৯. নৰমো পরিচ্ছেদো

পুঞ্ঞৰিপাকপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৬০-১. ৰট্টকথায লোকুত্তরৰিপাকানং অলব্ভনতো ‘‘লোকিযানেৰা’’তি ৰুত্তং. পুঞ্ঞাপুঞ্ঞাদিসঙ্খারাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো আনেঞ্জাভিসঙ্খারোতি তযো সঙ্খারা. তত্থ পুনাতি অত্তনো সন্তানং অপুঞ্ঞফলতো, দুক্খসংকিলেসতো চ সোধেতি, পুজ্জং ভৰফলং নিব্বত্তেতীতি ৰা পুঞ্ঞং, অত্তনো ফলস্স অভিসঙ্খরণট্ঠেন অভিসঙ্খারো চাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, পুঞ্ঞপটিপক্খতো অপুঞ্ঞং, ৰুত্তনযেন অভিসঙ্খারো চাতি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. সমাধিপচ্চনীকানং অতিদূরতায ন ইঞ্জতি ন কম্পতীতি আনেঞ্জং, তং অভিসঙ্খরোতীতি আনেঞ্জাভিসঙ্খারো. তত্থ দানসীলাদিৰসেন পৰত্তা অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা, ভাৰনাৰসেনেৰ পৰত্তা রূপাৰচরকুসলচেতনা চাতি তেরস চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো নাম. পাণাতিপাতাদিৰসেন পৰত্তা দ্ৰাদস অকুসলচেতনা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো নাম. ভাৰনাৰসেনেৰ পৰত্তা চতস্সো অরূপাৰচরকুসলচেতনা আনেঞ্জাভিসঙ্খারো নাম. ভৰাদীসু যথা পচ্চযা, তথা যেসঞ্চ ৰিপাকানং পচ্চযা, তেপি ৰিঞ্ঞাতব্বাতি সম্বন্ধো. কেচি পন ‘‘তেপীতি সঙ্খারানং গহণ’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং, এৰং সতি ‘‘যেস’’ন্তি অনিযমনিদ্দেসস্স নিযমকৰচনাভাৰতো.

৫৬২. কতমে পন তে ভৰাদযোতি আহ ‘‘তযো ভৰা’’তিআদি. তত্থ কামরূপারূপৰসেন তযো ভৰা. সঞ্ঞীভৰঅসঞ্ঞীভৰনেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীভৰৰসেন, পন একৰোকারভৰচতুৰোকারভৰপঞ্চৰোকারভৰৰসেন চ তযো ভৰা এত্থেৰ সমোধানং গচ্ছন্তি. চতস্সো যোনিযোতি অণ্ডজজলাবুজসংসেদজওপপাতিকৰসেন চত্তারো সত্তনিকাযা. তত্থ বীজকপালে নিব্বত্তো সত্তনিকাযো অণ্ডজযোনি নাম. মাতুগব্ভে জলাবুজে নিব্বত্তসত্তনিকাযো জলাবুজযোনি নাম. পদুমগব্ভমানুসকগব্ভমলাদিসংসেদূপনিস্সযেন উপ্পজ্জনকসত্তনিকাযো সংসেদজযোনি নাম. কুতোচি অনুপ্পজ্জিত্ৰা কেৰলং তত্থ তত্থ পরিপুণ্ণঙ্গপচ্চঙ্গো হুত্ৰা উপ্পজ্জনকসত্তনিকাযো ওপপাতিকযোনি নাম. গতিপঞ্চকং হেট্ঠা ৰিভাৰিতমেৰ. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থুভূতা চ ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধা ছ ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো নাম. তা পন নানত্তকাযাদিৰসেন সত্তৰিধাতি আহ ‘‘ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো সত্তা’’তি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘সত্তিমা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. কতমা সত্ত? সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো. সেয্যথাপি মনুস্সা একচ্চে চ দেৰা একচ্চে চ ৰিনিপাতিকা, অযং পঠমা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো. সেয্যথাপি দেৰা ব্রহ্মকাযিকা পঠমাভিনিব্বত্তা, অযং দুতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা একত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো. সেয্যথাপি দেৰা আভস্সরা, অযং ততিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা একত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো. সেয্যথাপি দেৰা সুভকিণ্হা, অযং চতুত্থী ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনূপগা, অযং পঞ্চমী ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনূপগা, অযং ছট্ঠী ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগা, অযং সত্তমী ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতী’’তি (দী. নি. ৩.৩৩২; অ. নি. ৭.৪৪).

এত্থ হি অপরিমাণচক্কৰাল়ৰাসিনো মনুস্সা কামাৰচরদেৰা পুনব্বসুমাতুপিযঙ্করমাতাদযো ৰিনিপাতিকাসুরা চ কুসলৰিপাকপটিসন্ধিকা ৰেমানিকপেতা চেতি ইমে দীঘরস্সকিসথূলকাল়ওদাতাদিৰণ্ণসণ্ঠানৰসেন রূপকাযস্স, অহেতুদুহেতুতিহেতুৰসেন পটিসন্ধিসঞ্ঞায চ নানাভাৰতো নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞিনো নাম, অযং পঠমা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি. পঠমজ্ঝানতলৰাসিনো পন তযো দেৰা উপরূপরিৰাসীনং ৰণ্ণাদিকমপেক্খিত্ৰা অত্তনো ৰণ্ণাদীনং নিহীনতায রূপকাযস্স নানাভাৰতো, পঠমজ্ঝানৰিপাকৰিঞ্ঞাণৰসেন সমানসঞ্ঞিতায চ নানত্তকাযএকত্তসঞ্ঞিনো নাম, অযং দুতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি, চতুরাপাযৰাসিনোপি ৰণ্ণসণ্ঠানৰসেন রূপকাযস্স নানাসভাৰত্তা, অকুসলৰিপাকসঞ্ঞাৰসেন সঞ্ঞায একসভাৰত্তা চ দুতিযৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযংযেৰ সমোধানং গচ্ছন্তীতি ৰেদিতব্বং. দুতিযজ্ঝানতলৰাসিনো তযো দেৰা ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰসেন সমানত্তা রূপকাযস্স ৰিসেসাভাৰতো পঞ্চকনযে দুতিযততিযজ্ঝানসঞ্ঞাৰসেন পটিসন্ধিসঞ্ঞায নানাভাৰতো একত্তকাযনানত্তসঞ্ঞিনো নাম, অযং ততিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি. ততিযজ্ঝানতলৰাসিনো পন তযো দেৰা রূপকাযৰসেন সমানত্তা, পঞ্চকনযে চতুত্থজ্ঝানৰিপাকসঞ্ঞাৰসেন পটিসন্ধিসঞ্ঞায চ একত্তা একত্তকাযএকত্তসঞ্ঞিনো নাম, অযং চতুত্থী ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি. ৰেহপ্ফলৰাসিনো চেৰ পঞ্চ সুদ্ধাৰাসৰাসিনো চ ৰণ্ণসণ্ঠানৰসেন রূপকাযস্স, পঞ্চমজ্ঝানৰিপাকসঞ্ঞাৰসেন পটিসন্ধিসঞ্ঞায চ সমানত্তা চতুত্থৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিমেৰ ভজন্তি. আকাসানঞ্চাযতনাদযো তিস্সো ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো পাল়িৰসেনেৰ পাকটা. অসঞ্ঞসত্তা পন ৰিঞ্ঞাণাভাৰেন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৰাসিনো চ সঞ্ঞায ৰিয ৰিঞ্ঞাণস্স সুখুমভাৰেনেৰ ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু ন গহিতা, সত্তানং নিৰাসতায পন ‘‘সত্তাৰাসা’’তি ৰুচ্চন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা তেহি সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো সমোধানেত্ৰা নৰ সত্তাৰাসা ৰুত্তা.

৫৬৩-৪. ইদানি এৰং ৰুত্তেসু ভৰাদীসু দ্ৰত্তিংসৰিপাকানং তিণ্ণং অভিসঙ্খারানং পচ্চযভাৰং দস্সেতুং ‘‘কামে পুঞ্ঞাভিসঙ্খারসঞ্ঞিতা’’তিআদি আরদ্ধং. নৰন্নং পাকচিত্তানন্তি সহেতুকাহেতুকৰসেন নৰন্নং সুগতিপটিসন্ধিৰিপাকচিত্তানং. নানক্খণিক…পে… পচ্চযেহি চাতি কুসলাকুসলকম্মস্স অতীতস্সেৰ অত্তনা জনেতব্বৰিপাকানং পচ্চযভাৰতো নানক্খণিককম্মপচ্চযেন, তেসমেৰ বলৰকারণভাৰতো উপনিস্সযপচ্চযেন চ. ৰুত্তঞ্হি তস্স উপনিস্সযত্তং ‘‘কুসলাকুসলং কম্মং ৰিপাকস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৩). সব্বত্থ উপনিস্সযভাৰো বলৰকম্মৰসেন যোজেতব্বো. দুব্বলঞ্হি কম্মং উপনিস্সযো ন হোতীতি পট্ঠানৰণ্ণনাযং দস্সিতমেতং.

৫৬৬-৮. পঞ্চন্নন্তি কুসলৰিপাকচক্খুসোতৰিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনসন্তীরণদ্ৰযৰসেন পঞ্চন্নং. দুগ্গতিযং কুসলৰিপাকপটিসন্ধিযা অভাৰতো আহ ‘‘ন হোন্তি পটিসন্ধিয’’ন্তি. এৰং পটিসন্ধিপৰত্তীনং অসঙ্করৰসেন পচ্চযৰিধিং দস্সেত্ৰা ইদানি সমোধানেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘হোন্তী’’তিআদি ৰুত্তং. সোল়সন্নং পৰত্তে, পটিসন্ধিযং নৰন্নন্তি যথালাভৰসেন যোজেতব্বং.

৫৬৯-৭৪. রূপে পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাতি অভিঞ্ঞাৰজ্জিতা পঞ্চ রূপাৰচরপুঞ্ঞাভিসঙ্খারা. কস্মা পন অভিঞ্ঞায পরিৰজ্জনন্তি? ৰিপাকদানাভাৰতো, তঞ্চ খো পনস্সা ৰিপাকস্স অসম্ভৰতো, ন পন ৰিপাকুপ্পাদনসভাৰাভাৰতো. যদি হি অভিঞ্ঞাচেতনা ৰিপাকং উপ্পাদেয্য, অঞ্ঞভূমিককম্মস্স অঞ্ঞভূমিকৰিপাকুপ্পাদনাযোগতো সভূমিকমেৰ উপ্পাদেয্য. তং পন কিং নৰত্তব্বারম্মণং ৰা উপ্পাদেয্য পরিত্তাদিআরম্মণং ৰা? কিঞ্চেত্থ – যদি তাৰ নৰত্তব্বারম্মণং উপ্পাদেতি, তং ন যুত্তং রূপাৰচরৰিপাকানং একন্তেন কম্মসমানারম্মণতায দস্সিতত্তা, অভিঞ্ঞাচেতনায চ সযং পরিত্তাদিআরম্মণত্তা. অথ পরিত্তাদিআরম্মণং উপ্পাদেতি, তম্পি ন যুজ্জতি রূপাৰচরৰিপাকানং একন্তেনেৰ নৰত্তব্বারম্মণভাৰতো. তথা হি ৰুত্তং চিত্তুপ্পাদকণ্ডে –

‘‘রূপাৰচরতিকচতুক্কজ্ঝানা কুসলতো চ ৰিপাকতো চ কিরিযতো চ চতুত্থস্স ঝানস্স ৰিপাকো আকাসানঞ্চাযতনং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. ইমে ধম্মা নৰত্তব্বা ‘পরিত্তারম্মণা’তিপি ‘মহগ্গতারম্মণা’তিপি ‘অপ্পমাণারম্মণা’তিপী’’তি (ধ. স. ১৪২২).

অপিচ সমাধিৰিজ্জাসম্ভারভূতা অভিঞ্ঞা সমাধিস্স আনিসংসমত্তং সমাধিফলসদিসা. তস্স তস্স হি অধিট্ঠানৰিকুব্বনদিব্বসদ্দসৰনাদিকস্স যথিচ্ছিতস্স কিচ্চস্স নিপ্ফাদনমত্তফলা অভিঞ্ঞাচেতনা. তেনাহ ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে’’তিআদি (পারা. ১২-১৩) তস্মা সমাধিস্স ফলসদিসা অভিঞ্ঞাচেতনা ন চ ফলং দেতি, দানসীলানিসংসভূতো তস্মিং ভৰে পচ্চযলাভো ৰিয নত্থি তস্স ৰিপাকুপ্পাদনন্তি. কেচি পন ‘‘সমানভূমিকতো আসেৰনলাভেন বলৰন্তানি ঝানানি ৰিপাকং উপ্পাদেন্তি সমাপত্তিভাৰতো, অভিঞ্ঞা পন সতিপি ঝানভাৰে তদভাৰতো তস্মিং তস্মিং আরম্মণে আগন্তুকাযেৰাতি দুব্বলা, তস্মা ৰিপাকং ন দেতী’’তি ৰদন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং অনুরুদ্ধাচরিযেন –

‘‘সমানাসেৰনে লদ্ধে, ৰিজ্জমানে মহব্বলে;

অলদ্ধা তাদিসং হেতুং, অভিঞ্ঞা ন ৰিপচ্চতী’’তি. (নাম. পরি. ৪৭৪);

তযিদমকারণং, পরিত্তঝানস্স অৰিসেসেন ব্রহ্মপারিসজ্জাদীসু ৰিপাকদানৰচনতো. ন হি পরিত্তং লদ্ধাসেৰনমেৰ তত্থ ৰিপাকং দেতীতি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং, তস্মা সমানাসেৰনে লদ্ধেযেৰ ঝানস্স ৰিপাকদানং ন সক্কা ৰত্তুং. অপিচ পুনপ্পুনং পরিকম্মৰসেন অভিঞ্ঞাযপি ৰসিভাৰসব্ভাৰা তস্সাপি চ বলৰভাৰো অত্থেৰাতি ৰিপাকং উপ্পাদেয্য.

পঞ্চন্নং পাকচিত্তানন্তি পঞ্চন্নং রূপাৰচরৰিপাকচিত্তানং. মাপুঞ্ঞসঙ্খারাতি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারা. ‘‘ইমে অপুঞ্ঞসঙ্খারা’’তি ৰা পদচ্ছেদো. একস্সাতি একস্স অকুসলৰিপাকসন্তীরণস্স. ছন্নন্তি সন্তীরণৰজ্জানং ছন্নং অকুসলৰিপাকানং. পৰত্তে পচ্চযা হোন্তি অনিট্ঠরূপাদিআপাথাগতেতি অধিপ্পাযো. সুগতিযং অকুসলৰিপাকপটিসন্ধিযা অভাৰতো আহ ‘‘ন হোন্তি পটিসন্ধিয’’ন্তি. চতুন্নন্তি অকুসলৰিপাকচক্খুসোতৰিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনসন্তীরণৰসেন চতুন্নং. তানি পন একন্ততো অনিট্ঠারম্মণানি. রূপভৰে চ কথং অনিট্ঠারম্মণসমাযোগোতি আহ ‘‘সো চা’’তিআদি. সোতি সো পচ্চযভাৰো. ‘‘কামভৰে’’তি ইদং অনিট্ঠরূপাদীনং ৰিসেসনং, ন পন ‘‘উপলদ্ধিয’’ন্তি ইমস্স. তেনাহ ‘‘অনিট্ঠ…পে… ন ৰিজ্জরে’’তি. কেচি পন ‘‘উপলদ্ধিযন্তি ইমস্সেৰ ৰিসেসনভাৰেন গহেত্ৰা ব্রহ্মূনং কামভৰং আগতক্খণে রূপাদিউপলদ্ধিয’’ন্তি ৰদন্তি. অনিট্ঠ…পে… ন ৰিজ্জরে একন্তসুখৰত্থুভূতে তত্থ ৰোকিণ্ণসুখদুক্খকারণস্স অভাৰতো.

৫৭৬. ‘‘এৰং তাৰা’’তিআদি যথাৰুত্তস্সেৰত্থস্স অপ্পনং. যথা চাতি চ-সদ্দেন ‘‘যেসঞ্চা’’তি সঙ্গণ্হাতি. তথাতি এত্থাপি ‘‘তে’’তি সঙ্গণ্হিতব্বং.

৫৭৭-৮১. যত্থ ৰিত্থারপ্পকাসনং কতং, ততো ভৰতো পট্ঠায মুখমত্তপ্পকাসনং কাতুকামো আহ ‘‘তত্রিদ’’ন্তিআদি. তত্রাতি তেসু ভৰাদীসু. ইদন্তি নিদস্সিতব্বভাৰেন আসন্নপচ্চক্খমাহ. আদিতো পন পট্ঠাযাতি ভৰতো পট্ঠায. অৰিসেসেনাতি কামাৰচররূপাৰচরৰসেন ৰিসেসাভাৰেন তেরস পুঞ্ঞাভিসঙ্খারা. দ্ৰিভৰেসূতি কামরূপভৰেসু. কেসঞ্চি মনুস্সানং, ভুম্মদেৰানঞ্চ অণ্ডজজলাবুজানম্পি সম্ভৰতো তদপেক্খায ‘‘চতূসু…পে… যোনিসূ’’তি ৰুত্তং. নানত্ত…পে… ঠিতীসুপীতি অলুত্তসমাসৰসেন ৰুত্তং, নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞাদীসু চতূসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসূতি অত্থো. ৰুত্তপ্পকারস্মিন্তি নানত্তকাযাদিকে, পুঞ্ঞাভিসঙ্খারস্স ভৰাদীসু একৰীসতিৰিপাকানং একাৰত্থায পচ্চযো অহুত্ৰা দুগ্গতিপরিযাপন্নেসু ভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসেসু পটিসন্ধিং অদত্ৰা পৰত্তেযেৰ অট্ঠন্নং ৰিপাকানং পচ্চযভাৰতো, কামাৰচরসুগতিপরিযাপন্নেসু পটিসন্ধিং দত্ৰা পৰত্তে সোল়সন্নং ৰিপাকানং পচ্চযভাৰতো, রূপাৰচরভূমিপরিযাপন্নেসু পটিসন্ধিং দত্ৰা পৰত্তে দসন্নং ৰিপাকানং পচ্চযভাৰতো ৰুত্তং ‘‘যথারহ’’ন্তি.

৫৮২-৩. কামে ভৰে, রূপে ভৰেতি সম্বন্ধো. তীসু গতীসূতি দেৰমনুস্সৰজ্জেসু তীসু গতীসু. একিস্সাতি নানত্তকাযএকত্তসঞ্ঞীসঙ্খাতায একিস্সা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা. একস্মিন্তি নানত্তকাযএকত্তসঞ্ঞীসঙ্খাতেযেৰ একস্মিং সত্তাৰাসে.

৫৮৪-৬. একারূপভৰেতি একস্মিং অরূপভৰে. একিস্সা যোনিযাতি একিস্সাযেৰ ওপপাতিকযোনিযা. তীসু চিত্তট্ঠিতীসূতি আকাসানঞ্চাযতনাদীসু তীসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু. সত্তাৰাসে চতুব্বিধেতি আকাসানঞ্চাযতনাদিকেযেৰ চতুব্বিধে সত্তাৰাসে. ৰিজানিতব্বা…পে… পচ্চযাতি সঙ্খারা যথা পচ্চযা যেসঞ্চ পচ্চযা, তথা তেপি ৰিঞ্ঞাতব্বাতি অত্থো.

৫৮৭-৯০. ননু চ সঙ্খারানং পটিসন্ধিপৰত্তীসুপি ৰিপাকানং পচ্চযভাৰো ৰুত্তো. তত্থ পটিসন্ধিযেৰ তাৰ ন সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. যদি হি পুরিমভৰতো পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং ইধাগচ্ছতীতি ৰুচ্চেয্য, তং ন যুত্তং, রূপারূপধম্মানং কেসগ্গমত্তম্পি দেসন্তরসঙ্কমনাভাৰতো. অথ অতীতভৰনিব্বত্তসঙ্খারতো ন নিব্বত্ততি, তম্পি ন যুজ্জতি অহেতুকদোসাপত্তিতোতি ইমিনা অধিপ্পাযেন চোদেন্তো আহ ‘‘ন রূপারূপধম্মান’’ন্তিআদি. আচরিযো তস্সাধিপ্পাযং সম্পটিচ্ছিত্ৰা তং সঞ্ঞাপেতুকামো আহ ‘‘নত্থি চিত্তস্সা’’তিআদি. ততো হেতুং ৰিনাতি তত্থ হেতুং ৰিনা, অতীতভৰনিব্বত্তকম্মসঙ্খারনিকন্তিআরম্মণং ৰিনাতি অত্থো. সুলদ্ধপচ্চযন্তি অৰিজ্জাদিসহকারীকারণসহিতস্স সঙ্খারস্স ৰসেন সুট্ঠু অৰেকল্লতো পটিলদ্ধপচ্চযং. রূপারূপমত্তন্তি বাহিরকপরিকপ্পিতস্স অধিতিট্ঠনকস্স সত্তজীৰাদিনো অভাৰতো রূপারূপধম্মমত্তং. তেনাহ ‘‘ন চ সত্তো’’তিআদি. ভৰন্তর…পে… পৰুচ্চতীতি ৰোহারমত্তেন ভৰন্তরমুপেতীতি পৰুচ্চতি. অত্থতো পন পচ্চযসামগ্গিযা ভৰন্তরভাৰেন উপ্পজ্জনমত্তন্তি অধিপ্পাযো.

৫৯১. ইদানি তং পটিসন্ধিক্কমং পাকটায মনুস্সপটিসন্ধিযা ৰসেন পকাসেতুং সমারভন্তো আহ ‘‘তযিদ’’ন্তিআদি. সুদুব্বুধন্তি অতিদুব্বিজানিযং. তেনাহু পোরাণা –

‘‘সচ্চং সত্তো পটিসন্ধি, পচ্চযাকারমেৰ চ;

দুদ্দসা চতুরো ধম্মা, দেসেতুঞ্চ সুদুক্করা’’তি.

৫৯২-৩. আসন্নমরণস্সাতি পরূপক্কমেন ৰা আযুক্খযাদিৰসেন ৰা সমাসন্নমরণস্স. সুস্সমানেতি অনুক্কমেন উপসুস্সমানে. গব্ভসেয্যকস্স আযতনানং অনুপুব্বুপ্পত্তি ৰিয নিরোধোপি অনুপুব্বতো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘নট্ঠে চক্খুন্দ্রিযাদিকে’’তি. কেচি পন ‘‘নানাকম্মসমুট্ঠিতেসু চক্খুন্দ্রিযাদীসু নট্ঠেসূ’’তি ৰদন্তি. ‘‘হদয…পে… কে’’তি ইমিনা সেসকাযে কাযিন্দ্রিযস্স নিরুদ্ধভাৰো ৰুত্তোতি এককম্মসমুট্ঠিতম্পি নস্সতেৰাতি অপরে. আনন্দাচরিযো পন ‘‘যমকে’’ যস্স চক্খাযতনং নিরুজ্ঝতি, তস্স মনাযতনং নিরুজ্ঝতীতি. আমন্তা. যস্স ৰা পন মনাযতনং নিরুজ্ঝতি, তস্স চক্খাযতনং নিরুজ্ঝতীতি. সচিত্তকানং অচক্খুকানং চৰন্তানং তেসং মনাযতনং নিরুজ্ঝতি, নো চ তেসং চক্খাযতনং নিরুজ্ঝতি. সচক্খুকানং চৰন্তানং তেসং মনাযতনঞ্চ নিরুজ্ঝতি, চক্খাযতনঞ্চ নিরুজ্ঝতী’তিআদিনা (যম. ১.আযতনযমক.১২০) চক্খাযতনাদীনং চুতিচিত্তেন সহ নিরোধো ৰুত্তোতি চক্খুন্দ্রিযাদীনি চুতিতো পুব্বে ন নস্সন্তি. অতিমন্দভাৰূপগমনং পন সন্ধায অট্ঠকথায ‘নিরুদ্ধেসু ইন্দ্রিযেসূ’তি ৰুত্তং, ন অনৰসেসনিরোধং সন্ধায. পঞ্চদ্ৰারিকজৰনানন্তরম্পি চুতি অট্ঠকথাযং দস্সিতা’’তি ৰদতি. হদযৰত্থুমত্তস্মিন্তি হদযৰত্থুপদেসমত্তে. ন হি হদযৰত্থুং নিস্সায কাযিন্দ্রিযং পৰত্ততি.

৫৯৪-৭. ৰত্থুসন্নিস্সিতন্তি সেসিন্দ্রিযানং নিরুদ্ধত্তা ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযভাৰূপগমনসামত্থিযাযোগেন মন্দভাৰতো ৰা হদযৰত্থুমত্তসন্নিস্সিতং. চিত্তন্তি তদা কম্মকম্মনিমিত্তাদীনি আরব্ভ পৰত্তজৰনৰিঞ্ঞাণং. তং পন সুগতিযং নিব্বত্তমানস্স কুসলং হোতি, দুগ্গতিযং নিব্বত্তমানস্স অকুসলং. তেনাহ ভগৰা –

‘‘নিমিত্তস্সাদগধিতং ৰা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি অনুব্যঞ্জনস্সাদগধিতং ৰা, তস্মিং চে সমযে কালং করোতি, ঠানমেতং ৰিজ্জতি, যং দ্ৰিন্নং গতীনং অঞ্ঞতরং গতিং উপপজ্জেয্য নিরযং ৰা তিরচ্ছানযোনিং ৰা’’তিআদি (সং. নি. ৪.২৩৫).

যদি এৰং –

‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে কতমেসং অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি, কুসলস্স কম্মস্স জৰনক্খণে তযো হেতূ কুসলা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেন ৰুচ্চতি কুসলমূলপচ্চযাপি সঙ্খারা. নিকন্তিক্খণে দ্ৰে হেতূ অকুসলা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেন ৰুচ্চতি অকুসলমূলপচ্চযাপি সঙ্খারা. পটিসন্ধিক্খণে তযো হেতূ অব্যাকতা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেন ৰুচ্চতি নামরূপপচ্চযাপি ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযাপি নামরূপ’’ন্তি (পটি. ম. ১.২৩২) –

নিকন্তিক্খণে হেতুদ্ৰযপচ্চযাপি সুগতিপটিসন্ধিকস্স কথং দস্সিতাতি? নযিদং মরণাসন্নজৰনসম্পযুত্তহেতুযো সন্ধায ৰুত্তং, অথ খো কতকম্মস্স তং কম্মং আরব্ভ অস্সাদৰসেন পৰত্তজৰনসম্পযুত্তহেতুযো সন্ধায. কতূপচিতম্পি হি কম্মং তণ্হায অস্সাদিতং ৰিপাকাভিনিপ্ফাদনে সমত্থন্তি. কেচি পন ‘‘কম্মকরণকালে অপ্পহীনাৰত্থায সন্তানে অনুসযিতহেতুযো সন্ধায নিকন্তিক্খণে দ্ৰে হেতুযোতি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন যুজ্জতি, তেসং সহজাতপচ্চযত্তাযোগতো. পুব্বানুসেৰিতং পুঞ্ঞং ৰা অপুঞ্ঞমেৰ ৰা কম্মং, কম্মনিমিত্তং ৰা আলম্বিত্ৰা চিত্তং পৰত্ততীতি সম্বন্ধো. পুব্বানুসেৰিতন্তি পুব্বে আসেৰিতং. ‘‘কতত্তা উপচিতত্তা’’তি হি ৰুত্তং. তণ্হায অনুসেৰিতভাৰং সন্ধায ৰা ‘‘পুব্বানুসেৰিত’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘অনুপুব্বসেৰিত’’ন্তিপি পাঠং ৰদন্তি, পটিসন্ধিৰসেন পুব্বে আসেৰিতং, পুব্বে দিন্নপটিসন্ধিকন্তি অত্থো. দিন্নপটিসন্ধিকম্পি পন অপরজাতীসু পৰত্তিৰিপাকং ন নিব্বত্তেতীতি নত্থি. পুঞ্ঞাপুঞ্ঞগ্গহণেন যথাকম্মং সুগতিদুগ্গতিপটিসন্ধীনং আরম্মণং দস্সেতি. কম্মং কম্মনিমিত্তং ৰাতি ৰা-সদ্দেন গতিনিমিত্তং সঙ্গণ্হাতি. তত্থ কম্মং, গতিনিমিত্তঞ্চ মনোদ্ৰারেযেৰ আপাথমাগচ্ছতি, কম্মনিমিত্তং পন পঞ্চদ্ৰারেপি. এৰঞ্চ কত্ৰা পঞ্চদ্ৰারগ্গহিতেপি আরম্মণে পটিসন্ধি হোতি. অপরে পন গতিনিমিত্তম্পি ছদ্ৰারেসু লব্ভতীতি ৰণ্ণেন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং সচ্চসঙ্খেপে –

‘‘পঞ্চদ্ৰারে সিযা সন্ধি, ৰিনা কম্মং দ্ৰিগোচরে’’তি. (স. স. ১৭৩).

অট্ঠকথাযং পন ‘‘গতিনিমিত্তং মনোদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছতী’’তি ৰুত্তত্তা, তদারম্মণায চ পঞ্চদ্ৰারিকপটিসন্ধিযা অদস্সিতত্তা, মূলটীকাদীসু চ ‘‘কম্মবলেন উপট্ঠাপিতং ৰণ্ণাযতনং সুপিনং পস্সন্তস্স ৰিয, দিব্বচক্খুকস্স ৰিয চ মনোদ্ৰারে এৰ গোচরভাৰং গচ্ছতী’’তি নিযমেত্ৰা ৰুত্তত্তা তেসং ৰচনং ন সম্পটিচ্ছন্তি আচরিযা. কম্মনিমিত্তঞ্চ পনেত্থ পচ্চুপ্পন্নং পঞ্চদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছন্তং চুতিকালাসন্নে কতকম্মস্স আরম্মণসন্তানে উপ্পন্নং তংসদিসন্তি দট্ঠব্বং, ইতরথা তদেৰ পটিসন্ধিযা আরম্মণুপট্ঠাপকং তদেৰ পটিসন্ধিজনকং ভৰেয্য, ন চ পটিসন্ধিযা উপচারভূতানি ৰিয, ‘‘এতস্মিং তযা পৰত্তিতব্ব’’ন্তি পটিসন্ধিযা আরম্মণং অনুপ্পদেন্তানি ৰিয চ পৰত্তানি চুতিআসন্নজৰনানি পটিসন্ধিজনকানি ভৰেয্যুং. ‘‘কতত্তা উপচিতত্তা’’তি হি ৰুত্তং. তদা চ পটিসন্ধিযা একৰীথিযং ৰিয পৰত্তমানানি কথং কতূপচিতানি সিযুং, অস্সাদনভূতায তণ্হায অপরামট্ঠানি কথং পটিসন্ধিনিব্বত্তকানি, ন চ লোকিযানি লোকুত্তরানি ৰিয সমানৰীথিফলানি হোন্তীতি. তং ৰিঞ্ঞাণন্তি তং জৰনৰিঞ্ঞাণং. একত্তনযেন পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং. চুতিপটিসন্ধিতদাসন্নৰিঞ্ঞাণানঞ্হি সন্ততিৰসেন ৰিঞ্ঞাণন্তি উপনীতেকত্তং ইধ তং ৰিঞ্ঞাণন্তি অধিপ্পেতং.

অৰিজ্জায পটিচ্ছন্নাদীনৰেতি অনুসযৰসেন পৰত্তায ভৰতণ্হায, চিত্তসম্পযুত্তায ৰা অৰিজ্জায ছাদিতদুক্খাদীনৰে. তথাভূতে পন কম্মাদিৰিসযে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণভাৰেন উপ্পত্তিট্ঠানভূতে. তণ্হায অপ্পহীনত্তা এৰ পুরিমুপ্পন্নায চ সন্ততিযা তথাপরিণতত্তা পটিসন্ধিট্ঠানাভিমুখং ৰিঞ্ঞাণং নিন্নপোণপব্ভারং হুত্ৰা পৰত্ততীতি আহ ‘‘তণ্হা নমেতী’’তি. সহজা পন সঙ্খারাতি চুতিআসন্নজৰনৰিঞ্ঞাণসহজাতচেতনা, সব্বেপি ৰা ফস্সাদযো. খিপন্তীতি খিপন্তা ৰিয তস্মিং ৰিসযে পটিসন্ধিৰসেন ৰিঞ্ঞাণপতিট্ঠানস্স হেতুভাৰেন পৰত্তন্তি. তন্তি তং ৰিঞ্ঞাণং. ‘‘সন্ততিৰসা’’তি ৰদন্তো তদেৰ ৰিঞ্ঞাণং সন্ধাৰতি সংসরতি, ন অঞ্ঞন্তি ইমঞ্চ মিচ্ছাৰাদং পটিক্খিপতি. সতি হি নানত্তনযে সন্ততিৰসেন একত্তনযো হোতীতি.

৫৯৯. আরম্মণাদীহি…পে… পৰত্ততীতি আরম্মণনিস্সযপচ্চযাদীহি পৰত্ততি. কথং? আসন্নমরণস্স হি কম্মবলেন মনোদ্ৰারে উপট্ঠাপিতং অৰিজ্জায পটিচ্ছন্নাদীনৰং কম্মাদিৰিসযং আরব্ভ মনোদ্ৰারাৰজ্জনং উপ্পজ্জতি, ততো মরণাসন্নৰীথিযা ৰত্থুদুব্বলভাৰেন মন্দপ্পৰত্তিযা চত্তারি, পঞ্চ ৰা জৰনানি পৰত্তন্তি, তদনন্তরং তদারম্মণে সতি, অসতি ৰা ভৰঙ্গৰিসযমালম্বিত্ৰা চুতিচিত্তং উপ্পজ্জতি. ভৰঙ্গানন্তরম্পি চুতি হোতীতি ৰদন্তি. চুতিচিত্তে পন নিরুদ্ধে তদেৰ আপাথগতং কম্মকম্মনিমিত্তাদিং আরব্ভ অনুপচ্ছিন্নকিলেসবলৰনিমিত্তং সহজাতসঙ্খারেহি কম্মাদিআরম্মণে খিপিযমানং ওরিমতীররুক্খৰিনিবন্ধং রজ্জুং আলম্বিত্ৰা মাতিকাতিক্কামকো ৰিয পুরিমঞ্চ নিস্সযং জহতি, অপরঞ্চ কম্মসমুট্ঠিতং নিস্সযং অস্সাদযমানং ৰা অনস্সাদযমানং ৰা আরম্মণাদীহি পচ্চযেহি পৰত্ততি. এত্থ চ ওরিমতীরং ৰিয পুরিমভৰো দট্ঠব্বো, তত্থ ঠিতরুক্খো ৰিয পুরিমভৰে পৰত্তমানক্খন্ধা, রজ্জু ৰিয কম্মাদিআরম্মণং. কেচি পন ‘‘রজ্জু ৰিয হদযৰত্থূ’’তি ৰদন্তি, ‘‘রজ্জু ৰিয তণ্হা’’তিপি অপরে. পুরিসো ৰিয ৰিঞ্ঞাণং, তস্স রজ্জুগ্গহণং ৰিয তণ্হায আরম্মণাভিমুখনমনং, পযোগো ৰিয খিপনকসঙ্খারা, মাতিকা ৰিয চুতিচিত্তং, পরতীরং ৰিয পরলোকো.

৬০০. যথা পুরিসো পরতীরে পতিট্ঠহমানো পরতীররুক্খৰিনিবন্ধং কিঞ্চি অস্সাদযমানো ৰা অনস্সাদযমানো ৰা কেৰলং পথৰিযং সকবলপ্পযোগেহেৰ পতিট্ঠাতি, এৰমিদম্পি ভৰন্তরত্তভাৰৰিনিবন্ধহদযৰত্থুসঙ্খাতং নিস্সযং পঞ্চৰোকারভৰে অস্সাদযমানং ৰা চতুৰোকারভৰে অনস্সাদযমানং ৰা কেৰলং আরম্মণনিস্সযসম্পযুত্তধম্মেহেৰ পৰত্ততীতি তং ৰিঞ্ঞাণং নাপি ইধাগতং ইমস্মিংযেৰ ভৰে নিব্বত্তত্তা. কম্মাদিন্তি অতীতভৰনিব্বত্তকম্মাদিং. আদি-সদ্দেন খিপনকসঙ্খারানং, নমনৰসেন পৰত্ততণ্হায, কম্মাদিৰিসযায আদীনৰপটিচ্ছাদিকায চ অৰিজ্জায, দল়্হগ্গাহাদিকরানং উপাদানাদীনঞ্চ গহণং দট্ঠব্বং. তত্থ কম্মং নাম উপপজ্জৰেদনীযভূতং, অপরাপরিযৰেদনীযভূতং ৰা পটিসন্ধিনিব্বত্তককম্মং. খিপনকসঙ্খারা নাম চুতিআসন্নজৰনসহজাতসঙ্খারা, পটিসন্ধিজনককম্মসহগতসঙ্খারা ৰা, ততো পুরিমজৰনসহগতসঙ্খারাতি ৰা কেচি. নমনৰসেন পৰত্ততণ্হা নাম অনুসযাৰত্থায পৰত্ততণ্হা. এস নযো আদীনৰপটিচ্ছাদকঅৰিজ্জাযপি. কম্মাদিৰিসযা পুব্বে ৰুত্তাযেৰ. দল়্হগ্গাহকরউপাদানা নাম মণ্ডূকং পন্নগো ৰিয উপপত্তিভৰস্স দল়্হগ্গহণৰসেন পৰত্তা কামুপাদানাদযো.

৬০১-৫. সদ্দপটিঘোসাদীনং সতিপি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰে সন্তানবন্ধো ন পাকটোতি তেসং একত্তনানত্তভাৰং অনামসিত্ৰা অনাগতমতীতহেতুসমুপ্পাদমেৰ দস্সেন্তো ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. এত্থাতি ইমস্মিং চুতিপটিসন্ধাধিকারে. পটিঘোসদীপমুদ্দাদীতি আদি-সদ্দেন আদাসতলগতমুখনিমিত্তাদীনং গহণং. অঞ্ঞত্থ অগন্ত্ৰাতি সদ্দাদিপচ্চযদেসং অনুপগন্ত্ৰা. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা সদ্দাদীনং উপ্পত্তিপদেসং অনুপগন্ত্ৰা পটিঘোসো সদ্দহেতুকো, পদীপো পদীপন্তরাদিহেতুকো, মুদ্দা লঞ্ছনহেতুকো, মুখনিমিত্তাদিকং আদাসাদিঅভিমুখাদিহেতুকং হোতি ততো পুব্বে অভাৰা, এৰমিদম্পি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং ন হেতুদেসং গন্ত্ৰা তংহেতুকং হোতি ততো পুব্বে অভাৰা, তস্মা ন ইদং হেতুদেসতো পুরিমভৰতো ইধাগতং পটিঘোসাদযো ৰিয সদ্দাদিদেসতো, নাপি ততো হেতুং ৰিনা উপ্পন্নং সদ্দাদীহি ৰিনা পটিঘোসাদযো ৰিযাতি. অথ ৰা অঞ্ঞত্র অগন্ত্ৰাতি পুব্বে পচ্চযপদেসে সন্নিহিতা হুত্ৰা ততো অঞ্ঞত্র গন্ত্ৰা তপ্পচ্চযা ন হোন্তি উপ্পত্তিতো পুব্বে অভাৰা, নাপি সদ্দাদিপচ্চযা ন হোন্তি, এৰং ইদম্পীতি ৰুত্তনযেন যোজেতব্বং. সন্তানবন্ধতো নত্থীতি সন্তানপ্পবন্ধতো নত্থি একতা সন্তানেকত্তেপি অঞ্ঞস্সেৰ ৰিঞ্ঞাণস্স পাতুভৰনতো, নাপি নানতা অপুব্বানং অপুব্বানং উপ্পাদেপি পঠমুপ্পন্নং ধম্মং ৰিনা পচ্ছিমস্স অনুপ্পজ্জনতো, পদীপস্স ৰিয নানতা ন সিযা. খণিকাপি হি পদীপজালা সন্তানেকত্তং উপাদায সা এৰাতি ৰুচ্চতি, অত্তকিচ্চঞ্চ সাধেতি. ‘‘সতি সন্তানবন্ধে’’তিআদিনা সন্তানবন্ধে একন্তং একত্তায চ নানত্তায চ অগ্গহেতব্বতং, গহণে চ দোসং দস্সেতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – সন্তানবন্ধে সতি যদি একন্তেন একতা সিযা, খীরদধীনম্পি অনঞ্ঞভাৰতো, অত্ততোযেৰ চ সযং অনুপ্পজ্জনতো খীরতো দধিসম্ভূতং ন ভৰেয্য. অথাপি সন্তানবন্ধে সতি একন্তং নানতা ভৰেয্য, খীরদধীনম্পি নানত্তা, অঞ্ঞস্স চ সামিভাৰমত্তেন অপরস্স সামিভাৰাযোগতো খীরসামি নরো দধিসামি ন ভৰেয্য, ন চ পনেৰং লোকে দিস্সতীতি.

৬০৬. তস্মাতি যস্মা এৰং লোকৰোহারপরিচ্ছেদো হোতি, তস্মা একন্তং একতা, নানতাপি ৰা ন চেৰ উপগন্তব্বা. একত্তে পন অধিপ্পেতে ধম্মতো অগ্গহেত্ৰা সন্তানতোৰ গহেতব্বং, নানত্তে অধিপ্পেতে সন্তানৰসেন অগ্গহেত্ৰা ধম্মতোৰ গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহু পোরাণা –

‘‘দিট্ঠসন্তানবন্ধস্মিং, একঞ্ঞত্তৰিচারণে;

সভাগুপ্পত্তিযেকত্ত-মঞ্ঞত্তং খণভেদতো’’তি.

এত্থ চ একন্তং একতাপটিসেধেন ‘‘সযংকতং সুখদুক্খ’’ন্তি ইমং দিট্ঠিং নিৰারেতি, একন্তং নানতাপটিসেধেন ‘‘পরংকতং সুখদুক্খ’’ন্তি.

৬০৭-৯. ননু ন সুন্দরং, ননু সিযাতি ৰা সম্বন্ধো. অসঙ্কন্তিপাতুভাৰেতি সঙ্কন্তিপাতুভাৰরহিতে, অসঙ্কন্তিৰসেন ৰা পাতুভাৰে, অসঙ্কমিত্ৰাৰ পাতুভাৰেতি অত্থো. খন্ধাভিসম্ভৰাতি অভিসম্ভূতক্খন্ধা, অথ ৰা অভিসম্ভৰতি কম্মং এতেসূতি অভিসম্ভৰা, খন্ধা, এৰং অভিসম্ভৰা কম্মাধিট্ঠানভূতা খন্ধাতি অত্থো. ইধ নিরুদ্ধত্তাতি ফলাধিট্ঠানভূতং পরলোকং অগন্ত্ৰা ইধেৰ নিরুদ্ধত্তা. পরত্থাগমতোতি পরলোকং অগমনতো. তস্সাতি কম্মস্স. অঞ্ঞস্সাতি যেন তং কম্মং কতং, ততো অঞ্ঞস্স. অঞ্ঞতোতি যং তং কম্মং নিব্বত্তং, ততো অঞ্ঞতো. এতং ৰিধানন্তি ইধলোকতো পরলোকং গন্ত্ৰা নত্থি, তত্থ ‘‘অঞ্ঞেৰ খন্ধা নিব্বত্তন্তী’’তি ইদং সব্বং যথাৰুত্তৰিধানং.

৬১১-৪. ‘‘সন্তানে…পে… সাধকো’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং পকাসেতুং ‘‘একস্মিং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. একস্মিং সন্তানেতি যস্মিং ধম্মপুঞ্জে কম্মং নিব্বত্তং, তস্সেৰ সন্তানেতি অত্থো. অঞ্ঞস্সাতিপি ৰা…পে… হোতি. তত্থ একন্তং একত্তনানত্তানং পটিসিদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো. এতস্সত্থস্সাতি হেতুফলানং অত্থতো অঞ্ঞত্তেপি তেনেৰ হেতুফলভাৰেন সম্বন্ধত্তা তং ফলং অঞ্ঞস্স, অঞ্ঞতোতি ৰা ন ৰত্তব্বন্তি এতস্স অত্থস্স. বীজানন্তি অম্বমাতুলুঙ্গবীজানং. অভিসঙ্খারোতি মধুআদিপরিভাৰনং. মধুআদিনাতি মধুচতুমধুরঅলত্তকরসাদিনা. তস্সাতি তস্স পরিভাৰিতবীজস্স. পঠমং লদ্ধপচ্চযোতি মধুরভাৰূপগমনতো পঠমমেৰ লদ্ধপচ্চযো. কালন্তরেতি ফলকালে. এৰং ঞেয্যমিদম্পি চাতি যথা এতং, এৰং ইদম্পি ঞাতব্বং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা হি অম্ববীজাদীসু মধুনা, চতুমধুরেন ৰা যোজেত্ৰা রোপিতেসু ফলরসো মধুরো হোতি, মাতুলুঙ্গবীজে চ অলত্তকরসেন রজিত্ৰা রোপিতে অম্বিলভণ্ডো রত্তো হোতি, ন চ তং বীজং অভিসঙ্খরণং ৰা ফলট্ঠানং পাপুণাতি, এৰং সন্তেপি কালন্তরে ফলৰিসেসো ন অঞ্ঞবীজসন্তানে হোতি, ন চ অঞ্ঞস্মিং বীজে অভিসঙ্খারপচ্চযতো হোতি, এৰমেৰ যে ইধ লোকে নিব্বত্তক্খন্ধা, তেসু নিপ্ফন্নং কম্মং ৰা পরলোকং ন গচ্ছন্তি. এৰম্পি কালন্তরে ৰিপাকক্খন্ধা অঞ্ঞস্মিং সন্তানে ন নিব্বত্তন্তি, ন চ অঞ্ঞকম্মপচ্চযতো হোন্তীতি.

এত্থ হি অভিসঙ্খতং বীজং ৰিয কম্মং ৰা সত্তো, অভিসঙ্খারো ৰিয কম্মং, বীজস্স অঙ্কুরাদিপ্পবন্ধো ৰিয সত্তস্স পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণাদিপ্পবন্ধো. তত্থুপ্পন্নস্স মধুররসস্স অম্বিলভণ্ডে রত্তস্স চ তস্সেৰ বীজস্স ততো এৰ চ অভিসঙ্খারতো ভাৰো ৰিয কম্মকারকস্সেৰ সত্তস্স ততো এৰ চ অভিসঙ্খরণতো ভাৰো ৰেদিতব্বো.

৬১৫. বালকালে…পে… ফলদাযিনাতি বালসরীরে কতং ৰিজ্জাপরিযাপুণনং, সিপ্পসিক্খনং, ওসধূপযোগো চ ন ৰুড্ঢসরীরং গচ্ছতি, অথ চ তন্নিমিত্তং ৰিজ্জাপাটৰং, সিপ্পজাননং, অনামযতাদি চ ৰুড্ঢসরীরে হোন্তি, ন চ তানি অঞ্ঞস্স হোন্তি তংসন্ততিপরিযাপন্নে এৰ সদিসে উপ্পজ্জনতো. ন চ যথা পযুত্তেন ৰিজ্জাপরিযাপুণনাদিনা ৰিনা তানি অঞ্ঞতো হোন্তি তদভাৰে অভাৰতো, এৰং ইধাপি সন্তানে যং ফলং, এতং নাঞ্ঞস্স, ন চ অঞ্ঞতোতি যোজেতব্বং. এতেন চ সঙ্খারাভাৰে ফলাভাৰমেৰ দস্সেতি, ন অঞ্ঞপচ্চযনিৰারণং করোতি.

৬১৬-৮. এৰং সন্তেপীতি অসঙ্কন্তিপাতুভাৰে. তত্থ চ যথাৰুত্তদোসপরিহরণে সতি সিদ্ধেপীতি অত্থো. ৰিজ্জমানন্তি পদীপস্স ৰট্টিকাস্নেহো ৰিয ৰিজ্জমানং অনিরুদ্ধন্তি অত্থো. অৰিজ্জমানন্তি ৰট্টদুক্খাভাৰস্স অরহতো চুতিচিত্তং ৰিয অৰিজ্জমানং নিরুদ্ধন্তি অত্থো. তপ্পৰত্তিক্খণেতি কম্মস্স পৰত্তমানক্খণেযেৰ. তেনাহ ‘‘সদ্ধিমেৰ চ হেতুনা’’তি. অৰিজ্জমানন্তি পৰত্তিক্খণতো পুব্বে ৰিজ্জমানতং অসম্পত্তং. নিরুদ্ধন্তি খণত্তযং পত্ৰা নিরুদ্ধং. তেনাহ –

‘‘পৰত্তিক্খণতো পুব্বে, পচ্ছা নিচ্চফলং সিযা’’তি.

পুব্বেতি কম্মাযূহনতো পুব্বে. অৰিজ্জমানতাসামঞ্ঞেন হেতং ৰুত্তং. পচ্ছাতি ৰিপাকপ্পৰত্তিতো পচ্ছা চ.

৬১৯-২০. কটত্তাপচ্চযোতি কটত্তা এৰ পচ্চযো, ন ৰিজ্জমানতায অৰিজ্জমানতায ৰাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘কামাৰচরস্স কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৰিপাকং চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং হোতী’’তিআদি (ধ. স. ৪৩১). যদি এৰং অরহতা কতকম্মম্পি কটত্তাপচ্চযো সিযাতি? নযিদমেৰং. যথা হি অচ্ছিন্নমূলস্মিং রুক্খে পুপ্ফিতং বীজসমত্থম্পি কুসুমং মূলে ছিন্নমত্তে ফলদাযকং ন হোতি, এৰং অরহতোপি কিলেসমূলস্স অব্বোচ্ছিন্নকালে সন্তানে পৰত্তম্পি কম্মং কিলেসমূলচ্ছিন্নমত্তেযেৰ ফলদানে অসমত্থভাৰং আপন্নন্তি. তেনাহু পোরাণা –

‘‘বালজনজ্ঝারুল়্হো,

জাতিরথো কম্মকিলেসচক্কোযং;

কিলেসচক্কৰিধমনো,

ন যাতি কম্মেকচক্কেপী’’তি.

কটত্তা চে পচ্চযো, নিচ্চফলদাযকো ৰিবন্ধোতি আহ ‘‘পাটিভোগাদিক’’ন্তিআদি. পাটিভোগাদিকন্তি মূলভাৰূপগমনাদিকং. আদি-গ্গহণেন ‘‘পচ্ছা মূলং দস্সামী’’তি ভণ্ডগ্গহণং, ইণগ্গহণঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – পাটিভোগকিরিযাদীনং ৰিজ্জমানতা, অৰিজ্জমানতা ৰা নিয্যাতনে, পটিভণ্ডদানে, ইণদানে চ পচ্চযো ন হোতি, অথ খো করণমত্তং, ন চ তং নিয্যাতনাদীনং নিচ্চমেৰ পচ্চযো হোতি নিয্যাতনাদিম্হি কতে পচ্চযত্তাভাৰতো, এৰমেৰ ৰিপাকুপ্পাদনেপি কম্মস্স ৰিজ্জমানতা, অৰিজ্জমানতা ৰা পচ্চযো ন হোতি, অথ খো করণমত্তমেৰ, করণমত্তে চ সতি ৰিপক্কৰিপাকানং পচ্চযো ন হোতীতি.

৬২১. পরমস্স উত্তমস্স অত্থস্স পকাসনতো পরমত্থপ্পকাসনো. পীতিবুদ্ধিৰিৰড্ঢনোতি পীতিযা, ঞাণস্স চ, পীতিসহগতস্স ৰা ঞাণস্স ৰিৰড্ঢনো.

ইতি অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযা নাম

অভিধম্মাৰতারসংৰণ্ণনায

পুঞ্ঞৰিপাকপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.