো ৰুত্তং ‘‘অনুপ্পবন্ধরূপপদট্ঠানা’’তি.

৬৯৪. জীরণন্তি জিণ্ণভাৰো, অভিনৰভাৰহানীতি অত্থো.

পাকটা রূপধম্মেসু খণ্ডিচ্চাদিভাৰেন দন্তাদীসু ৰিকারদস্সনতো, ইতরা তদভাৰতো অপাকটা. কামং রূপধম্মানম্পি খণিকজরা পটিচ্ছন্না এৰ, যা ‘‘অৰীচিজরা’’তি ৰা ৰুচ্চতি. অরূপধম্মানং পন জরায সুট্ঠু পটিচ্ছন্নভাৰদস্সনত্থং ‘‘পাকটা রূপধম্মেসূ’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তং. খণ্ডিচ্চাদিৰিকারো পন খণিকজরায নত্থি. রূপপরিপাকো রূপধম্মানং জিণ্ণতা, জরং পত্তস্স ভঙ্গো অৰস্সংভাৰীতি ৰুত্তং ‘‘উপনযনরসা’’তি, ভঙ্গূপনযনকিচ্চাতি অত্থো. সভাৰানপগমেপীতিকক্খল়ত্তাদিসভাৰানপগমেপি, ঠিতিক্খণে হি জরা নাম, ন চ তদা ধম্মসভাৰং ৰিজহতি. নৰভাৰো উপ্পাদাৰত্থা, তস্সা অপগমভাৰেন গয্হতীতি আহ ‘‘নৰভাৰাপগমপচ্চুপট্ঠানা’’তি. ৰীহিপুরাণভাৰো ৰিযাতি ৰীহিভাৰানপগমেপি অভিনৰভাৰাপগমনকরো ৰীহিপুরাণভাৰো ৰিয. ৰীহিপুরাণভাৰো সব্বাৰত্থানি অপনেতি, অযং পন কেৰলং উপ্পাদাৰত্থমেৰ অপনেতি. পরিতো সব্বতো ভিজ্জনন্তি লক্খিতব্বাতি পরিভেদলক্খণা. নিচ্চং নাম ধুৰং, রূপং পন খণভঙ্গিতায ন নিচ্চন্তি অনিচ্চং, তস্স ভাৰো অনিচ্চতা. সা পন ঠিতিপ্পত্তরূপং ঠিতিযমেৰ ৰিনাসনভাৰেন সংসীদেন্তী ৰিয হোতীতি সংসীদনরসা. যস্মা চ সা ভঙ্গভাৰতো খযৰযাকারেনেৰ গয্হতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘খযৰযভাৰপচ্চুপট্ঠানা’’তি. অনুক্কমেন ৰিনাসো খযো নাম, দীপৰট্টিকায সহ তেলস্স ৰিয সহ নিরোধো ৰযোতি ৰদন্তি.

৬৯৬-৭. সমোধানতোতি রাসিতো. কেচীতি অভযগিরিৰাসিনো. মিদ্ধরূপস্স ৰদনসীলা, মিদ্ধৰাদো ৰা এতেসন্তি মিদ্ধৰাদিনো. মিদ্ধরূপং নামাতি উতুচিত্তাহারৰসেন তিসমুট্ঠানং মিদ্ধং নাম রূপং. তে পটিক্খিপিতব্বাতি সম্বন্ধো. কথং পটিক্খিপিতব্বাতি আহ ‘‘মুনীসী’’তিআদি. নত্থি নীৰরণাতি সোতাপত্তিমগ্গেন ৰিচিকিচ্ছানীৰরণস্স, অনাগামিমগ্গেন কামচ্ছন্দব্যাপাদকুক্কুচ্চনীৰরণানং, অরহত্তমগ্গেন থিনমিদ্ধনীৰরণানঞ্চ পহীনত্তা. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – যদি মিদ্ধং রূপং সিযা, অপ্পহাতব্বং ভৰেয্য. রূপক্খন্ধো অভিঞ্ঞেয্যো পরিঞ্ঞেয্যো ন পহাতব্বো ন ভাৰেতব্বো ন সচ্ছিকাতব্বো. ‘‘কতমে ধম্মা নেৰদস্সনেননভাৰনাযপহাতব্বা. চতূসু ভূমীসু কুসলং, চতূসু ভূমীসু ৰিপাকো, তীসু ভূমীসু কিরিযাব্যাকতং, রূপঞ্চ নিব্বানঞ্চ, ইমে ধম্মা নেৰদস্সনেননভাৰনাযপহাতব্বা’’তি (ধ. স. ১৪০৭) ৰচনেন রূপধম্মানং পহানাভাৰতো. এৰঞ্চ সতি তস্স নীৰরণভাৰো ৰিরুজ্ঝেয্য নীৰরণানং পহাতব্বত্তা. ন হি নীৰরণানং অপ্পহাতব্বত্তে –

‘‘যা মে কঙ্খা পুরে আসি, তং মে অক্খাসি চক্খুমা;

অদ্ধা মুনীসি সম্বুদ্ধো, নত্থি নীৰরণা তৰা’’তি. (সু. নি. ৫৪৬) –

নীৰরণপ্পহানেন ভগৰতো থোমনং যুজ্জেয্য. যদি সিযা, ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং, তং পজহথাতিআদিৰচনতো (ম. নি. ১.২৪৭; সং. নি. ৩.৩৩-৩৪) রূপস্স পহাতব্বতাপি পঞ্ঞাযতীতি? তং ন, তব্বিসযছন্দরাগপ্পহানস্স তত্থ অধিপ্পেতত্তা. তেনাহ ভগৰা ‘‘যো, ভিক্খৰে, রূপে ছন্দরাগৰিনযো, তং তত্থ পহান’’ন্তি. ন চ পনেতং ন সক্কা ৰত্তুং এত্থাপি ‘‘তব্বিসযছন্দরাগপ্পহানৰসেনেৰ ৰুত্ত’’ন্তি সাধকৰচনভাৰতো, কামচ্ছন্দাদীনং তত্থ পহানস্স অনধিপ্পেতত্তা চ, তস্মা ‘‘নত্থি নীৰরণা তৰা’’তিআদিৰচনেহি ৰিরুজ্ঝনতো ন মিদ্ধং রূপন্তি.

যদি পন পরো দল়্হমূল়্হগ্গাহিতায তংৰিসযছন্দরাগপ্পহানৰসেনেৰ নীৰরণপ্পহানং অধিপ্পেতন্তি সকৰাদং ওড্ডেয্য, তস্স তন্নিসেধনত্থং পুন থিনমিদ্ধনীৰরণস্স অৰিজ্জানীৰরণেন সহ সম্পযোগৰচনঞ্চ আহরন্তো আহ ‘‘থিনমিদ্ধনীৰরণ’’ন্তিআদি. থিনমিদ্ধনীৰরণঞ্চেৰ অৰিজ্জানীৰরণঞ্চ নীৰরণেন সম্পযুত্তন্তি সম্বন্ধো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘চতূহি সম্পযোগো’’তি (ধাতু. ৩) ৰচনতো অরূপধম্মানমেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সম্পযোগো লব্ভতি, ন রূপধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অরূপেন ৰা, তস্মা যদি মিদ্ধং রূপং সিযা, ন তং সম্পযোগৰচনমরহতীতি. অথ সিযা – যথালাভৰচনমেত্থ সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং, ‘‘সক্খরকথলম্পি মচ্ছগুম্বম্পি চরন্তম্পি তিট্ঠন্তম্পী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৪৯) ৰিয. যথা হি ‘‘সক্খরকথলিকং মচ্ছগুম্বম্পি চরন্তম্পি তিট্ঠন্তম্পী’’তিআদীসু সক্খরকথলিকস্স চরণাযোগতো মচ্ছগুম্বাপেক্খায চরণং, উভযাপেক্খায ঠানন্তি এৰং যথালাভো যোজীযতি, এৰমিধাপি থিনাপেক্খায সম্পযোগৰচনং, উভযাপেক্খায নীৰরণৰচনন্তি? তম্পি ন, রূপভাৰস্সেৰ অসিদ্ধত্তা. সিদ্ধে হি রূপভাৰে অসম্ভৰতো যথালাভযোজনা যুজ্জেয্যাতি. এত্তকেনেৰ মিদ্ধস্স অরূপভাৰে সিদ্ধেপি যথা দ্ৰিক্খত্তুং বন্ধং সুবন্ধং হোতি, এৰমনেকসুত্তসাধিতং অপ্পধংসিযং হোতীতি পট্ঠানপ্পকরণে ‘‘নীৰরণং ধম্মং পটিচ্চ…পে… পচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ৩.৮.৮) ইমস্স ৰিভঙ্গে ‘‘অরূপে…পে… উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ৩.৮.৮) ৰুত্তং অরূপভৰুপ্পত্তিম্পি আহরন্তো আহ ‘‘মহাপকরণপট্ঠানে’’তিআদি. ঝাননিকন্তিআদীনম্পি ধম্মতো লোভাদিভাৰতো কামচ্ছন্দনীৰরণাদীহি অভিন্নত্তা ৰুত্তং ‘‘কামচ্ছন্দনীৰরণ’’ন্তিআদি.

এত্থ সিযা – ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, আৰরণা নীৰরণা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৫১) থিনমিদ্ধস্স নীৰরণভাৰেন একতো আগতত্তা ইধাপি ‘‘থিনমিদ্ধনীৰরণ’’ন্তি একতো ৰুত্তং, থিনমেৰ চ পন অরূপভৰে উপ্পজ্জতি থিনমিদ্ধন্তি? তযিদমসারং, কুক্কুচ্চস্স ন গহিতত্তা. যদি হি একতো গহিতমত্তেনেৰ ইধাপি একতো গহণং সিযা, কুক্কুচ্চস্সপি তত্থ একতো ৰুত্তস্স ইধ গহণং সম্ভৰেয্য, ন চ পনেৰং অত্থি উদ্ধচ্চনীৰরণন্ত্ৰেৰ ৰুত্তত্তা, তস্মা ন তস্স অরূপভৰুপ্পত্তিং সক্কা পটিবাহিতুন্তি. আদি-সদ্দেন ‘‘কেৰলো হাযং, ভিক্খৰে, অকুসলরাসি, যদিদং পঞ্চ নীৰরণা (অ. নি. ৫.৫২), ইমে পঞ্চ নীৰরণে পহায, ৰিগতথিনমিদ্ধোতি তস্স থিনমিদ্ধস্স চত্তত্তা ৰন্তত্তা মুত্তত্তা পহীনত্তা পটিনিস্সট্ঠত্তা, তেন ৰুচ্চতি ৰিগতথিনমিদ্ধোতি, ইদং চিত্তং ইমম্হা থিনমিদ্ধম্হা সোধেতি ৰিসোধেতি পরিসোধেতি মোচেতি ৰিমোচেতি পরিমোচেতি ৰা’’তি (ৰিভ. ৫৫১) এৰমাদিং পাল়িং সঙ্গণ্হাতি.

যদিপি সিযা দুৰিধং মিদ্ধং রূপং, অরূপঞ্চ. তত্থ যং অরূপং, তং নীৰরণেসু দেসিতং, ন রূপন্তি? তম্পি ন, ৰিসেসৰচনাভাৰতো. ন হি ৰিসেসেত্ৰা মিদ্ধং নীৰরণেসু দেসিতং ‘‘যদপি, ভিক্খৰে, থিনং, তদপি নীৰরণং, যদপি মিদ্ধং, তদপি নীৰরণং, থিনমিদ্ধং নীৰরণন্তি ইতি হিদং উদ্দেসং আগচ্ছতী’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা, তস্মা মিদ্ধস্স দুৰিধতং পরিকপ্পেত্ৰাপি ন সক্কা নীৰরণভাৰং নিৰত্তেতুং. সক্কা হি ৰত্তুং যং তং অরূপতো অঞ্ঞং মিদ্ধং পরিকপ্পিতং, তম্পি নীৰরণং মিদ্ধসভাৰত্তা ইতরং নীৰরণং ৰিযাতি. যদি মিদ্ধস্স রূপভাৰং ন সম্পটিচ্ছথ, কথং ভগৰতো নিদ্দা হোতি, ননু মিদ্ধস্স ‘‘নিদ্দা পচলাযিকা’’তিআদিনা ৰিভঙ্গে ৰুত্তত্তা নিদ্দাভাৰো সিদ্ধোতি? নযিদমেৰং, ইত্থিলিঙ্গাদীসু ৰিয নিদ্দাহেতুনো মিদ্ধস্স নিদ্দাভাৰেন ৰিভত্তত্তা. এৰম্পি নিদ্দাহেতুনো মিদ্ধস্স অভাৰতো কথং ভগৰতো নিদ্দাতি চে? সা ভগৰতো নত্থীতি ন সক্কা ৰত্তুং ‘‘অভিজানামি খো পনাহং অগ্গিৰেস্সন…পে… দিৰা সুপিতা’’তিআদিৰচনতো (ম. নি. ১.৩৮৭) ন নিদ্দা ভগৰতো মিদ্ধেন, অথ খো সরীরগেলঞ্ঞেন, তঞ্চ ভগৰতো নত্থীতি ন সক্কা ৰত্তুং ‘‘পিট্ঠি মে আগিলাযতি, তমহং আযমিস্সামী’’তি (ম. নি. ২.২২; সং. নি. ৪.২৪৩) ৰচনতো. ন চেত্থ এৰমৰধারণং দট্ঠব্বং ‘‘মিদ্ধমেৰ নিদ্দাহেতূ’’তি, তস্মা অঞ্ঞোপি অত্থি নিদ্দাহেতু. কো পন সোতি? সরীরগেলঞ্ঞং, তস্মা ন ভগৰতো নিদ্দা মিদ্ধহেতুকাতি দট্ঠব্বং.

৬৯৮. ৰিসুং ৰিসুং অভাৰং দস্সেত্ৰাতি ৰাযোধাতুআদিতো ৰিসুং ৰিসুং নত্থিভাৰং দস্সেত্ৰা. কথং পন সো দস্সিতব্বোতি আহ ‘‘ৰাযোধাতুযা’’তিআদি. তত্থ কাযবলং নাম অত্থতো ৰাযোধাতুযা পৰত্তিআকারৰিসেসো তস্সা ৰিপ্ফারভাৰতো. যতো বালানং বলন্তি ৰদন্তীতি ৰুত্তং ‘‘ৰাযোধাতুযা গহিতায বলরূপং গহিতমেৰা’’তি. সম্ভৰো কামধাতুযং একচ্চসত্তানং ইন্দ্রিযপরিপাকপচ্চযো আপোধাতুযা পৰত্তিআকারৰিসেসোতি আহ ‘‘আপোধাতুযা সম্ভৰরূপ’’ন্তি. গহিতায গহিতমেৰাতি সম্বন্ধো. উপচযসন্ততিৰিনিমুত্তো রূপুপ্পাদো নত্থি, উপ্পাদাৰত্থায চ অঞ্ঞা জাতি নাম নত্থেৰাতি ৰুত্তং ‘‘উপচযসন্ততীহি জাতিরূপ’’ন্তি. কম্মসমুট্ঠানস্সপি রোগস্স ৰিসভাগপচ্চযসমুপ্পন্নো ধাতুক্খোভো আসন্নকারণং, পগেৰ ইতরস্স. সো অত্থতো রূপধম্মানং পাকাৰত্থা ঠিতিভঙ্গক্খণেসু এৰ সিযাতি ৰুত্তং ‘‘জরতাঅনিচ্চতাদীহি রোগরূপং গহিত’’ন্তি.

৬৯৯-৭০৪. রূপানি সমুট্ঠহন্তি জাযন্তি এতেহীতি রূপসমুট্ঠানানি. কানি পন তানীতি আহ ‘‘উতুচিত্তাহারকম্মানী’’তি.

আহারো রূপহেতুযোতি এত্থ ইতি-সদ্দো পক্খিপিতব্বো, কম্মং, উতু চ চিত্তঞ্চ আহারোতি ইমে রূপহেতুযোতি. রূপহেতুযোতি চ রূপস্স জনকপচ্চযাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘এতেহেৰা’’তিআদি. একমেকংযেৰ সমুট্ঠানং এতেসন্তি একসমুট্ঠানা. ননু একতো এৰ পচ্চযতো পচ্চযুপ্পন্নস্স উপ্পত্তি নত্থীতি? সচ্চং নত্থি, রূপজনকপচ্চযেসু একতোতি অযমেত্থ অভিসন্ধি. অট্ঠিন্দ্রিযানীতি চক্খাদীনি পঞ্চ, ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযদ্ৰযং, জীৰিতঞ্চাতি অট্ঠিন্দ্রিযানি. কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তিৰসেন ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযং.

দ্ৰীহীতি কোচি চিত্তেন, কোচি উতুনা চাতি এৰং দ্ৰীহি. ন হি একস্সেৰ দ্ৰে একক্খণে পচ্চযা হোন্তি. এৰং সেসেসুপি. উতুআহার…পে… কতন্তি একেকং উতুনা, আহারেন, চিত্তেন চাতি তীহি কতং. চতস্সো চাপি ধাতুযোতি চত্তারি মহাভূতানি. তানি হি নিস্সত্তনিজ্জীৰট্ঠেন ধাতূতি ৰুচ্চন্তি. কম্মাদীহি চতূহি ভৰন্তীতি চতুব্ভৰা. দ্ৰেতি জরতা অনিচ্চতা.

৭০৫-৬. ইদানি মিস্সকসমুট্ঠানানিপি গহেত্ৰা তংতংপচ্চযজাতানং গণনপরিচ্ছেদং দস্সেতুং ‘‘কম্মেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অট্ঠিন্দ্রিযানি ৰত্থু সুদ্ধট্ঠকং সন্তত্যূপচযাকাসাতি ৰীসতি কম্মজা. ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযং সদ্দো লহুতাদিত্তযং সুদ্ধট্ঠকাদযো একাদসাতি সত্তরস চেতসা জাযরে, চিত্তজাতি অত্থো. সদ্দো লহুতাদিত্তযং সুদ্ধট্ঠকাদযো একাদসাতি দসপঞ্চেৰ পন্নরস উতুনা জাযরে. লহুতাদিত্তযং সুদ্ধট্ঠকাদযো একাদসাতি চুদ্দস আহারতো. জরতাঅনিচ্চতাহি তে অট্ঠসট্ঠি চ হোন্তেৰাতি সম্বন্ধো.

৭০৭-৮. ‘‘জরতা…পে… সমুট্ঠিতা’’তি ৰত্ৰা পুন তত্থ কারণং দস্সেতুং ‘‘জাতস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ জাতস্স পাকভেদত্তাতি জরতায জাতধম্মস্স পাকত্তা, অনিচ্চতায চ ভেদত্তাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – জরতাঅনিচ্চতা নাম উপ্পন্নধম্মস্স হোন্তি, নো উপ্পজ্জমানস্স. যদি হি উপ্পজ্জমানস্স সিযুং, তদা তাসম্পি জাযমানত্তপরিযাযো যুজ্জেয্য. উপ্পন্নধম্মস্স পন জাতিতো পরং ইমাসং সম্ভৰতো ন জাযন্তীতি ৰত্তুং ৰট্টতীতি. যদি পন কোচি তেসম্পি জাতভাৰে কো ৰিরোধোতি পটিপজ্জেয্য, তস্স তং দুগ্গাহং ৰিধমেন্তো আহ ‘‘জাযেয্যু’’ন্তিআদি. হোন্তু নাম তেসম্পি পাকভেদা, তদাপি কো ৰিরোধোতি আহ ‘‘ন হী’’তিআদি. পাকো ন পরিপচ্চতীতি সম্বন্ধো, এতেন ন ভিজ্জতীতি দীপিতং হোতি. পক্কস্স হি ভঙ্গো নিযতো. ভেদো ৰা ন চ ভিজ্জতীতি এত্থাপি পাকভাৰোপি ৰুত্তোৰ. ন হি অপক্কং ভিজ্জতীতি, অঞ্ঞথা উপ্পাদভঙ্গানং অনঞ্ঞত্তপ্পসঙ্গতো. নত্থি তন্তি পাকভেদানং পচ্চনং ভিজ্জনং নত্থীতি ৰুত্তমেৰত্থং সঙ্খিপিত্ৰা আহ.

এত্তাৰতা চ কিং ৰুত্তং হোতি? যদি জরতাঅনিচ্চতা কেনচি পচ্চযেন জাযেয্যুং, তদা উপ্পন্নস্স নাম জরায, ভঙ্গেন চ ভৰিতব্বন্তি তেসং জরতাঅনিচ্চতাপি সিযুং, ন চ পনেতা উপলব্ভন্তি. কস্মা? যস্মা ন জরতা অঞ্ঞজরায জীরতি, ভিজ্জতি ৰা, ন চ ভঙ্গো অঞ্ঞেন ভঙ্গেন ভিজ্জতি, জীরতি ৰা, ইতরথা সাপি জরা অপরায জরায, ভঙ্গেন চ জীরতি, ভিজ্জতি, সো চ ভঙ্গো অঞ্ঞায জরায, অঞ্ঞেন ভঙ্গেন জীরতি, ভিজ্জতীতি অনৰট্ঠানপ্পসঙ্গতোতি ৰুত্তং হোতি.

৭০৯-১০. ‘‘জাতস্সা’’তিআদি নিগমনং. অথ ৰা উত্তরি ৰত্তব্বচোদনায ফলঠপনং. ‘‘সিযা কত্থচী’’তিআদি পরমতাসঙ্কনং. এত্থাতি এতস্মিং ‘‘জরতাঅনিচ্চতাদ্ৰযং ন পচ্চতি, ন ভিজ্জতি ৰা’’তি অধিকারে. রূপস্সূপচযোতীতি ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তেন ‘‘রূপস্স উপচযো সন্ততী’’তি ৰচনেনাতি অত্থো. এৰং পাকোপি পচ্চতু, ভেদোপি পরিভিজ্জতূতি সম্বন্ধো. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – যথা কম্মাদীহি উপ্পজ্জনকরূপনিদ্দেসে ‘‘কতমং তং রূপং উপাদিন্নং? চক্খাযতনং…পে… কাযাযতনং ইত্থিন্দ্রিযং পুরিসিন্দ্রিযং জীৰিতিন্দ্রিযং, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি রূপং কম্মস্স কতত্তা রূপাযতনং…পে… ফোট্ঠব্বাযতনং আকাসধাতু রূপস্স উপচযো রূপস্স সন্ততি কবল়ীকারো আহারো’’তিআদিনা (ধ. স. ৬৫২) উপচযসন্ততীনং নিদ্দিট্ঠত্তা জাতি জাযতীতি দীপিতং হোতি তস্সা অপরজাতিযা অভাৰেপি. এৰং জরাভঙ্গানং অপরজরাভঙ্গাভাৰেপি জীরণং, ভিজ্জনঞ্চ সম্পটিচ্ছিতব্বং, ইতরথা জাতিযাপি ভেদনা তদৰত্থাযেৰাতি.

৭১১. ‘‘ন চেৰা’’তিআদি যথাসঙ্কিতপরমতস্স পটিক্খিপনং. যদি জাযতীতি ন ৰিঞ্ঞাতব্বং, এৰঞ্চ সতি নিদ্দেসে কস্মা ৰুত্তন্তি আহ ‘‘জাযমানস্সা’’তিআদি. ইদং ৰুত্তং হোতি – অসতিপি জাতিযা জাযমানত্তে জাযমানানং ধম্মানং অভিনিব্বত্তিভাৰতো তস্সা তপ্পচ্চযভাৰৰোহারো অনুমতোতি তত্থ ৰুত্তা, ন পন পরমত্থতো জাযমানত্তা. জাযমানস্স হি অভিনিব্বত্তিমত্তং জাতি, তস্মা অসিদ্ধেন অসিদ্ধসাধনমেতন্তি.

৭১২-৭. ‘‘তত্থা’’তিআদিনা পুনপি পরমতাসঙ্কং কত্ৰা পটিক্খিপতি. তত্থ যেসং ধম্মানং যা জাতি, সা তপ্পচ্চযত্তৰোহারং, অভিনিব্বত্তিসম্মুতিঞ্চ লভতেৰাতি সম্বন্ধো. তথাতি যথা লভতেৰ, তথা. যংতং-সদ্দা হি অব্যভিচারিতসম্বন্ধা. তেসং ধম্মানং পচ্চযা এতিস্সাতি তপ্পচ্চযা, তস্সা ভাৰো তপ্পচ্চযত্তং, তপ্পচ্চযত্তেন পৰত্তো ৰোহারো তপ্পচ্চযত্তৰোহারো, তং কম্মপচ্চযভাৰাদিৰোহারন্তি অত্থো. অভিনিব্বত্তিসম্মুতিন্তি অভিনিব্বত্ততি জাযতীতি এৰং অভিনিব্বত্তিৰসেন পৰত্তসম্মুতিং. কম্মাদিসম্ভৰন্তি কম্মাদিচতুপচ্চযসমুট্ঠানং. জনকানং পচ্চযানং আনুভাৰক্খণুপ্পাদে অভাৰতোতি সম্বন্ধো. অযং পনেত্থ অত্থো – যে তে রূপানং জনকপচ্চযা, তেসং তদুপ্পাদনং পতি অনুপরতব্যাপারানং যো সো পচ্চযূপলক্খণিযো কিচ্চানুভাৰক্খণো, তদা জাযমানানং ধম্মানং ৰিকারভাৰেন লব্ভমানতং সন্ধায ৰিনেয্যপুগ্গলৰসেন জাতিযা পচ্চযতো জাতত্তং অনুঞ্ঞাতং ততো পুরে, পচ্ছা চ অনুপলব্ভমানত্তা, এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘জাতিযা পন লব্ভতী’’তি. জরাভঙ্গানং পন পচ্চযানুভাৰক্খণতো উত্তরি ঠিতিভঙ্গক্খণেসু লব্ভমানত্তা ন এৰং অনুঞ্ঞাতুং সক্কাতি, জাতিযা পন লব্ভতি সো ৰোহারোতি অধিপ্পাযো. তপ্পচ্চযত্তৰোহারন্তিআদিগাথাদ্ৰযং নিগমনৰসেন ৰুত্তং.

৭১৮-৯. অথ কিং ইমায গীৰাকণ্ডূযায, ননু ৰুত্তং ভগৰতা সুত্তন্তে ‘‘জরামরণং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি (সং. নি. ২.২০), তস্মা কথমেতং ৰুচ্চতি, জরতা অনিচ্চতা চেৰ ন কেহিচি সমুট্ঠিতাতি যো ৰদেয্য, তস্স ৰিতক্কং দস্সেত্ৰা পটিক্খিপিতুং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. কস্মা ন ৰত্তব্বন্তি আহ ‘‘সা হি পরিযাযদেসনা’’তি. পরিযাযদেসনত্তমেৰ ৰিভাৰেতুং ‘‘অনিচ্চান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তথা-সদ্দেন ‘‘সঙ্খতান’’ন্তি সঙ্গণ্হাতি.

৭২০-৩. অনিচ্চং সঙ্খতঞ্চাতি চ-সদ্দেন ‘‘পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি সঙ্গণ্হাতি. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – অনিচ্চসঙ্খতধম্মানং জরামরণত্তা তেসু সন্তেসু হোতি, অসন্তেসু ন হোতি. ন হি অজাতং পরিপচ্চতি, ভিজ্জতি ৰা, তস্মা তং জাতিপচ্চযতং সন্ধায ‘‘জরামরণং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং, ততোযেৰ চ অনিচ্চ’’ন্তি পরিযাযেন সুত্তে আগতং. যথা ৰিঞ্ঞত্তিআদীনং নিপ্পরিযাযতো চিত্তসমুট্ঠানতাভাৰেপি চিত্তজানং ৰিকারত্তা চিত্তসমুট্ঠানভাৰোতি. ৰিঞ্ঞত্তিযো ৰিযাতি চ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং লহুতাদীনম্পি চিত্তজাদিভাৰস্স পরিযাযেনেৰ ইচ্ছিতত্তা. নিপ্পরিযাযেন অট্ঠারসেৰ নিপ্ফন্নরূপানি কম্মাদিসমুট্ঠানানীতি. তযন্তি জাতিজরাভঙ্গসঙ্খাতানং লক্খণরূপত্তযং.

খংপুপ্ফংৰাতি আকাসকুসুমং ৰিয. যথা আকাসকুসুমং সব্বসো অজাতত্তা নত্থি, এৰমিদম্পি নত্থীতি অত্থো. নিচ্চং ৰাসঙ্খতং ৰিযাতি যথা অসঙ্খতং নিব্বানং কেনচি অসঙ্খতত্তা নিচ্চং ধুৰং, এৰমিদম্পি কেনচি অসঙ্খতত্তা নিচ্চং সস্সতং ৰাতি অত্থো. নোভযং পনিদন্তি ইদং পন উভযম্পি খংপুপ্ফং ৰিয নো নত্থি, ন চ নিব্বানং ৰিয অসঙ্খতং ৰাতি অত্থো. নিস্সযাযত্তৰুত্তিতোতি জাযমানপরিপচ্চমানভিজ্জমানানং জাতিআদিমত্তভাৰেন জাযমানাদিনিস্সযপটিবদ্ধৰুত্তিত্তা. তমেৰ নিস্সযাযত্তৰুত্তিতং সমত্থেতুং ‘‘ভাৰে পথৰিযাদীন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – পথৰীআদীনং নিস্সযানং ভাৰে জাতিআদিত্তযং পঞ্ঞাযতি, তস্মা নো নত্থি, যস্মা চ তেসং অভাৰে ন পঞ্ঞাযতি, তস্মা ন নিচ্চন্তি ইমমেৰ চ অভিনিৰেসং নিসেধেতুং ভগৰতা জাতিযা চতুজত্তং, জরামরণস্স চ অনিচ্চাদিপরিযাযো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং.

৭২৪-৫. নিপ্ফন্নানি নামাতি ‘‘রূপস্স পরিচ্ছেদো, রূপস্স ৰিকারো, রূপস্স লক্খণ’’ন্তিআদিনা পরিচ্ছেদাদিভাৰং অতিক্কমিত্ৰা অত্তনো কক্খল়ত্তাদিনা সভাৰেন পরিচ্ছিজ্জ গহেতব্বত্তা, অপরিযাযেনেৰ কম্মাদিপচ্চযেহি নিপ্ফন্নত্তা ৰা নিপ্ফন্নানি নাম. তব্বিপরীততো অনিপ্ফন্না.