৮. অট্ঠমো পরিচ্ছেদো
পকিণ্ণকনিদ্দেসৰণ্ণনা
৪৭৫-৬. ইদানি যথাৰুত্তানং সব্বেসম্পি চিত্তানং পাকটভাৰত্থং –
‘‘সুত্তং দোৰারিকো চেৰ,
গামিল্লো অম্বগোল়িযো;
জচ্চন্ধো পীঠসপ্পী চ,
উপনিস্সযমত্থসো’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮ ৰিপাকুদ্ধারকথা) –
অট্ঠকথায আগতমাতিকায ৰসেন পকিণ্ণকনযং দস্সেতুং ‘‘ইদানি পনা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ মনসন্তি চিত্তানং. ‘‘মানস’’ন্তিপি পঠন্তি, তং ন সুন্দরং. পন্থমক্কটকোতি পাণকপটঙ্গাদীনং সঞ্চরণট্ঠানে জালং পসারেত্ৰা তেসং মগ্গরক্খণতো ‘‘পন্থমক্কটকো’’তি লদ্ধনামো উণ্ণনাভি. দিসাসু পন পঞ্চসূতি উপমেতব্বানং পঞ্চপসাদানং ৰসেন ৰুত্তং. তত্থাতি মগ্গে, তত্থ জালমজ্ঝেতি ৰা সম্বন্ধো. সুত্তং পসারেত্ৰাতি জালবন্ধনমাহ.
৪৭৮-৮০. ন্তি রুধিরমাহ. দিসাসু দুতিযাদীসু সুত্তে…পে… ঘট্টিতেতি সম্বন্ধো. ‘‘পসাদা পঞ্চ দট্ঠব্বা’’তিআদি উপমাসংসন্দনং. চিত্তং…পে… ৰিযাতি হদযৰত্থুং নিস্সায পৰত্তমানচিত্তং জালমজ্ঝে নিপন্নমক্কটকো ৰিয দট্ঠব্বং.
৪৮২-৫. পসাদঘট্টনন্তি পসাদে ঘট্টিতং. ভৰঙ্গাৰট্টনন্তি ভৰঙ্গং আৰট্টেন্তং. ধম্মতো অঞ্ঞা কাচি কিরিযা নাম নত্থীতি ধম্মমেৰ চলনেন সহ উপমেতি. সুত্তানুসারংৰাতি সুত্তানুসারেন গমনং ৰিয. জৰনস্স আরম্মণরসানুভৰনতো তস্স পৰত্তি যূসপানেন সদ্ধিং উপমেত্ৰা ৰুত্তা. ৰত্থুংযেৰাতি যথা পুরিমচিত্তানি হদযৰত্থুনিস্সিতানি পসাদৰত্থুং অনুগতানি অঞ্ঞারম্মণানি চ হোন্তি, ন এৰং ভৰঙ্গং. তং পন ৰত্থারম্মণন্তররহিতং কেৰলং হদযৰত্থুমেৰ নিস্সায পৰত্ততীতি দীপেতি. পরিৰত্তনন্তি পুন ভৰঙ্গভাৰেন পরিৰত্তনং. ভৰঙ্গাৰজ্জনাদীনং ধম্মতো ভেদেপি সন্ততিৰসেন একত্তং গহেত্ৰা একেনেৰ মক্কটকেন উপমাসংসন্দনং ৰুত্তং.
৪৮৬-৯০. উপমা এৰ ওপম্মং. ততো পসাদৰত্থুতো চিত্তাতি সম্বন্ধো. দীপিতং ইমিনা ওপম্মেন. একেকারম্মণন্তি রূপাদীসু পঞ্চসু একেকং আরম্মণং. সব্বসোতি সব্বেসু চক্খাদীসু যত্থ কত্থচীতি অত্থো. ইদানি একেকারম্মণস্স দ্ৰীসু দ্ৰীসু আপাথগমনং পকাসেতুং ‘‘রূপং চক্খুপসাদম্হী’’তিআদি ৰুত্তং. খে আকাসে গচ্ছতীতি খগো, পক্খি. সাখিনোতি রুক্খস্স.
৪৯২-৩. রূপস্সাতি সম্বন্ধে সামিৰচনং, তস্স পন ঘট্টনং, আপাথগমনম্পি চাতি দ্ৰীহি সহ সম্বন্ধো. পসাদস্সাতি কম্মত্থে সামিৰচনং, অত্থতো আপাথগমনম্পি চাতি সম্বন্ধো. আরম্মণৰসেন, আপাথং আগচ্ছন্তস্সপি পসাদঘট্টনেন চ ভৰঙ্গচলনস্স পচ্চযভাৰেন আপাথং ৰিয উপগমনন্তি অত্থো.
৪৯৪-৫. ততোতি ভৰঙ্গচলনতো পরং, কুসলং জৰনং চিত্তন্তি কামাৰচরকুসলজৰনচিত্তং. অকুসলমেৰ ৰাতি ৰা-সদ্দেন কিরিযাব্যাকতচিত্তম্পি সঙ্গণ্হাতি. এত্থ সিযা – কো পনেতং জৰনং কুসলতায ৰা অকুসলতায ৰা নিযমেতীতি? যোনিসোমনসিকারো চেৰ অযোনিসোমনসিকারো চ. যস্স হি চতুচক্কসম্পদাৰসেন যোনিসোমনসিকারো পৰত্ততি, আৰজ্জনং, ৰোট্ঠব্বনঞ্চ যোনিসোৰ আৰট্টেতি, ৰৰত্থাপেতি চ, তস্স অকুসলুপ্পত্তি নত্থি. যস্স পন ৰুত্তৰিপরিযাযেন অযোনিসোমনসিকারো চ হোতি, আৰজ্জনং, ৰোট্ঠব্বনঞ্চ অযোনিসো চ আৰট্টেতি, ৰৰত্থাপেতি চ, তস্স কুসলজৰনুপ্পত্তি নত্থি, তস্মা যোনিসোমনসিকারো কুসলতায, অযোনিসোমনসিকারো অকুসলতায চ নিযমেতীতি দট্ঠব্বং. কিরিযাজৰনং পন অরহত্তমেৰ নিযমেতি. কেচি পন ‘‘কিরিযাজৰনং পন মনসিকারো চ নিযমেতি. যথা হি আৰজ্জনং কুসলাকুসলানং ৰিসুং ৰিসুং পচ্চযো হোতি, এৰং কিরিযাজৰনস্সাপী’’তি ৰদন্তি.
৪৯৭. দোৰারিকোপমাদীনীতি এত্থ একো রাজা সযনগতো নিদ্দাযতি, তস্স পরিচারকো পাদে পরিমজ্জন্তো নিসীদি, বধিরদোৰারিকো দ্ৰারে ঠিতো, তযো পটিহারা সযনস্স, দ্ৰারস্স চ মজ্ঝে পটিপাটিযা ঠিতা. অথেকো পচ্চন্তৰাসী মনুস্সো পণ্ণাকারং আদায দ্ৰারং আকোটেসি, বধিরদোৰারিকো সদ্দং ন সুণাতি, পাদপরিমজ্জকো সঞ্ঞং অকাসি, তায সঞ্ঞায দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা পস্সি, পঠমপটিহারো পণ্ণাকারং গহেত্ৰা দুতিযস্স অদাসি, দুতিযো ততিযস্স, ততিযো রঞ্ঞো, রাজা পরিভুঞ্জি. তত্থ রাজা ৰিয জৰনং দট্ঠব্বং, পাদপরিমজ্জকো ৰিয আৰজ্জনং, বধিরদোৰারিকো ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তযো পটিহারা ৰিয সম্পটিচ্ছনাদীনি তীণি ৰীথিচিত্তানি, পচ্চন্তৰাসিনো পণ্ণাকারং আদায দ্ৰারাকোটনং ৰিয আরম্মণস্স পসাদঘট্টনং, পাদপরিমজ্জকেন সঞ্ঞায দিন্নকালো ৰিয কিরিযামনোধাতুযা ভৰঙ্গস্স আৰট্টিতকালো, তেন দিন্নসঞ্ঞায বধিরদোৰারিকস্স দ্ৰারৰিৰরকালো ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণে দস্সনকিচ্চসাধনকালো, পঠমপটিহারেন পণ্ণাকারস্স গহিতকালো ৰিয ৰিপাকমনোধাতুযা আরম্মণস্স সম্পটিচ্ছিতকালো, পঠমেন দুতিযস্স দিন্নকালো ৰিয ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা আরম্মণস্স সন্তীরিতকালো, দুতিযেন ততিযস্স দিন্নকালো ৰিয কিরিযামনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা আরম্মণস্স ৰৰত্থাপিতকালো, ততিযেন রঞ্ঞো দিন্নকালো ৰিয ৰোট্ঠব্বনেন জৰনস্স নিয্যাতিতকালো, রঞ্ঞো পরিভোগকালো ৰিয জৰনস্স আরম্মণরসানুভৰনকালোতি অযং দোৰারিকোপমা.
‘‘ইদং পন ওপম্মং কিং দীপেতী’’তিআদি উচ্ছুযন্তূপমায ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা. সম্বহুলা গামদারকা অন্তরৰীথিযং পংসুং কীল়ন্তি, তত্থেকস্স হত্থে কহাপণো পটিহঞ্ঞি. সো ‘‘ময্হং হত্থে পটিহতং, কিং নু খো এত’’ন্তি আহ. অথেকো ‘‘পণ্ডরং এত’’ন্তি আহ. অপরো সহ পংসুনা গাল়্হং গণ্হি. অঞ্ঞো ‘‘পুথুলং চতুরস্সং এত’’ন্তি আহ. অপরো ‘‘কহাপণো এসো’’তি আহ. অথ আহরিত্ৰা মাতু অদংসু, সা কম্মে উপনেসি. তত্থ সম্বহুলানং দারকানং অন্তরৰীথিযং কীল়ন্তানং সন্নিসিন্নকালো ৰিয চিত্তপ্পৰত্তি দট্ঠব্বা, কহাপণস্স হত্থে পটিহতকালো ৰিয আরম্মণেন পসাদস্স ঘট্টিতকালো, ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি ৰুত্তকালো ৰিয তং আরম্মণং গহেত্ৰা কিরিযামনোধাতুযা ভৰঙ্গস্স আৰট্টিতকালো, ‘‘পণ্ডরং এত’’ন্তি ৰুত্তকালো ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণেন দস্সনকিচ্চস্স সাধিতকালো, সহ পংসুনা গাল়্হং গহিতকালো ৰিয ৰিপাকমনোধাতুযা আরম্মণস্স সম্পটিচ্ছিতকালো, ‘‘পুথুলং চতুরস্সং এত’’ন্তি ৰুত্তকালো ৰিয ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা আরম্মণস্স সন্তীরিতকালো, ‘‘কহাপণো এসো’’তি ৰুত্তকালো ৰিয কিরিযামনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা আরম্মণস্স ৰৰত্থাপিতকালো, মাতরা কম্মে উপনীতকালো ৰিয জৰনস্স আরম্মণরসানুভৰনং ৰেদিতব্বন্তি অযং গামদারকোপমা.
ইদং ওপম্মং কিং দীপেতি? কিরিযামনোধাতু অদিস্ৰাৰ ভৰঙ্গং আৰট্টেতি, ৰিপাকমনোধাতু অদিস্ৰাৰ সম্পটিচ্ছতি, ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু অদিস্ৰাৰ সন্তীরেতি, কিরিযামনোৰিঞ্ঞাণধাতু অদিস্ৰাৰ ৰৰত্থাপেতি, জৰনং অদিস্ৰাৰ আরম্মণরসং অনুভৰতি, একন্তেন পন চক্খুৰিঞ্ঞাণমেৰ দস্সনকিচ্চং সাধেতীতি দীপেতি. জচ্চন্ধপীঠসপ্পীউপমা উপরি আগমিস্সতি.
৪৯৮-৫০৯. এত্তকা উপমা সঙ্গহেত্ৰা ‘‘দোৰারিকোপমাদীনী’’তি ৰত্ৰা ‘‘উপনিস্সযমত্থসো’’তি এত্থ উপনিস্সযভাৰং পকাসেতুং ‘‘অসম্ভেদেনা’’তিআদিমাহ. অসম্ভেদেনাতি অৰিনট্ঠভাৰেন, ৰাতপিত্তাদীহি অনুপহতভাৰেন চ. ৰাতপিত্তাদিউপহতম্পি হি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৰানুপগমনতো সম্ভিন্নমেৰ নাম হোতি, পঞ্চিন্দ্রিযানং অত্থিক্খণেযেৰ নিস্সযভাৰূপগমনতো খণৰসেন অসম্ভেদোপি যুজ্জতি. এস নযো সোতপসাদাদীসুপি. রূপাপাথগমেনাতি দূরে ঠিতস্স ফলিকাদীহি অন্তরিতস্স চক্খুৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিযা পচ্চযো ভৰিতুং যোগ্যদেসে অৰট্ঠিতৰসেন রূপস্স আপাথগমনেন. এৰঞ্চ কত্ৰা দূরে ঠিতং, পরম্মুখে ঠিতম্পি দিব্বচক্খুস্স আপাথগতমেৰ নাম হোতি. আলোকনিস্সযেনাপীতি রূপাৰভাসনসমত্থআলোকসঙ্খাতনিস্সযেন. আলোকে সতি সম্ভৰো চেত্থ আলোকনিস্সযতা, ন আলোকস্স নিস্সযপচ্চযত্তা. মনক্কারোৰ হেতু মনক্কারহেতু, তেন সহ ৰত্ততীতি সমনক্কারহেতু. তেন আলোকনিস্সিতং দস্সেতি. সমেতেহীতি সংযুত্তেহি একীভূতেহি, ন একস্সপি ৰিরহেনাতি অত্থো.
আকাসনিস্সযেনাতি কণ্ণচ্ছিদ্দসঙ্খাতআকাসনিস্সযেন. তেনেৰ হি অট্ঠকথাযং ‘‘ন হি পিহিতকণ্ণচ্ছিদ্দস্স সোতৰিঞ্ঞাণং পৰত্ততী’’তি ৰুত্তং. বাহিরাকাসম্পি পন ইচ্ছিতমেৰ. তথা হি অৰিৰরে গেহে নিসীদিত্ৰা ৰুচ্চমানানং বহি ঠিতা ন সুণন্তি. ৰাযোসন্নিস্সযেনাতি নাসিকচ্ছিদ্দং পৰিসনৰাযুসন্নিস্সযেন. আপোসন্নিস্সযেনাতি খেল়সঙ্খাতআপোসন্নিস্সযেন. পথৰীসন্নিস্সযেনাতি কাযপসাদৰত্থুস্স পথৰীধাতুসন্নিস্সযেন. মনোৰিঞ্ঞাণন্তি জৰনমনোৰিঞ্ঞাণং.
৫১০-১১. মনো…পে… ৰেদিতব্বন্তি ‘‘অসম্ভেদা মনস্সা’’তি এত্থ ৰুত্তং মনো ভৰঙ্গচিত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তং পন চুতিৰসেন নিরুদ্ধম্পি কিরিযামযচিত্তস্স পচ্চযভাৰং অনুপগন্ত্ৰা কেৰলং ভৰঙ্গপ্পৰত্তিৰসেন মন্দথামগতং হুত্ৰা পৰত্তনম্পি সম্ভিন্নমেৰাতি দট্ঠব্বং. নাযং সব্বত্থ গচ্ছতীতি চতুৰোকারে অলব্ভনতো. তেনাহ ‘‘ভৰং তু পঞ্চৰোকার’’ন্তিআদি. তত্থ পঞ্চন্নং খন্ধানং ৰোকারো এত্থাতি পঞ্চৰোকারো. হোতি হি ভিন্নাধিকরণম্পি অঞ্ঞপদত্থসমাসো যথা ‘‘উরসিলোমো’’তি. অথ ৰা যথাপচ্চযং পঞ্চহি খন্ধেহি ৰোকরীযতীতি পঞ্চৰোকারো. ‘‘অত্থতো’’তি এৰমাদিকং পদং চক্খাদীনি দস্সনাদিকিচ্চানীতি এত্তকমেৰ সন্ধায ৰুত্তং, ন অঞ্ঞং কিঞ্চি ৰিসেসনন্তি ন তত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰুত্তো.
৫১২-৪. সব্বানীতি কামাৰচরাদিভেদং অনামসিত্ৰা সব্বানি. কম্মন্তি পটিসন্ধিনিব্বত্তকা উপপজ্জৰেদনীযভূতা, অপরাপরিযৰেদনীযভূতা ৰা চেতনা. কম্মনিমিত্তন্তি যং ৰত্থুং আরম্মণং কত্ৰা আযূহনকালে কম্মং আযূহতি, তং দানূপকরণাদিকং, পাণঘাতোপকরণাদিকঞ্চ. গতিনিমিত্তন্তি ভৰন্তরমুপপজ্জিতব্বভৰপরিযাপন্নৰণ্ণাযতনং, তং পন সুগতিযং মনুস্সলোকে নিব্বত্তন্তস্স রত্তকম্বলসদিসমাতুকুচ্ছিৰণ্ণৰসেন, দেৰলোকে নিব্বত্তন্তস্স উয্যানকপ্পরুক্খৰণ্ণৰসেন, দুগ্গতিযং নিব্বত্তন্তস্স অগ্গিজালাদিৰণ্ণৰসেন, পেততিরচ্ছানযোনীসু পেততিরচ্ছানানং নিবদ্ধসঞ্চরণট্ঠানপরিযাপন্নতাৰণ্ণৰসেন চ দট্ঠব্বং. ‘‘তিৰিধ’’ন্তি ইদং যথাসম্ভৰৰসেন ৰুত্তং, রূপারূপসম্বন্ধীনং পন কম্মনিমিত্তমেৰ আরম্মণং হোতি. তথা হি মহগ্গতৰিপাকানি একন্তেন কম্মসদিসারম্মণানি ৰুত্তানি.
পচ্চুপ্পন্নমতীতং ৰাতি খণৰসেন পচ্চুপ্পন্নমতীতং ৰা. তত্থ গতিনিমিত্তং একন্তেন পচ্চুপ্পন্নমেৰ, কম্মনিমিত্তং পচ্চুপ্পন্নমতীতং ৰা, কম্মং পন অতীতমেৰ. অনাগতারম্মণং পন পচ্চুপ্পন্নকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তং ৰিয অনাপাথগতত্তা, অতীতকম্মকম্মনিমিত্তং ৰিয অননুভূতত্তা চ ৰিভূতং হুত্ৰা নোপতিট্ঠাতীতি অতিসন্তভাৰেন পৰত্তমানা পটিসন্ধি তং আরব্ভ পৰত্তিতুং ন সক্কোতীতি ৰুত্তং ‘‘নত্থি অনাগত’’ন্তি. মহগ্গতপটিসন্ধীনং একন্তেন কম্মসদিসারম্মণভাৰেন কম্মস্স ৰিয অতীতনৰত্তব্বারম্মণত্তা ন তাসং ৰিসুং আরম্মণং উদ্ধটং. তত্থ দুতিযচতুত্থারূপপটিসন্ধীনং অতীতমেৰ আরম্মণং ইতরাসং নৰত্তব্বন্তি দট্ঠব্বং.
৫১৭-২০. মহাৰিপাকানং পটিসন্ধাদিচতুকিচ্চৰসেনেৰ পৰত্তনতো রূপারূপভৰে পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিৰসেন তংতংৰিপাকস্সেৰ পৰত্তিতো, তদারম্মণস্স চ অভাৰেন তত্থ ন লব্ভতীতি আহ ‘‘মহাপাকা…পে… দ্ৰযে’’তি. অনিট্ঠরূপানং ব্রহ্মলোকে অসম্ভৰেপি তত্থ ঠত্ৰা ইধ অনিট্ঠারম্মণং পস্সন্তানং অকুসলৰিপাকানি ন উপ্পজ্জন্তীতি ন ৰত্তব্বন্তি রূপভৰেপি সন্তীরণত্তযং ৰুত্তং. অভিধম্মত্থসঙ্গহসচ্চসঙ্খেপাদীসুপি হি ইমিনাৰ অধিপ্পাযেন রূপলোকে অকুসলৰিপাকপ্পৰত্তি দস্সিতা. অপরে পন ‘‘কামভৰে সন্তীরণত্তযং, রূপভৰে সন্তীরণদ্ৰযন্তি যথালাভৰসেন যোজেতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি.
কদাচিপীতি পরিত্তারম্মণেসু পরিত্তজৰনানং উপ্পাদেপি. ‘‘বীজস্সাভাৰতো’’তি রূপারূপভৰদ্ৰযে তদারম্মণাভাৰস্স কারণং ৰত্ৰা তমেৰ পকাসেতুং ‘‘পটিসন্ধিবীজ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. পটিসন্ধিযেৰ বীজভূতন্তি পটিসন্ধিবীজং. তস্সাতি তদারম্মণস্স.
৫২১. যদি এৰং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনম্পি কামাৰচরপটিসন্ধিবীজত্তা তত্থ অভাৰো আপজ্জতীতি চোদেন্তো আহ ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীন’’ন্তিআদি. ইন্দ্রিযানন্তি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্থুদ্ৰারভূতানং চক্খাদীনমিন্দ্রিযানং. পৰত্তানুভাৰতোতি তেসং তত্থ অত্থিতানুভাৰতো. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – চক্খুসোতৰিঞ্ঞাণানং ৰত্থুভূতানি চক্খুসোতিন্দ্রিযানি তত্থ পৰত্তন্তীতি তেসং পৰত্তিআনুভাৰতো চক্খুসোতৰিঞ্ঞাণানি পৰত্তন্তি. সতি চ তেসং পৰত্তিযং ৰীথিচিত্তুপ্পাদো নিযতোতি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰিয সম্পটিচ্ছনসন্তীরণানম্পি তত্থ সম্ভৰো সিদ্ধোতি.
৫২৩-৪. অকামাৰচরধম্মেতি কামাৰচরধম্মতো অঞ্ঞে মহগ্গতলোকুত্তরধম্মে. নানুবন্ধতীতি নানুৰত্ততি. জনকং…পে… অনুবন্ধতীতি যথা নাম গেহতো নিক্খমিত্ৰা বহি গন্তুকামো তরুণদারকো অত্তনো জনকং পিতরং ৰা অঞ্ঞং ৰা পিতুসদিসং হিতকামং ঞাতিং অঙ্গুলিযং গহেত্ৰা অনুবন্ধতি, ন অঞ্ঞং রাজপুরিসাদিং, তথা এতম্পি ভৰঙ্গারম্মণতো বহি নিক্খমিতুকামসভাগতায অত্তনো জনকং পঠমকুসলাদিকং সদিসং ৰা দুতিযকুসলাদিকামাৰচরজৰনমেৰ অনুবন্ধতি, ন অঞ্ঞং মহগ্গতং লোকুত্তরন্তি অযমেত্থ অত্থো. কুসলাকুসলাদিন্তি আদি-গ্গহণেন কিরিযাব্যাকতং সঙ্গণ্হাতি. আনন্দাচরিযো পন পট্ঠানে ‘‘কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ৩.১.৯৮) ৰিপাকধম্মধম্মানমেৰানন্তরং তদারম্মণং ৰুত্তং. ৰিপ্ফারৰন্তঞ্হি জৰনং নাৰং ৰিয নদীসোতো ভৰঙ্গং অনুবন্ধতি, ন পন ছল়ঙ্গুপেক্খাৰতো সন্তৰুত্তিং কিরিযাজৰনং পণ্ণপুটং ৰিয নদীসোতোতি কিরিযাজৰনানন্তরং তদারম্মণং ন ইচ্ছতি, আচরিযজোতিপালত্থেরাদযো পন ‘‘লব্ভমানস্সপি কেনচি অধিপ্পাযেন কত্থচি অৰচনং দিস্সতি, যথা তং ধম্মসঙ্গহে অকুসলনিদ্দেসে লব্ভমানোপি অধিপতি ন ৰুত্তো, তস্মা যদি অব্যাকতানন্তরম্পি তদারম্মণং ৰুচ্চেয্য, তদা ৰোট্ঠব্বনানন্তরম্পি তস্স পৰত্তিং মঞ্ঞেয্যুন্তি কিরিযাজৰনানন্তরং তদারম্মণং ন ৰুত্তং, ন পন অলব্ভনতো. যঞ্চেত্থ পণ্ণপুটং নিদস্সিতং, তং নিদস্সিতব্বেন সমানং ন হোতি, নাৰাপণ্ণপুটানঞ্হি নদীসোতস্স আৰট্টনং গতি চ ৰিসদিসীতি নাৰাযং নদীসোতস্স অনুবন্ধনং, পণ্ণপুটস্স অননুবন্ধনঞ্চ যুজ্জতি, ইধ পন কিরিযাজৰনেতরজৰনানং ভৰঙ্গসোতস্স আৰট্টনং গতি চ সদিসীতি এতস্স অননুবন্ধনং, ইতরস্স অনুবন্ধনঞ্চ ন যুজ্জতি, তস্মা ৰিচারেতব্বমেৰ ত’’ন্তি ৰদন্তি.
৫২৫-৬. যথা চেতং মহগ্গতলোকুত্তরধম্মে নানুৰত্ততি, তথা যদা এতে কামাৰচরধম্মাপি মহগ্গতানুত্তরধম্মারম্মণা হুত্ৰা পৰত্তন্তি, তদা তেপি নানুবন্ধতীতি আহ ‘‘কামাৰচরধম্মাপী’’তিআদি. মহগ্গতা-গ্গহণেন চেত্থ লোকুত্তরানম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তে চাপীতি চ-সদ্দেন লোকুত্তরারম্মণানং গহণং. কস্মা নানুবন্ধতীতি আহ ‘‘পরিত্তারম্মণত্তা’’তিআদি. পরিত্তারম্মণত্তাতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেন কামাৰচরৰিপাকানং একন্তেন পরিত্তারম্মণত্তা. তথাপরিচিতত্তাতি যথা জৰনং, এৰং অপরিচিতত্তা. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা হি সো পিতরং, পিতুসদিসং ৰা কঞ্চি অনুবন্ধন্তো তরুণদারকো ঘরদ্ৰারন্তরৰীথিচতুক্কাদিম্হি পরিচিতেযেৰ দেসে অনুগচ্ছতি, ন অরঞ্ঞং ৰা রক্খসভূমিং ৰা গচ্ছন্তং, এৰং কামাৰচরধম্মে অনুবন্ধন্তম্পি পরিত্তম্হি পরিচিতেযেৰ দেসে পৰত্তমানে তে ধম্মে অনুবন্ধতি, ন মহগ্গতলোকুত্তরধম্মে আরব্ভ পৰত্তমানেপি.
৫২৭-৩২. ইদানি কিং ইমায যুত্তিকথায, অট্ঠকথাপমাণতো চেতং গহেতব্বন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘কিং তেনা’’তিআদি. জৰনেতি কামাৰচরজৰনে. তদারম্মণচিত্তানি ‘‘তদারম্মণ’’ন্তি লদ্ধনামানি চিত্তানি তদারম্মণভাৰং ন গণ্হন্তি, তদারম্মণভাৰেন ন পৰত্তন্তীতি অত্থো. অথ ৰা নামগোত্তং আরব্ভ জৰনে জৰিতে তদারম্মণং তস্স জৰনস্স আরম্মণং ন গণ্হন্তি ন লব্ভন্তীতি অত্থো. রূপারূপভৰেসু ৰাতি ৰা-সদ্দেন ‘‘জৰনে জৰিতেপি তদারম্মণং ন গণ্হন্তী’’তি আকড্ঢতি. পণ্ণত্তিং আরব্ভাতি কামভৰেপি পণ্ণত্তিং আরব্ভ. লক্খণারম্মণাযাতি অনিচ্চাদিলক্খণত্তযারম্মণায, বলৰৰিপস্সনাযাতি অত্থো. ‘‘তীণি লক্খণানি, তিস্সো চ পঞ্ঞত্তিযো কুসলত্তিকে ন লব্ভন্তী’’তি অট্ঠকথায ৰুত্তত্তা তিণ্ণং লক্খণানং ধম্মতো অভাৰেন তং আরব্ভ পৰত্তায ৰিপস্সনায তদারম্মণানি ন লব্ভন্তি. পট্ঠানে পন ‘‘সেখা ৰা পুথুজ্জনা ৰা কুসলং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সন্তি, কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৬) ৰচনতো খন্ধারম্মণিকৰিপস্সনায তদারম্মণং লব্ভতীতি দট্ঠব্বং. মিচ্ছত্তনিযতেসূতি ‘‘কতমে ধম্মা মিচ্ছত্তনিযতা? চত্তারো দিট্ঠিগতসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা’’তি (ধ. স. ১৪২৬) এৰমাগতেসু মিচ্ছাগাহৰসেন পৰত্তেসু ধম্মেসু জৰনং হুত্ৰা জৰিতেসু. কস্মা পন তেসু জৰিতেসু তদারম্মণং ন লব্ভতীতি? কামাৰচরৰিপাকানঞ্হি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠি ৰিয ‘‘অত্তা ওচ্ছিজ্জতী’’তিআদিনা অত্তপরিকপ্পনাৰসেন অপ্পৰত্তনতো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিৰসপ্পৰত্তেসু তেসু জৰিতেসু তদনন্তরং তদারম্মণানি ন উপ্পজ্জন্তি, অনিযতমিচ্ছাদিট্ঠিৰসপ্পৰত্তেসু পন জৰিতেসু তদারম্মণং নুপ্পজ্জতীতি নত্থি. অথ ৰা মিচ্ছত্তনিযতেসূতি মিচ্ছাভাৰনিযতসভাৰেসু তংৰিসযেসূতি অত্থো. মিচ্ছত্তনিযতধম্মানং ধম্মসভাৰং অগ্গহেত্ৰা মিচ্ছত্তনিযতসভাৰস্সেৰ গহণতো, তস্স চ ৰিপাকানং অৰিভূতত্তা মিচ্ছত্তনিযতসভাৰে আরব্ভ তদারম্মণা ন লব্ভন্তি. পি-সদ্দেন সম্মত্তনিযতেসুপীতি সম্পিণ্ডেতি, ‘‘লোকুত্তরধম্মে আরব্ভা’’তি ৰা এতেন সিদ্ধত্তা ন তেসং ৰিসুং উদ্ধরণং কতং. অট্ঠকথাযং পন মিচ্ছত্তনিযতসম্মত্তনিযতানং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খভাৰেন বলৰভাৰতো তদারম্মণস্স অৰত্থুভাৰদস্সনত্থং মিচ্ছত্তনিযতানন্তরং সম্মত্তনিযতাপি উদ্ধটা. মিচ্ছত্তনিযতসভাৰস্স ৰিয পটিসম্ভিদাসভাৰস্সপি কামাৰচরৰিপাকানং অৰিভূতভাৰেন পটিসম্ভিদাঞাণানি আরব্ভ জৰনে জৰিতে তদারম্মণং ন লব্ভতীতি আহ ‘‘পটিসম্ভিদাঞাণানী’’তিআদি. মনোদ্ৰারেপীতি ন কেৰলং পঞ্চদ্ৰারেসুযেৰ, অথ খো মনোদ্ৰারেপি. সব্বেসন্তি অহেতুকদুহেতুকাদীনং সব্বেসং. অনুপুব্বতোতি হেট্ঠা ৰুত্তঅনুক্কমতো.
৫৩৩. ন ৰিজ্জতীতি মনোদ্ৰারস্স অপ্পটিঘভাৰেন ন ৰিজ্জতি. ভৰঙ্গতোতি ভৰঙ্গসন্তানতো, তস্স আরম্মণতো ৰা. ৰুট্ঠানন্তি ভৰঙ্গসন্তানে, তস্সারম্মণে ৰা সতি তস্স ৰুট্ঠানং.
৫৩৫-৬. সত্ত সত্তাতি একেকস্স সত্ত সত্তাতি কত্ৰা. পাপপাকাতি অকুসলৰিপাকা. ‘‘দ্ৰাদসাপুঞ্ঞচিত্তান’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘পাপপাকা’’তি ৰচনং ‘‘তত্রিদং সুগতস্স সুগতচীৰরপ্পমাণ’’ন্তিআদীসু ৰিয সঞ্ঞাসদ্দৰসেন ৰুত্তং. এৰং পৰত্তিযং অকুসলৰিপাকানং পৰত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি পটিসন্ধিযং দস্সেতুং ‘‘একাদসৰিধান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. উদ্ধচ্চচেতনায পৰত্তিৰিপাকদানমত্তং ৰিনা পটিসন্ধিদানাভাৰতো আহ ‘‘হিত্ৰা উদ্ধচ্চমানস’’ন্তি. কিং পনেত্থ কারণং, অধিমোক্খৰিরহেন সব্বদুব্বলম্পি ৰিচিকিচ্ছাসহগতং পটিসন্ধিং আকড্ঢতি, অধিমোক্খসভাৰতো ততো বলৰতরম্পি উদ্ধচ্চসহগতং নাকড্ঢতীতি? পটিসন্ধিদানসভাৰাভাৰতো. ‘‘বলৰং আকড্ঢতি, দুব্বলং নাকড্ঢতী’’তি হি অযং ৰিচারণা পটিসন্ধিদানসভাৰেসুযেৰ. যস্স পন পটিসন্ধিদানসভাৰো এৰ নত্থি, ন তস্স বলৰভাৰো পটিসন্ধিআকড্ঢনে কারণন্তি.
কথং পনেতং ৰিঞ্ঞাতব্বং ‘‘উদ্ধচ্চসহগতস্স পটিসন্ধিদানসভাৰো নত্থী’’তি? দস্সনেনপহাতব্বেসু অনাগতত্তা. তিৰিধা হি অকুসলা দস্সনেনপহাতব্বা, ভাৰনাযপহাতব্বা, সিযা দস্সনেনপহাতব্বা সিযা ভাৰনাযপহাতব্বাতি. তত্থ দিট্ঠিসম্পযুত্তৰিচিকিচ্ছাসহগতচিত্তুপ্পাদা দস্সনেনপহাতব্বা নাম. যথাহ ‘‘কতমে ধম্মা দস্সনেনপহাতব্বা? চত্তারো দিট্ঠিগতসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা ৰিচিকিচ্ছাসহগতো চিত্তুপ্পাদো’’তি (ধ. স. ১৪০৮). তে হি পঠমং নিব্বানদস্সনতো ‘‘দস্সন’’ন্তি লদ্ধনামেন সোতাপত্তিমগ্গেনেৰ পহাতব্বত্তা ‘‘দস্সনেনপহাতব্বা’’তি ৰুচ্চন্তি. উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদো ভাৰনাযপহাতব্বো নাম. যথাহ ‘‘কতমে ধম্মা ভাৰনাযপহাতব্বা? উদ্ধচ্চসহগতো চিত্তুপ্পাদো’’তি. সো হি অগ্গমগ্গেন পহাতব্বত্তা ‘‘ভাৰনাযপহাতব্বো’’তি ৰুত্তো. উপরিমগ্গত্তযঞ্হি পঠমমগ্গেন দিট্ঠস্মিংযেৰ ভাৰনাৰসেন উপ্পজ্জতি, ন অদিট্ঠপুব্বং কিঞ্চি পস্সতি, তস্মা ‘‘ভাৰনা’’তি ৰুচ্চতি. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তদোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা পন সিযা দস্সনেনপহাতব্বা সিযা ভাৰনাযপহাতব্বা নাম. যথাহ ‘‘চত্তারো দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তা লোভসহগতচিত্তুপ্পাদা দ্ৰে দোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা. ইমে ধম্মা সিযা দস্সনেনপহাতব্বা সিযা ভাৰনাযপহাতব্বা’’তি (ধ. স. ১৪০৯). তে হি অপাযনিব্বত্তকাৰত্থায পঠমমগ্গেন, সেসাৰত্থায উপরিমগ্গেহি পহীযমানত্তা সিযা দস্সনেনপহাতব্বা সিযা ভাৰনাযপহাতব্বা নাম. তত্থ সিযা দস্সনেনপহাতব্বম্পি দস্সনেনপহাতব্বসামঞ্ঞেন ইধ ‘‘দস্সনেনপহাতব্বা’’ত্ৰেৰ ৰোহরন্তি. যদি চ উদ্ধচ্চসহগতং পটিসন্ধিং দদেয্য, তদা অকুসলপটিসন্ধিযা সুগতিযং অসম্ভৰতো অপাযেস্ৰেৰ দদেয্য, অপাযগমনীযঞ্চ একন্তেন দস্সনেনপহাতব্বা সিযা, ইতরথা অপাযগমনীযস্স অপ্পহীনত্তা সেখানং অপাযুপ্পত্তি আপজ্জতি, ন চ পনেতং যুত্তং, ‘‘চতূহপাযেহি চ ৰিপ্পমুত্তো (খু. পা. ৬.১১; সু. নি. ২৩৪), অৰিনিপাতধম্মো’’তিআদিৰচনেহি সহ ৰিরুজ্ঝনতো, সতি চ পনেতস্স দস্সনেনপহাতব্বভাৰে ‘‘সিযা দস্সনেনপহাতব্বা’’তি ইমস্স ৰিভঙ্গে ৰত্তব্বং সিযা, ন চ পনেতং ৰুত্তন্তি. অথ সিযা ‘‘অপাযগমনীযো রাগো দোসো মোহো তদেকট্ঠা চ কিলেসা’’তি এৰং দস্সনেনপহাতব্বেসু ৰুত্তত্তা উদ্ধচ্চসহগতস্সাপি তত্থ সঙ্গহো সক্কা কাতুন্তি? তং ন, তস্স নিযামতো ভাৰনাযপহাতব্বভাৰেন ৰুত্তত্তাতি তস্মা দস্সনেনপহাতব্বেসু অৰচনমেৰ পটিসন্ধিদানাভাৰং সাধেতীতি.
ননু চ পটিসম্ভিদাৰিভঙ্গে –
‘‘যস্মিং সমযে অকুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি উপেক্খাসহগতং উদ্ধচ্চসম্পযুত্তং, রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা যং যং ৰা পনারব্ভ, তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৰিক্খেপো হোতি, ইমে ধম্মা অকুসলা. ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তেসং ৰিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭৩১) –
এৰং উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদং উদ্ধরিত্ৰা তস্স ৰিপাকোপি উদ্ধটোতি কথমস্স পটিসন্ধিদানাভাৰো সম্পটিচ্ছিতব্বোতি? ন ইদং পটিসন্ধিদানং সন্ধায উদ্ধটং, অথ খো পৰত্তিৰিপাকং সন্ধায. পট্ঠানে পন –
‘‘সহজাতা দস্সনেনপহাতব্বা চেতনা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো, নানক্খণিকা দস্সনেনপহাতব্বা চেতনা ৰিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৮৯) –
দস্সনেনপহাতব্বচেতনায এৰ সহজাতনানক্খণিককম্মপচ্চযভাৰং উদ্ধরিত্ৰাৰ ‘‘সহজাতা ভাৰনাযপহাতব্বা চেতনা চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ভাৰনাযপহাতব্বচেতনায সহজাতকম্মপচ্চযভাৰোৰ উদ্ধটো, ন পন নানক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো. তথা পচ্চনীযনযেপি –
‘‘দস্সনেনপহাতব্বো ধম্মো নেৰদস্সনেননভাৰনাযপহাতব্বস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাত… উপনিস্সয…পে… পচ্ছাজাত… কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৯৮) –
দস্সনেনপহাতব্বস্সেৰ কম্মপচ্চযভাৰং উদ্ধরিত্ৰা –
‘‘ভাৰনাযপহাতব্বো ধম্মো নেৰদস্সনেননভাৰনাযপহাতব্বস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাত… উপনিস্সয… পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৯৯) –
ভাৰনাযপহাতব্বস্স ধম্মস্স সহজাতাদিপচ্চযভাৰোৰ ৰুত্তো, ন পন কম্মপচ্চযভাৰো, ন চ নানক্খণিককম্মপচ্চযং ৰিনা পটিসন্ধিআকড্ঢনং অত্থি, তস্মা নত্থি তস্স সব্বথাপি পটিসন্ধিদানং. পৰত্তিৰিপাকং পনস্স ন সক্কা নিৰারেতুং পটিসম্ভিদাৰিভঙ্গে উদ্ধচ্চসহগতানম্পি ৰিপাকস্স উদ্ধটত্তা, নানক্খণিককম্মপচ্চযস্স চ পটিসন্ধিৰিপাকমেৰ সন্ধায অনুদ্ধটত্তা. এৰঞ্চ পন কত্ৰা যদেকে আচরিযা ৰদন্তি ‘‘উদ্ধচ্চচেতনা উভযৰিপাকম্পি ন দেতি পট্ঠানে নানক্খণিককম্মপচ্চযস্স অনুদ্ধটত্তা’’তি, তং তেসং অভিনিৰেসমত্তমেৰাতি দট্ঠব্বং.
যদি চ তে ৰদেয্যুং – যথা ‘‘ৰিপাকধম্মধম্মা’’তি এত্থ ৰিপাক-সদ্দেন ৰিপাকারহতা ৰুচ্চতি, এৰং ইধাপি উদ্ধচ্চসহগতানং ৰিপাকারহতং সন্ধায ‘‘তেসং ৰিপাকে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. যথা সদ্ধিন্দ্রিযৰিনিমুত্তস্স অধিমুচ্চনট্ঠস্স অভাৰেপি সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমুচ্চনসত্তিৰিসেসং গহেত্ৰা সদ্ধিন্দ্রিযধম্মো অধিমুচ্চনট্ঠো অত্থোতি ৰুচ্চতি, এৰমিধাপি ধম্মৰিনিমুত্তস্স ৰিপাকারহভাৰস্স অভাৰেপি ধম্মানমেৰ ৰিপাকারহসামত্থিযং গহেত্ৰা তস্স অত্থিভাৰো ৰুত্তো. যদি চ তে পৰত্তিৰিপাকং দদেয্যুং, যথা –
‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তস্স ধম্মস্স কম্মপচ্চযেন পচ্চযো, নানক্খণিকা’’তি (পট্ঠা. ১.২.৫৭) –
পৰত্তিৰিপাকস্সপি ৰসেন নানক্খণিককম্মপচ্চযো ৰুত্তো, এৰমেত্থাপি নানক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো ৰত্তব্বো সিযা. ন হি লব্ভমানস্স অৰচনে কারণং অত্থীতি তস্মা যথাধম্মসাসনে অৰচনম্পি অভাৰমেৰ দীপেতি. অপিচ যদি উদ্ধচ্চসহগতস্স পৰত্তিৰিপাকদানং অধিপ্পেতং সিযা, তদা ‘‘অনুপাদিন্নুপাদানিযো ধম্মো উপাদিন্নুপাদানিযস্স ধম্মস্স ন কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি পটিসেধো ন কাতব্বো সিযা. ন হি ঠপেত্ৰা উদ্ধচ্চং অঞ্ঞো কোচি অনুপাদিন্নুপাদানিযো ধম্মো উপাদিন্নুপাদানিযস্স ধম্মস্স পচ্চযো ভৰিতুং অসমত্থো অত্থীতি, তযিদমেতেসং অভিলাপমত্তং. তথা হি যং তাৰ ৰুত্তং ‘‘ৰিপাকারহভাৰং গহেত্ৰা তেসং ৰিপাকেতি ৰুত্ত’’ন্তি, তদেৰ তস্স ৰিপাকসব্ভাৰং দীপেতি. ন হি ৰিপাকারহভাৰে সতি অভিঞ্ঞাদীনং ৰিয তস্স অৰিপাকতায কারণং অত্থীতি. যম্পি ৰুত্তং ‘‘নানক্খণিককম্মপচ্চযস্স অৰচনং ৰিপাকভাৰং দীপেতী’’তি, তম্পি ন সুন্দরং, লব্ভমানস্সাপি কত্থচি কেনচি অধিপ্পাযেন অৰচনতো. তথা হি ধম্মসঙ্গণিযং লব্ভমানম্পি হদযৰত্থু ন ৰুত্তং. তস্মা যদি পৰত্তিৰিপাকং সন্ধায নানক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো ৰুচ্চেয্য, তদা পটিসন্ধিৰিপাকদানম্পিস্স মঞ্ঞেয্যুন্তি লব্ভমানস্সপি পৰত্তিৰিপাকস্স ৰসেন নানক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো ন ৰুত্তোতি. যং পন অনুপাদিন্নুপাদানিযস্স উপাদিন্নুপাদানিযং পতি কম্মপচ্চযপটিক্খেপৰচনং, তং অভিঞ্ঞাকুসলাদিকে সন্ধাযাতি ন এত্তাৰতা উদ্ধচ্চসহগতস্স পৰত্তিৰিপাকদানং সব্বথাপি পটিক্খিপিতুং সক্কাতি. যম্পি অট্ঠকথাযং ‘‘যথা চ অভিঞ্ঞাচেতনা, এৰমুদ্ধচ্চচেতনাপি ‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি এত্থ অপনেতব্বা’’তি ৰুত্তং, তম্পি উদ্ধচ্চচেতনায তত্থ নিদ্দিসিযমানায যথা ইতরা পটিসন্ধিপৰত্তিৰসেন দুৰিধস্সপি ৰিপাকৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো, এৰমুদ্ধচ্চচেতনাপীতি গণ্হেয্যুন্তি ৰুত্তং, ন তস্স পৰত্তিৰিপাকাভাৰতোতি.
আচরিযবুদ্ধমিত্তাদযো পন উদ্ধচ্চসহগতং দ্ৰিধা ৰিভজিত্ৰা একস্স উভযৰিপাকদানং, একস্স সব্বথাপি ৰিপাকাভাৰং ৰণ্ণেন্তি. তেসঞ্হি অযং ৰিনিচ্ছযো – অত্থি উদ্ধচ্চং ভাৰনাযপহাতব্বম্পি, অত্থি নভাৰনাযপহাতব্বম্পি. তেসু ভাৰনাযপহাতব্বং সেখসন্তানপ্পৰত্তং, ইতরং পুথুজ্জনসন্তানপ্পৰত্তং. ফলদানঞ্চ পুথুজ্জনসন্তানে পৰত্তস্সেৰ, নেতরস্স. তথা হি দস্সনভাৰনানং অভাৰেপি যেসং পুথুজ্জনানং, সেখানঞ্চ দস্সনভাৰনাহি ভৰিতব্বং, তেসং তদুপ্পত্তিকালে তাহি পহাতুং সক্কুণেয্যা অকুসলা ‘‘দস্সনেনপহাতব্বা, ভাৰনাযপহাতব্বা’’তি চ ৰুচ্চন্তি. পুথুজ্জনানং পন ভাৰনায অভাৰতো ভাৰনাযপহাতব্বচিন্তা নত্থি, তেন তেসং পৰত্তমানা তে দস্সনেন পহাতুং অসক্কুণেয্যাপি ‘‘ভাৰনাযপহাতব্বা’’তি ন ৰুচ্চন্তি. যদি ৰুচ্চেয্যুং, দস্সনেনপহাতব্বা ভাৰনাযপহাতব্বানং কেসঞ্চি কেচি কদাচি আরম্মণারম্মণাধিপতিউপনিস্সযপচ্চযেহি পচ্চযা ভৰেয্যুং. সকভণ্ডে ছন্দরাগাদীনঞ্হি কেসঞ্চি সক্কাযদিট্ঠাদযো কেচি অতীতাদীসু কিস্মিঞ্চি কালে আরম্মণাধিপতিউপনিস্সযেহি পচ্চযা হোন্তীতি নত্থি, ন চ পট্ঠানে ‘‘দস্সনেনপহাতব্বা ভাৰনাযপহাতব্বানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তা, তস্মা নত্থি পুথুজ্জনেসু পৰত্তমানানমকুসলানং ভাৰনাযপহাতব্বপরিযাযো. যদি তত্থ অৰচনমেৰ পমাণং, এৰং সতি সেখসন্তানপৰত্তানম্পি অকুসলানং ভাৰনাযপহাতব্বপরিযাযো নত্থীতি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, সেখসন্তানপ্পৰত্তানং ভাৰনায পহাতুং সক্কুণেয্যত্তা. তেনেৰ চ কিঞ্চি কত্ৰা সেখানং দস্সনেনপহাতব্বানং অকুসলানং পহীনভাৰেন অস্সাদনাভিনন্দনানং ৰত্থূনি ন হোন্তি. পহীনতায এৰ সোমনস্সস্স হেতুভূতা, অৰিক্খেপহেতুভূতা চ ন দোমনস্সং, উদ্ধচ্চঞ্চ উপ্পাদেন্তীতি ন তেসং আরম্মণারম্মণাধিপতিপকতূপনিস্সযভাৰং গচ্ছন্তি. ন হি পহীনকিলেসে উপনিস্সায অরিযা রাগদোসৰিক্খেপে উপ্পাদেন্তি. ৰুত্তঞ্চ ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি, ন পচ্চেতি, ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো, সকদাগামি…পে… অরহত্তমগ্গেন…পে… সুগতো’’তি. পুথুজ্জনানং পন দস্সনেন পহাতুং সক্কুণেয্যা দস্সনেন পহাতুং অসক্কুণেয্যানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযা ন হোন্তীতি ন সক্কা ৰত্তুং, ‘‘দিট্ঠিং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আরব্ভ রাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতি, ৰিচিকিচ্ছং আরব্ভ ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৭) দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানং উদ্ধচ্চারম্মণভাৰস্স ৰুত্তত্তা. এত্থ হি উদ্ধচ্চন্তি উদ্ধচ্চসহগতং চিত্তুপ্পাদং সন্ধায ৰুত্তং, ন দস্সনেনপহাতব্বেসুপি লব্ভমানচেতসিকং উদ্ধচ্চং. এৰঞ্চ কত্ৰা অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে ‘‘দিট্ঠিং গরুং কত্ৰা অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং গরুং কত্ৰা রাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৫) এত্তকমেৰ ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি, তস্মা সেখসন্তানপ্পৰত্তানমকুসলানং দস্সনেনপহাতব্বানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযত্তাভাৰতো পুথুজ্জনানং সন্তানেৰ দস্সনেনপহাতব্বানমকুসলানং পচ্চযা ন হোন্তীতি ন সক্কা ৰত্তুন্তি পট্ঠানে দস্সনেনপহাতব্বানং ভাৰনাযপহাতব্বস্স আরম্মণারম্মণাধিপতিউপনিস্সযপচ্চযত্তানুদ্ধরণং সেখসন্তানপ্পৰত্তানং ভাৰনাযপহাতব্বপরিযাযভাৰং সাধেতি, পুথুজ্জনসন্তানেযেৰ নদস্সনেনপহাতব্বানমকুসলানং ভাৰনাযপহাতব্বপরিযাযভাৰং ন সাধেতি, তস্মা দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বানং অতীতাদিভাৰেন নৰত্তব্বত্তেপি যাদিসানং তাহি অনুপ্পত্তিধম্মতা আপাদেতব্বা, তে পুথুজ্জনেসু পৰত্তমানা দস্সনেন পহাতুং সক্কুণেয্যা দস্সনমগ্গাপেক্খায তদপ্পৰত্তিযম্পি দস্সনেনপহাতব্বা নাম. সেখেসু পৰত্তমানা ভাৰনায পহাতুং সক্কুণেয্যা তদপ্পৰত্তিযম্পি তদপেক্খায ভাৰনাযপহাতব্বা নাম. দস্সনেন পহাতুং অসক্কুণেয্যা পন পুথুজ্জনেসু পৰত্তমানা হেট্ঠা ৰুত্তনযেন নেৰদস্সনেনপহাতব্বা নভাৰনাযপহাতব্বা, তেসু ভাৰনাযপহাতব্বা সহাযৰিরহতো ৰিপাকং ন জনেন্তি. তথা হি তেসং দস্সনেনপহাতব্বসঙ্খাতং সহকারীকারণং সহাযভূতং নত্থীতি ভাৰনাযপহাতব্বচেতনায নানক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো ন ৰুত্তো. অপেক্খিতব্বদস্সনভাৰনারহিতানং পন পুথুজ্জনেসু উপ্পজ্জমানানং সকভণ্ডে ছন্দরাগাদীনং, উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদস্স চ সংযোজনত্তযতদেকট্ঠকিলেসানং অনুপচ্ছিন্নতায অপরিক্খীণসহাযানং ৰিপাকুপ্পাদনং ন সক্কা পটিক্খিপিতুন্তি উদ্ধচ্চসহগতধম্মানং ৰিপাকো ৰিভঙ্গে ৰুত্তোতি.
যদি এৰং, অপেক্খিতব্বদস্সনভাৰনারহিতানং অকুসলানং ‘‘নেৰদস্সনেননভাৰনাযপহাতব্বা’’তি ৰত্তব্বতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, অপ্পহাতব্বসভাৰানং কুসলাদীনং ‘‘নেৰদস্সনেননভাৰনাযপহাতব্বা’’তি ৰুত্তত্তা, অপ্পহাতব্বৰিরুদ্ধসভাৰত্তা চ অকুসলানং. যদি এৰং তে ইমস্মিং তিকে নৰত্তব্বাতি ৰত্তব্বা আপজ্জন্তীতি? নাপজ্জন্তি, চিত্তুপ্পাদকণ্ডে দস্সিতানং দ্ৰাদসাকুসলচিত্তুপ্পাদানং দ্ৰীহি পদেহি সঙ্গহিতত্তা. যথা হি উপ্পন্নত্তিকে ধম্মৰসেন সব্বেসং সঙ্খতধম্মানং সঙ্গহিতত্তা কালৰসেন অসঙ্গহিতাপি অতীতা ‘‘নৰত্তব্বা’’তি ন ৰুত্তা চিত্তুপ্পাদানুরূপেন সঙ্গহিতেসু নৰত্তব্বস্স অভাৰা, এৰং ইধাপি চিত্তুপ্পাদভাৰেন সঙ্গহিতেসু নৰত্তব্বস্স অভাৰা ‘‘নৰত্তব্বা’’তি ন ৰুত্তা. সব্বেন সব্বঞ্হি ধম্মৰসেন অসঙ্গহিতস্স তিকদুকেসু নৰত্তব্বতাপত্তি. যত্থ হি চিত্তুপ্পাদো কোচি নিযোগতো নৰত্তব্বো অত্থি, তত্থ তেসং চতুত্থো কোট্ঠাসো অত্থীতি যথাৰুত্তপদেসু ৰিয তত্থাপি ভিন্দিত্ৰা ভাজেতব্বে চিত্তুপ্পাদে ভিন্দিত্ৰা ভাজেতি ‘‘সিযা নৰত্তব্বাপরিত্তারম্মণা’’তিআদিনা, তদভাৰা উপ্পন্নত্তিকে, ইধ চ তথা ন ৰুত্তন্তি.
অথ ৰা যথা সপ্পটিঘেহি সমানসভাৰত্তা রূপধাতুযং ‘‘তযো মহাভূতা সপ্পটিঘা’’তি ৰুত্তা, যথাহ ‘‘অসঞ্ঞসত্তানং অনিদস্সনসপ্পটিঘং একং মহাভূত’’ন্তি, এৰং পুথুজ্জনানং পৰত্তমানা ভাৰনাযপহাতব্বসমানসভাৰা ‘‘ভাৰনাযপহাতব্বা’’তি ৰুচ্চেয্যুন্তি নত্থি নৰত্তব্বতাপসঙ্গো. এৰঞ্চ সতি পুথুজ্জনানং পৰত্তমানাপি ভাৰনাযপহাতব্বা সকভণ্ডে ছন্দরাগাদযো পরভণ্ডে ছন্দরাগাদীনং উপনিস্সযপচ্চযো, রাগো চ রাগদিট্ঠীনং অধিপতিপচ্চযোতি অযমত্থো লদ্ধো হোতি. তেনেৰ হি –
‘‘ভাৰনাযপহাতব্বো ধম্মো দস্সনেনপহাতব্বস্স ধম্মস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো, আরম্মণূপনিস্সযো, পকতূপনিস্সযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৮৪) –
ইমিস্সা নিদ্দেসে দস্সনেনপহাতব্বানং উপনিস্সযপচ্চযভাৰীধম্মে নিদ্দিসন্তেন ভগৰতা –
‘‘পকতূপনিস্সযো – পত্থনং উপনিস্সায পাণং হনতি…পে… সঙ্ঘং ভিন্দতি, ভাৰনাযপহাতব্বো রাগো দোসো মোহো মানো পত্থনা দস্সনেনপহাতব্বস্স রাগস্স দোসস্স মোহস্স মানস্স দিট্ঠিযা পত্থনায উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. সকভণ্ডে ছন্দরাগো পরভণ্ডে ছন্দরাগস্স উপ…পে… সকপরিগ্গহে ছন্দরাগো পরপরিগ্গহে ছন্দরাগস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৮৪) –
পুথুজ্জনসন্তানে পত্থনাদযো নিদ্দিট্ঠা.
এৰম্পি যথা অফোট্ঠব্বত্তা রূপধাতুযং তযো মহাভূতা ন পরমত্থতো সপ্পটিঘা, এৰং অপেক্খিতব্বভাৰনারহিতা পুথুজ্জনেসু পৰত্তমানা সকভণ্ডে ছন্দরাগাদযো পন পরমত্থতো ভাৰনায পহাতব্বাতি ভাৰনাযপহাতব্বানং নানক্খণিককম্মপচ্চযতা ন ৰুত্তা, ন চ ‘‘দস্সনেনপহাতব্বা ভাৰনাযপহাতব্বানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তা. যে হি দস্সনেনপহাতব্বপচ্চযা কিলেসা, ন তে দস্সনতো উদ্ধং পৰত্তন্তি. দস্সনেনপহাতব্বপচ্চযস্সাপি পন উদ্ধচ্চসহগতস্স সহাযৰেকল্লমত্তমেৰ দস্সনেন কতং, ন তস্স কোচি ভাৰো দস্সনেন অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতোতি তস্স একন্তভাৰনাযপহাতব্বতা ৰুত্তা, তস্মা উদ্ধচ্চভাৰেন একসভাৰস্সেৰ তস্স সতি সহাযে ৰিপাকুপ্পাদনৰচনং, অসতি চ ৰিপাকানুপ্পাদনৰচনং ন ৰিরুজ্ঝতি. তযিদং সব্বমেতেসং আচরিযানং অহোপুরিসিকারমত্তং. কস্মা? উদ্ধচ্চসহগতস্স একন্তভাৰনাযপহাতব্বভাৰেন ৰুত্তত্তা. এৰঞ্হি ৰুত্তং ভগৰতা ‘‘কতমে ধম্মা ভাৰনাযপহাতব্বা. উদ্ধচ্চসহগতো চিত্তুপ্পাদো’’তি (ধ. স. ১৪০৬). যদি চ উদ্ধচ্চসহগতং নভাৰনাযপহাতব্বং অভৰিস্স, যথা অতীতারম্মণত্তিকে ‘‘নিযোগা অনাগতারম্মণা নত্থী’’তি (ধ. স. ১৪৩৩) ৰত্ৰা ৰিভজ্জ ৰুত্তং, এৰমিধাপি ‘‘নিযোগা ভাৰনাযপহাতব্বা নত্থী’’তি ৰত্ৰা ‘‘উদ্ধচ্চসহগতো সিযা ভাৰনাযপহাতব্বো সিযা নৰত্তব্বো ‘দস্সনেনপহাতব্বো’তিপি ‘ভাৰনাযপহাতব্বো’তিপী’’তিআদি ৰত্তব্বং সিযা, ন চ তথা ৰুত্তং. যা চ ‘‘তমত্থং পটিপাদেন্তেহি যদি ৰুচ্চেয্যু’’ন্তিআদিনা যুত্তি ৰুত্তা, সাপি অযুত্তি. কস্মা? দস্সনেনপহাতব্বারম্মণানং রাগদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাউদ্ধচ্চানং তেন তেন পহাতব্বভাৰৰসেন ইচ্ছিতত্তা. যঞ্চ ‘‘উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদো ৰুত্তোতি দস্সেতুং অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে উদ্ধচ্চস্স অনুদ্ধরণং কারণৰসেন ৰুত্তং, তম্পি অকারণং অঞ্ঞত্থাপি সাৰসেসপাঠানং দস্সনতো. তথা হি ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স, অনাগতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এতেসং ৰিভঙ্গে চেতোপরিযঞাণগ্গহণং কত্ৰা ‘‘পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্সা’’তি ইমস্স ৰিভঙ্গে লব্ভমানম্পি চেতোপরিযঞাণং ন গহিতং. যম্পি ভাৰনাযপহাতব্বস্স ৰিপাকদানম্হি দস্সনেনপহাতব্বস্স সহাযভাৰূপগমনং ৰুত্তং, তম্পি ৰিচারেতব্বং – কিং অৰিজ্জাদি ৰিয দানসীলাদীনং উপপত্তিযংযেৰ ৰিপাকদানসামত্থিযা ঠানৰসেন দস্সনেনপহাতব্বা ভাৰনাযপহাতব্বানং সহকারীকারণং হোতি, উদাহু কিলেসো ৰিয কম্মস্স পটিসন্ধিদানম্হীতি? কিঞ্চেত্থ – যদি তাৰ পুরিমো নযো, সেখসন্তানে ভাৰনাযপহাতব্বস্স অকিরিযাভাৰো আপজ্জতি, পহীনাৰিজ্জামানতণ্হানুসযস্মিং সন্তানে দানাদি ৰিয সহাযৰেকল্লেন অৰিপাকসভাৰতং আপন্নত্তা. অথ দুতিযো, ভাৰনাযপহাতব্বত্তেন অভিমতস্সাপি দস্সনেনপহাতব্বভাৰো আপজ্জতি, পটিসন্ধিদানে সতি অপাযগমনীযসভাৰানতিৰত্তনতো, তস্মা অম্হেহি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ উদ্ধচ্চসহগতস্স ৰিপাকদানং সম্পটিচ্ছিতব্বং, ন যেসং কেসঞ্চি ৰচনং. পট্ঠানানুসারীহি ভৰিতব্বন্তি.
৫৩৭-৮. যন্তি যং আৰজ্জনদ্ৰযং. করণমত্তত্তাতি করণমত্তমেৰ ঠপেত্ৰা ফলদানাভাৰতো. ৰাতপুপ্ফসমন্তি মোঘপুপ্ফসমং, যথা তং পঠমসঞ্জাতং অচ্ছিন্নমূলেপি রুক্খে নিব্বত্তং পুরিমেহি অদিন্নফলত্তা ফলনিব্বত্তকং ন হোতি, এৰমিদং অনুপচ্ছিন্নভৰমূলেপি সন্তানে নিব্বত্তং অনাসেৰনভাৰেন ফলদাযকং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. জৰনত্তং তু সম্পত্তন্তি অট্ঠারসৰিধং খীণাসৰাৰেণিকং ৰিঞ্ঞাণমাহ. কিচ্চসাধনতোতি ভৰতণ্হামূলস্স অৰোচ্ছিন্নভাৰে সতি কুসলাকুসলকম্মকিচ্চস্স সাধনতো, দানাদিতংতংকিচ্চসাধনৰসেন ৰা. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা হি ছিন্নমূলস্স রুক্খস্স পুপ্ফং পুপ্ফনমত্তং ঠপেত্ৰা অফলমেৰ হোতি, এৰমেতম্পি তংতংকিচ্চসাধনমত্তং ঠপেত্ৰা সমুচ্ছিন্নভৰতণ্হামূলে সন্তানে পৰত্তনতো অফলমেৰাতি.
৫৩৯-৪০. পটিচ্চাতি হেতুধম্মস্স পটিমুখং গন্ত্ৰা তং অপচ্চক্খায. এতীতি পৰত্ততি, তিট্ঠতি উপ্পজ্জতি ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘এতী’’তি হি ইদং উপ্পত্তিট্ঠিতীনং সাধারণৰসেন পৰত্তিপরিদীপকং. তেনেৰাহ ‘‘ঠিতিযুপ্পত্তিযাপি ৰা’’তি. একচ্চো হি পচ্চযো ঠিতিযা এৰ উপকারকো হোতি যথা পচ্ছাজাতপচ্চযো, একচ্চো উপ্পত্তিযা এৰ যথা অনন্তরাদিকো, একচ্চো উভযস্স যথা হেতুআদযো. এৰং পচ্চয-সদ্দস্স ৰচনত্থং দস্সেত্ৰা ইদানি পচ্চযলক্খণং দস্সেন্তো আহ ‘‘যো ধম্মো’’তিআদি. যোতি হেতুধম্মো. যস্সাতি যস্স ফলধম্মস্স. ঠিতিযুপ্পত্তিযাপি ৰাতি ঠিতিত্থং, উপ্পত্তিত্থং ৰা. ঠিতিযাতি ৰা ঠিতিক্খণে, উপ্পত্তিযাতি উপ্পাদক্খণে. যস্স ধম্মস্স উপকারো, যস্স ধম্মস্স ঠিতিযুপ্পত্তিযাতি ৰা সম্বন্ধো. ‘‘উপকারো’’তি ইমিনা ধম্মেন ধম্মসত্তিউপকারকং দস্সেতি. ‘‘সম্ভৰো’’তিআদি পচ্চযস্সেৰ পরিযাযদস্সনং. সম্ভৰতি এতস্মাতি সম্ভৰো. তথা পভৰো. হিনোতি পতিট্ঠাতি এত্থাতি হেতু. অনেকত্থত্তা ধাতুসদ্দানং হি-সদ্দো মূল-সদ্দো ৰিয পতিট্ঠত্থো ৰেদিতব্বো. হিনোতি ৰা এতেন কম্মনিদানভূতেন উদ্ধং ওজং অভিহরন্তেন মূলেন ৰিয পাদপো তপ্পচ্চযং ফলং গচ্ছতি, ৰুদ্ধিং ৰিরুল়্হিং আপজ্জতীতি হেতু. অত্তনো ফলং করোতীতি কারণং. পচ্চযো মতোতি পচ্চযোৰ ‘‘সম্ভৰো’’তিআদিতো মতো. অত্থতো এতে সমানা, ব্যঞ্জনমত্তংযেৰ নেসং নানত্তন্তি ৰুত্তং হোতি.
৫৪১-৫. এৰং পট্ঠানে আগতসব্বপচ্চযানং সাধারণৰসেন অত্থং ৰত্ৰা ইধাধিপ্পেতস্স হেতুপচ্চযস্সেৰ সরূপং দস্সেতুং ‘‘লোভাদি পন যো ধম্মো’’তিআদি ৰুত্তং. মূলট্ঠেনাতি সম্পযুত্তানং সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনসঙ্খাতমূলট্ঠেন. ছল়েৰাতি মূলট্ঠেনূপকারকভাৰস্স তেসমেৰ আৰেণিকভাৰেন এতে ছল়েৰ. জাতিতোতি কুসলাকুসলাব্যাকতজাতিতো. নৰধাতি তযো কুসলহেতূ, তযো অকুসলহেতূ, তযো অব্যাকতহেতূতি নৰধা. ধম্মানং…পে… সাধকোতি যথা সালিৰীহিবীজাদীনি সালিৰীহিআদিভাৰস্স সাধকানি, মণিআদিপভাৰত্থূনঞ্চ নীলাদিৰণ্ণানি নীলাদিমণিপভায সাধকানি, এৰং হেতুপচ্চযো যথারহং অত্তনো সম্পযুত্তানং কুসলাদিত্তসাধকোতি কুসলাকুসলাব্যাকতধম্মানং যথাক্কমং কুসলাকুসলাব্যাকতভাৰসাধকো মূলট্ঠোতি অযমেত্থ অত্থো. একে আচরিযাতি রেৰতাচরিযং, তস্স সিস্সানুসিস্সে চ সন্ধাযাহ. অথ ৰা গরুম্হি বহুৰচনম্পি যুজ্জতীতি রেৰতাচরিযমেৰ সন্ধায ‘‘একে আচরিযা’’তি ৰুত্তং.
এৰং সন্তেতি যদি মূলট্ঠো কুসলাদিভাৰসাধকো, এৰং সতি. যথা চিত্তং চিত্তজরূপানং পচ্চযো হোতি, এৰং তংসম্পযুত্তধম্মাপীতি আহ ‘‘তংসমুট্ঠানরূপিসূ’’তি, হেতুসমুট্ঠানরূপেসূতি অত্থো. নেৰ সম্পজ্জতীতি ন সিজ্ঝতি, ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তো হেতুপচ্চযভাৰো ন সম্পজ্জতীতি ৰুত্তং হোতি. যথা কুসলাকুসলা হেতূ তংসমুট্ঠানরূপস্স কুসলাদিভাৰায ন পরিযত্তা, এৰং অব্যাকতোপি হেতু তংসমুট্ঠানস্স রূপস্স অব্যাকতভাৰায ন পরিযত্তো. সভাৰেন হি তং অব্যাকতন্তি আহ ‘‘ন হী’’তিআদি. যদি কুসলাদিভাৰং ন সাধেন্তি, পচ্চযাপি ন হোন্তীতি ৰদেয্যাতি আহ ‘‘ন তেস’’ন্তিআদি. ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১) ৰচনতো তে অলোভাদযো তেসং রূপানং পচ্চযা ন ন হোন্তি, ভৰন্তেৰাতি অত্থো.
৫৪৬-৭. ন গন্তব্বোতি ন পচ্চেতব্বো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যদি কুসলাদিহেতুযো অত্তনো ৰিয অত্তহেতুকানং ধম্মানং কুসলাদিভাৰং সাধেন্তি, কুসলাকুসলহেতুপচ্চযসম্ভূতা রূপধম্মাপি তে ৰিয কুসলাদযো সিযুং, হেতুযো ৰা রূপানং পচ্চযা ন সিযুং, ন চ পনেতং উভযম্পি অত্থি, তস্মা কুসলাদীনং কুসলাদিভাৰসাধকো মূলট্ঠোতি ন ৰিঞ্ঞাতব্বন্তি. অপিচ যদি হেতুপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৰো, তদা অব্যাকতভাৰোপি তপ্পটিবদ্ধো সিযা, অহেতুকানং অব্যাকতভাৰো ন সিজ্ঝতি. যদি চ হেতুপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৰো, হেতূনম্পি কুসলাদিভাৰো অপ্পটিবদ্ধো সিযা. অথ তেসম্পি সেসহেতুপটিবদ্ধো, এৰম্পি মোমূহচিত্তসম্পযুত্তস্স হেতুনো অকুসলভাৰো ন সিজ্ঝেয্য. অথ তস্স সো অঞ্ঞহেতুকো সিযা, এৰং সতি সেসহেতূনম্পি তংহেতুকোৰ সিযা. যথা চ সেসহেতূনং, এৰং অৰসেসসম্পযুত্তধম্মানম্পি তংহেতুকোৰ সিযা. অথ সিযা হেতূনং সভাৰতোৰ কুসলাদিভাৰো, সম্পযুত্তানং পন হেতুপটিবদ্ধোতি, এৰং সতি অলোভো কুসলো ৰা সিযা অব্যাকতো ৰা. যদি হি সো সভাৰতো কুসলো, তংসভাৰত্তা অব্যাকতো ন সিযা. অথ অব্যাকতো, তংসভাৰত্তা কুসলো ন সিযা অলোভসভাৰস্স অদোসত্তাভাৰো ৰিয. যস্মা পন উভযথাপি হোতি, তস্মা যথা উভযথা হোন্তেসু সদ্ধাদীসু সম্পযুত্তেসু হেতুপটিবদ্ধং কুসলাদিভাৰং পরিযেসথ, ন সভাৰতো, এৰং হেতূসুপি কুসলাদিতা অঞ্ঞপটিবদ্ধা পরিযেসিতব্বা, ন সভাৰতো. সা পন পরিযেসিযমানা যোনিসোমনসিকারাদিপটিবদ্ধা হোতীতি হেতূসু ৰিয হেতুসম্পযুত্তধম্মেসুপি যোনিসোমনসিকারাদিপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৰো, ন হেতুপটিবদ্ধোতি. তেনেৰাহ –
‘‘যোনিসো, ভিক্খৰে, মনসি করোতো অনুপ্পন্না চেৰ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ কুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তী’’তিআদি (অ. নি. ১.৬৭).
সমযঞ্ঞুনাতি আভিধম্মিকমতৰেদিনা. সুপ্পতিট্ঠিতভাৰস্স সাধনেনাতি অত্তহেতুকানং ধম্মানং সম্মা পতিট্ঠিতভাৰস্স থিরভাৰস্স সাধনেন. লদ্ধহেতুপচ্চযা হি ধম্মা ৰিরুল়্হমূলা ৰিয পাদপা থিরা হোন্তি সুপ্পতিট্ঠিতা, অহেতুকা তিলবীজাদিসেৰালা ৰিয ন সুপ্পতিট্ঠিতাতি.
৫৪৮. সব্বসোতি কামাৰচরাদিসব্বভাগেন.
৫৫০-১. পটিসন্ধিক্খণে চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং অভাৰতো অত্তনা সম্পযুত্তানং, কটত্তারূপানমেৰ চ পচ্চযভাৰোতি আহ ‘‘অত্তনা…পে… জাতান’’ন্তি. কম্মস্স কতত্তা এৰ চ উপচিতত্তা চ ন ইস্সরাদিহেতুনো সম্ভূতানি রূপানি কটত্তারূপানি, কম্মসমুট্ঠানরূপানীতি অত্থো, কটত্তারূপানেৰ জাতানি ভূতানি নিব্বত্তানীতি কটত্তারূপজাতানি. তথেৰাতি যথা পটিসন্ধিযং কটত্তারূপানং, এৰন্তি অত্থো. চিত্তজানঞ্চাতি চ-সদ্দেন ‘‘অত্তনা সম্পযুত্তান’’ন্তি আকড্ঢতি.
৫৫৩. লোকুত্তরৰিপাকানং পটিসন্ধিৰসেন অপ্পৰত্তনতো নত্থি কম্মসমুট্ঠানস্স পচ্চযভাৰোতি আহ ‘‘চিত্তজান’’ন্তিআদি.
৫৫৫. হেতুপচ্চযসম্ভৰোতি হেতুপচ্চযসম্ভূতধম্মো, হেতুপচ্চযতো পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং সম্ভৰাকারো ৰা. সঞ্জাতসুখহেতুনাতি সঞ্জাতঞাণেন, সম্পজঞ্ঞেনাতি অত্থো. ঞাণঞ্হি ‘‘সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি, সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তিআদিৰচনতো সুখং হেতু এতস্সাতি,
‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো,
যো চত্থো সম্পরাযিকো;
অত্থাভিসমযা ধীরো,
পণ্ডিতোতি পৰুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.১২৯) –
আদিৰচনতো সুখস্স হেতূতি ৰা ‘‘সুখহেতূ’’তি ৰুচ্চতি.
৫৫৬. লোকস্স অধিপতি লোকাধিপতি, সকললোকনাযকেনাতি অত্থো. অত্তাধীনানং পতিনোতি অধিপতী. ছন্দং তু জেট্ঠকং কত্ৰাতি ‘‘ছন্দৰতো কিং নাম ন সিজ্ঝতী’’তিআদিকং পুরিমাভিসঙ্খারূপনিস্সযং লভিত্ৰা উপ্পজ্জমানে চিত্তুপ্পাদে ছন্দো জেট্ঠকভূতো সম্পযুত্তধম্মে ৰসে ৰত্তমানো হুত্ৰা পৰত্ততি, সম্পযুত্তধম্মা চ তস্স ৰসে পৰত্তন্তি হীনাদিভাৰেন তদনুৰত্তনতোতি আহ ‘‘ছন্দং তু জেট্ঠকং কত্ৰা’’তিআদি. কত্ৰা ধুরন্তি সহজাতপুব্বঙ্গমৰসেন পুব্বঙ্গমং কত্ৰা. ছন্দাধিপতি নাম সো ৰা চিত্তুপ্পাদো ছন্দাধিপতি নাম ‘‘ছন্দো অধিপতি ইমস্সা’’তি কত্ৰা. এসেৰাতি ‘‘চিত্তং ধুরং কত্ৰা…পে… কালস্মিং চিত্তাধিপতি নামা’’তিআদিনা যথাৰুত্তোৰ নযো. সেসেসূতি চিত্তাদীসু. এত্থ চ ‘‘ছন্দং…পে… কালস্মি’’ন্তিআদিনা কালস্স নিযমিতত্তা চত্তারোপেতে একক্খণে অধিপতী ন হোন্তীতি দট্ঠব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা পট্ঠানে ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৩) চতুন্নম্পি অধিপতীনং পচ্চযভাৰো ৰিসুং ৰিসুংযেৰ উদ্ধটো. যদি হি তে একক্খণেযেৰ অধিপতিপচ্চযা সিযুং, তদা যথা হেতুপচ্চযনিদ্দেসে ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদিনা অৰিসেসেন ৰুত্তং মূলট্ঠেন উপকারকভাৰস্স ৰিজ্জমানেন দ্ৰিন্নং, তিণ্ণম্পি হেতূনং একক্খণে পচ্চযভাৰূপগমনতো, এৰং একক্খণেযেৰ বহূনং জেট্ঠকভাৰে সতি অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসেপি ‘‘অধিপতী অধিপতিসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদিনা ৰত্তব্বং সিযা. যস্মা পন এৰং অৰত্ৰা ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদিনা চত্তারোৰ ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তা, তস্মা একেকধম্মোযেৰ একক্খণে অধিপতিপচ্চযো হোতীতি দট্ঠব্বং. জেট্ঠট্ঠেনাতি পমুখভাৰেন.
সোভনা মতি, সোভনং ৰা মতং এতেসং অত্থীতি সুমতিনো, সম্মাদিট্ঠিকাতি অত্থো, তেসং মতিং ৰিবোধেতি পবোধেতীতি সুমতিমতিৰিবোধনং. কুচ্ছিতা মতি, কুচ্ছিতং ৰা মতং এতেসন্তি কুমতিনো, মিচ্ছাদিট্ঠিকা, তেসং মতিভূতা মতিভাৰেন পরিকপ্পিতত্তাতি কুমতিমতি, মিচ্ছাদিট্ঠি, সাযেৰ ইন্ধনসদিসতায ইন্ধনং তস্স পাৰকং অগ্গি ৰিযাতি কুমতি…পে… পাৰকং. অতিমধুরন্তি নিপুণগম্ভীরেন অত্থরসেন চেৰ সুৰিমলসখিলেন ব্যঞ্জনরসেন চ মধুরং. অৰেদীতি ওগাহেত্ৰা জানাতি. যো যোতি থেরনৰমজ্ঝিমেসু যো কোচি. জিনৰচনং সকলং অৰেদীতি তেপিটকস্সপি সকলজিনৰচনস্স গহণসমত্থতাপটিলাভেন তং অৰগচ্ছতি.
ইতি অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযা নাম
অভিধম্মাৰতারসংৰণ্ণনায
পকিণ্ণকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.