৭. সত্তমো পরিচ্ছেদো
ৰিপাকচিত্তপ্পৰত্তিনিদ্দেসৰণ্ণনা
৩৭৬. অনন্তঞাণেনাতি অনন্তারম্মণে পৰত্তঞাণেন. নিরঙ্গণেনাতি এত্থ রাগাদযো অকুসলা অঙ্গন্তি এতেহি তংসমঙ্গিনো পুগ্গলা নিহীনভাৰং গচ্ছন্তীতি অঙ্গণাতি ৰুচ্চন্তি. যথাহ –
‘‘রাগো অঙ্গণং, দোসো অঙ্গণং, মোহো অঙ্গণং, পাপকানং খো, আৰুসো, অকুসলানং ইচ্ছাৰচরানং অধিৰচনং যদিদং অঙ্গণ’’ন্তি চ আদি (ৰিভ. ৯২৪).
অত্তনো সন্তানে সীলাদিগুণে এসী গৰেসীতি গুণেসী, তেন গুণেসিনা. করুণাযং নিযুত্তো, সা অস্স অত্থীতি ৰা কারুণিকো, তেন কারুণিকেন. এত্থ চ ‘‘অনন্তঞাণেনা’’তি ইমিনা ভগৰতো সব্বঞ্ঞুভাৰমাহ, ‘‘নিরঙ্গণেনা’’তি খীণাসৰভাৰং, ‘‘গুণেসিনা’’তি পুব্বচরিযং, ‘‘কারুণিকেনা’’তি মহাকরুণাসমঙ্গিভাৰং. এত্তকেন পন থোমনেন ভগৰতো ৰিপাকদেসনায নিয্যানিকাদিভাৰং দীপেতি. অসব্বঞ্ঞুনা হি দেসিতং অনিয্যানিকং হোতি, অখীণাসৰেন দেসিতং ন পাকটং, অপুঞ্ঞৰতা দেসিতং নপ্পতিট্ঠাতি, অকারুণিকেন ৰুত্তং সুখদাযকং ন হোতি. ভগৰতো পন সব্বঞ্ঞুভাৰতো তেন দেসিতং নিয্যানিকং, খীণাসৰত্তা পাকটং, পুঞ্ঞৰন্ততায পতিট্ঠাতি, মহাকরুণাসমঙ্গিতায সুখদাযকন্তি. চিত্তপ্পভৰন্তি ৰিপাকচিত্তানং উপ্পত্তিং.
৩৭৭-৮৬. ইদানি ৰিপাককথায মাতিকাৰসেন অট্ঠকথায ঠপিতে দসপ্পকারে দস্সেতুং ‘‘একূনতিংস কম্মানী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যথারদ্ধায ৰিপাককথায মূলকারণভাৰতো ‘‘একূনতিংস কম্মানী’’তি পঠমং কম্মৰৰত্থানং কতং. কম্মে পন কথিতে ৰিপাককথায অধিট্ঠানভূতা ৰিপাকাপি কথেতব্বাতি ‘‘পাকা দ্ৰত্তিংস দস্সিতা’’তি দুতিযং ৰিপাকৰৰত্থানং কতং. কম্মৰিপাকানঞ্চ অদ্ৰারেসু অদিস্সনতো ‘‘তীসু…পে… দিস্সরে’’তি ততিযং কম্মদ্ৰারৰিপাকদ্ৰারা ৰুত্তা. কম্মৰিপাকানং ৰচনপ্পসঙ্গেযেৰ একস্সেৰ কম্মস্স তং তং পচ্চযমাগম্ম অনেকফলনিপ্ফাদনং দস্সেতুং ‘‘কুসলং…পে… ৰিৰিধং ফল’’ন্তি চতুত্থং কামাৰচরকুসলস্স পৰত্তিপটিসন্ধীসু নানাফলনিপ্ফাদনং ৰুত্তং. এৰং ৰুত্তে পন পৰত্তিপটিসন্ধীনং লব্ভমানৰিপাকৰসেন ৰুত্তভাৰং অজানন্তা –
‘‘তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকাৰসেসেনা’’তি;
‘‘একং পুপ্ফং চজিত্ৰান, অসীতিকপ্পকোটিযো;
দুগ্গতিং নাভিজানামী’’তি. চ –
এৰমাদিৰচনস্স ব্যঞ্জনচ্ছাযায অত্থং গহেত্ৰা দিন্নপটিসন্ধিকাযপি চেতনায পুন পটিসন্ধিদানং মঞ্ঞেয্যুন্তি ‘‘একায…পে… পকাসিতা’’তি পঞ্চমং একেন কম্মেন একিস্সাযেৰ পটিসন্ধিযা নিব্বত্তনং ৰুত্তং. একস্মিং ভৰে নানাকম্মস্স ৰিপাকপ্পৰত্তিং সুণন্তা ‘‘দিস্ৰা কুমারং সতপুঞ্ঞলক্খণ’’ন্তিআদিৰচনস্স অত্থং অজানন্তা ‘‘নানাকম্মেন একাৰ পটিসন্ধি হোতী’’তি চিন্তেয্যুন্তি ‘‘নানা…পে… পটিসন্ধিযো’’তি ছট্ঠং নানাকম্মস্স নানাপটিসন্ধিদানং ৰুত্তং. তথা ৰিপচ্চন্তস্স চ একস্স কম্মস্স সোল়স ৰিপাকানি দ্ৰাদসমগ্গো অহেতুকট্ঠকম্পীতি অযং ৰিপাকৰিভাগো হেতুভেদৰসেন হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘তিহেতুকং…পে… ন চ হোতি তিহেতুকা’’তি সত্তমং অট্ঠকথায আগতহেতুকিত্তনং দস্সিতং. তং পন হেতুকিত্তনং একেকস্স কম্মস্স ৰিপাকৰিভাগদস্সনত্থন্তি. ইদানি তিপিটকচূল়নাগত্থেরস্স, মোরৰাপিৰাসিমহাদত্তত্থেরস্স, তিপিটকমহাধম্মরক্খিতত্থেরস্সাতি তিণ্ণং থেরানং ৰাদেসু ‘‘একায চেতনায দ্ৰাদস ৰিপাকানি এত্থেৰ দসকমগ্গো অহেতুকট্ঠকম্পী’’তি আগতস্স দুতিযত্থেরৰাদস্স, ‘‘একায চেতনায দস ৰিপাকানি এত্থেৰ অহেতুকট্ঠকম্পী’’তি আগতস্স ততিযত্থেরস্স ৰাদস্স চ ন সম্মাপতিট্ঠিতত্তা সুপ্পতিট্ঠিতস্স পঠমত্থেরৰাদস্স ৰসেন দস্সেতুং ৰিপাকেসু অসঙ্খারসসঙ্খারৰিধানং পচ্চযবলেন হোতি, নো কম্মবলেনাতি দীপনত্থং অট্ঠমং, ‘‘অসঙ্খারসসঙ্খার’’ন্তিআদিনা কম্মেন সহ অসমানম্পি কত্ৰা সঙ্খারভেদো ৰুত্তো. কম্মস্স সোমনস্সুপেক্খাসহগতভাৰেপি আরম্মণৰসেনেৰ ৰিপাকৰেদনায পরিৰত্তনং দস্সেতুং ‘‘আরম্মণেন…পে… পরিৰত্তন’’ন্তি নৰমং আরম্মণেন ৰেদনাপরিৰত্তনং ৰুত্তং. কম্মৰসেন চেৰ আরম্মণৰসেন চ অনিযতস্স তদারম্মণস্স জৰনৰসেন নিযমদস্সনত্থং ‘‘তদারম্মণ…পে… নিযামিত’’ন্তি দসমং জৰনেন তদারম্মণনিযমো ৰুত্তোতি.
একূনতিংস কম্মানীতি কুসলাকুসলৰসেন ৰীসতি পরিত্তানি, নৰ মহগ্গতানীতি একূনতিংস কম্মানি. যস্মা পনেসা ৰট্টৰসেন ৰিপাককথা, তস্মা লোকুত্তরকুসলং ৰজ্জেত্ৰা একূনতিংসেৰ কম্মানি ৰুত্তানি. এৰং ‘‘পাকা দ্ৰত্তিংসা’’তি এত্থাপি তেৰীসতি পরিত্তা, নৰ মহগ্গতাতি পাকা দ্ৰত্তিংস. তীসু দ্ৰারেসূতি কাযৰচীমনোদ্ৰারৰসেন তীসু কম্মদ্ৰারেসু. কম্মদ্ৰারৰৰত্থানং হেট্ঠা সঙ্খেপতো দস্সিতমেৰ. ৰিত্থারতো পনেতং অট্ঠসালিনিযা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথায (ধ. স. অট্ঠ. ১ কাযকম্মদ্ৰার), তংসংৰণ্ণনাদিতো চ গহেতব্বং. কামং কম্মানিপি ছসু দ্ৰারেসু পৰত্তন্তি, পঞ্চদ্ৰারপ্পৰত্তানি পন অৰিপাকানি, মনোদ্ৰারদ্ৰারত্তযৰসেন ভিন্নানং ৰিপাকদাযকানমেৰ সঙ্গণ্হনত্থং ‘‘তীসু দ্ৰারেসূ’’তি ৰুত্তং. ছসূতি চক্খুদ্ৰারাদীনি পঞ্চ, মনোদ্ৰারঞ্চাতি ছসু ৰিপাকদ্ৰারেসু.
তং তং পচ্চযমাগম্মাতি কালসম্পদাদিকং তং তং পচ্চযমাগম্ম. তেনাহু পোরাণা –
‘‘কালোপধিপ্পযোগানং, গতিযা চ যথারহং;
সম্পত্তিঞ্চ ৰিপত্তিঞ্চ, কম্মমাগম্ম পচ্চতী’’তি.
অথ ৰা তং তং পচ্চযন্তি সোমনস্সাদিহেতুভূতং তং তং সহকারিপচ্চযং. ৰিৰিধং ফলন্তি সোমনস্সুপেক্খাসহগতসহেতুকাহেতুকঅসঙ্খারসসঙ্খারৰসেন নানপ্পকারফলং. একায চেতনাযাতি উপপজ্জৰেদনীযভূতায, অপরাপরিযৰেদনীযভূতায ৰা একায চেতনায. দিট্ঠধম্মৰেদনীযভূতা পন পৰত্তিৰিপাকমেৰ নিব্বত্তেতি, নো পটিসন্ধিং.
কিঞ্চাপি ‘‘তিহেতুক’’ন্তি অৰিসেসেন ৰুত্তং, উক্কট্ঠমেৰ পন তিহেতুককম্মং তিহেতুকৰিপাকং দেতি, তথা দুহেতুকম্পি উক্কট্ঠমেৰ দুহেতুকৰিপাকং দেতি. ওমকং পন তিহেতুককম্মং দুহেতুকুক্কট্ঠসদিসং, দুহেতুকাহেতুকমেৰ ৰিপাকং দেতি. তথা দুহেতুকম্পি অহেতুকমেৰ ৰিপাকং দেতীতি. উক্কট্ঠোমকৰিভাগো চ পনেস কুসলাকুসলপরিৰারলাভতো, আসেৰনৰিপ্পটিসারপ্পৰত্তিযা ৰা দট্ঠব্বো. যঞ্হি কম্মং অত্তনো পৰত্তিকালে পুরিমপচ্ছাভাগপ্পৰত্তেহি কুসলধম্মেহি পরিৰারিতং, পচ্ছা ৰা আসেৰনলাভেন সমুদাচিণ্ণং, তং উক্কট্ঠং. যং পন করণকালে অকুসলধম্মেহি পরিৰারিতং, পচ্ছা ৰা ‘‘দুক্কটং মযা’’তি ৰিপ্পটিসারুপ্পাদনেন পরিভাৰিতং, তং ওমকং নাম হোতি.
অথেত্থ যথাৰুত্তৰিধানং কিং পটিসন্ধিপৰত্তীনং অৰিসেসেন, উদাহু পৰত্তিৰসেনেৰাতি চে? পৰত্তিৰসেনেৰ, পটিসন্ধিযং পন অযং ৰিসেসোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তিহেতুকেনা’’তিআদি. এত্থাপি তিহেতুকুক্কট্ঠকম্মেনেৰ তিহেতুকপটিসন্ধি হোতি, ওমকেন পন দুহেতুকুক্কট্ঠেন চ দুহেতুকা পটিসন্ধি, দুহেতুকোমকেন পন অহেতুকাৰাতি অযং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. যস্মা পনেত্থ ঞাণং জচ্চন্ধাদিৰিপত্তিনিমিত্তস্স মোহস্স, সব্বাকুসলস্স ৰা পটিপক্খং, তস্মা তংসম্পযুত্তং কম্মং জচ্চন্ধাদিৰিপত্তিপচ্চযং ন হোতীতি তিহেতুকং অতিদুব্বলম্পি সমানং দুহেতুকপটিসন্ধিমেৰ আকড্ঢতি, নাহেতুকন্তি আহ ‘‘ন চ হোতি অহেতুকা’’তি. যস্মা পটিসম্ভিদামগ্গে সুগতিযং জচ্চন্ধবধিরাদিৰিপত্তিযা অহেতুকূপপত্তিং ৰজ্জেত্ৰা গতিসম্পত্তিযা অহেতুকূপপত্তিং দস্সেন্তেন ধম্মসেনাপতিনা –
‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি, গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে কতমেসং অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি? কুসলস্স কম্মস্স জৰনক্খণে তযো হেতূ কুসলা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেন ৰুচ্চতি কুসলমূলপচ্চযাপি সঙ্খারা. নিকন্তিক্খণে দ্ৰে হেতূ অকুসলা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেন ৰুচ্চতি অকুসলমূলপচ্চযাপি সঙ্খারা. পটিসন্ধিক্খণে তযো হেতূ অব্যাকতা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেন ৰুচ্চতি নামরূপপচ্চযাপি ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযাপি নামরূপ’’ন্তি (পটি. ম. ১.২৩১-২৩২) –
এৰং জৰনক্খণে তিণ্ণং হেতূনং পচ্চযা ঞাণসম্পযুত্তৰিপাকুপ্পত্তি ৰুত্তা, ন পন ‘‘জৰনক্খণে দ্ৰিন্নং হেতূনং পচ্চযা’’তি, তস্মা তিহেতুককম্মেনেৰ তিহেতুকপটিসন্ধি হোতি, ন দুহেতুকেনাতি আহ ‘‘দুহেতুকেন…পে… ন চ হোতি তিহেতুকা’’তি. যদি হি দুহেতুককম্মেন তিহেতুকপটিসন্ধি সিযা, যথা ‘‘অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতী’’তি ৰত্ৰা তস্স ৰিভঙ্গো কতো, এৰং ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি. গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে কতমেসং সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি? কুসলস্স কম্মস্স জৰনক্খণে দ্ৰে হেতূ কুসলা তস্মিং খণে…পে… সঙ্খারা, নিকন্তিক্খণে দ্ৰে হেতূ অকুসলা তস্মিং খণে…পে… সঙ্খারা, পটিসন্ধিক্খণে তযো হেতূ অব্যাকতা তস্মিং খণে…পে… নামরূপ’’ন্তি সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা ঞাণসম্পযুত্তূপপত্তিং ৰত্ৰা তস্স ৰিভঙ্গো কাতব্বো সিযা, ন চ পনেৰং অত্থি, তস্মা ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘দুহেতুককম্মেন তিহেতুকপটিসন্ধি ন হোতী’’তি.
যদি এৰং –
‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণৰিপ্পযুত্তে ছন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি. গতিসম্পত্তিযা ঞাণৰিপ্পযুত্তে কতমেসং…পে… হোতি? কুসলস্স কম্মস্স জৰনক্খণে দ্ৰে হেতূ কুসলা তস্মিং খণে…পে… সঙ্খারা. নিকন্তিক্খণে দ্ৰে হেতূ অকুসলা তস্মিং খণে…পে… সঙ্খারা. পটিসন্ধিক্খণে দ্ৰে হেতূ অব্যাকতা তস্মিং খণে…পে… নামরূপ’’ন্তি –
এৰং দুহেতুককম্মেন দুহেতুকূপপত্তিং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণৰিপ্পযুত্তে সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি. গতিসম্পত্তিযা ঞাণৰিপ্পযুত্তে কতমেসং সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি? কুসলস্স কম্মস্স জৰনক্খণে তযো হেতূ কুসলা তস্মিং খণে…পে… সঙ্খারা. নিকন্তিক্খণে দ্ৰে হেতূ অকুসলা তস্মিং খণে…পে… সঙ্খারা. পটিসন্ধিক্খণে দ্ৰে হেতূ অব্যাকতা তস্মিং খণে…পে… নামরূপ’’ন্তি এৰং তিহেতুককম্মেন দুহেতুকপটিসন্ধিযাপি অনুদ্ধটত্তা সাপি ন হোতীতি চে? নো ন হোতি, দুহেতুকোমককম্মেন অহেতুকপটিসন্ধিযা ৰিয তিহেতুকোমকেন দুহেতুকপটিসন্ধিযাৰ দাতব্বত্তা, কম্মসরিক্খকৰিপাকদস্সনত্থং পন মহাথেরেন পাঠো সাৰসেসো কতো.
যদি এৰং পুরিমৰুত্তেহি ইদং সমানং কম্মসরিক্খকতাভাৰতোতি দুহেতুককম্মেন তিহেতুকপটিসন্ধি ন উদ্ধটা, ন পন অলব্ভনতোতি? তং ন, অকুসলকম্মস্স অলোভসম্পযোগাভাৰতো, অলোভফলুপ্পাদনে ৰিয ঞাণৰিপ্পযুত্তস্স ঞাণফলুপ্পাদনে অসমত্থভাৰতো. পঞ্ঞাবলসম্পযোগতো হি তংঞাণফলুপ্পাদনে সমত্থং হোতি.
এত্থাহ – কিং পনেতং কম্মমেৰ পটিসন্ধিং দেন্তং অত্তনা সদিসৰেদনমেৰ দেতি, উদাহু ৰিসদিসৰেদনম্পীতি? দুহেতুকোমকমেৰ ৰিসদিসৰেদনং দেতি, ইতরং পন সদিসৰেদনমেৰ. তথা হি পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমট্ঠকথায মহাকম্মৰিভঙ্গসুত্তে সুখৰেদনীযাদিকম্মৰণ্ণনায –
‘‘কামাৰচরকুসলতো সোমনস্সসহগতচিত্তসম্পযুত্তা চতস্সো চেতনা, রূপাৰচরকুসলতো চতুক্কজ্ঝানচেতনাতি এৰং পটিসন্ধিপৰত্তেসু সুখৰেদনায জননতো সুখৰেদনীযং কম্মং নাম. কামাৰচরঞ্চেত্থ পটিসন্ধিযংযেৰ একন্তেন সুখং জনেতি, পৰত্তে পন ইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণে অদুক্খমসুখম্পি.
‘‘অকুসলচেতনা পৰত্তে কাযদ্ৰারপ্পৰত্তদুক্খস্স জননতো দুক্খৰেদনীযং কম্মং নাম.
‘‘কামাৰচরকুসলতো পন উপেক্খাসহগতচিত্তসম্পযুত্তা চতস্সো চেতনা, রূপাৰচরকুসলতো চতুত্থজ্ঝানচেতনাতি এৰং পটিসন্ধিপৰত্তেসু ততিযৰেদনায জননতো অদুক্খমসুখৰেদনীযং কম্মং নাম. এত্থ চ ‘‘কামাৰচরং পটিসন্ধিযংযেৰ একন্তেন অদুক্খমসুখং জনেতি, পৰত্তে ইট্ঠারম্মণে সুখম্পী’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ৩.৩০০) –
ৰুত্তং. ননু চ ‘‘আরম্মণেন হোতেৰ, ৰেদনাপরিৰত্তন’’ন্তি ৰচনতো আরম্মণৰসেন ৰেদনানিযমো হোতি, ন চ সোমনস্সসহগতকম্মেন পটিসন্ধিং গণ্হন্তস্স ইট্ঠারম্মণমেৰ কম্মনিমিত্তাদিকমাপাথমাগচ্ছতীতি নিযমো অত্থি, উপেক্খাসহগতকম্মেন ৰা ইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণন্তি ন সক্কা ৰত্তুং, তস্মা কথং কম্মৰসেনেৰ ৰেদনানিযমোতি? ৰুচ্চতে – ইট্ঠাদিআরম্মণম্পি আপাথমাগচ্ছন্তং কম্মবলেনেৰ আগচ্ছতীতি সোমনস্সসহগতকম্মেন পটিসন্ধিগ্গহণকালে তস্স বলেন ইট্ঠারম্মণমাপাথমাগচ্ছতি, উপেক্খাসহগতকম্মেন ইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণন্তি ন ন সক্কা ৰত্তুং, তস্মা কম্মৰসেন পটিসন্ধিযা আরম্মণনিযমো, আরম্মণৰসেন ৰেদনানিযমোতি. অপিচ ‘‘আরম্মণেন হোতেৰ, ৰেদনাপরিৰত্তন’’ন্তি ইদং তদারম্মণং সন্ধায ৰুত্তন্তি ন তেন পটিসন্ধিযা কম্মসরিক্খকৰেদনাভাৰো পটিক্খিপিতুং সক্কা, দুহেতুকোমকং পন সোমনস্সসহগতম্পি অত্তনো নিহীনতায দুহেতুকফলুপ্পাদনে অসমত্থত্তা, অহেতুকায চ অত্তনা সদিসৰেদনায পটিসন্ধিযা অসম্ভৰতো উপেক্খাসহগতপটিসন্ধিযা অনুরূপতো ইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণমুপট্ঠপেত্ৰা তদারম্মণং উপেক্খাসহগতমেৰ পটিসন্ধিং দেতি.
ননু চ ‘‘পচ্ছিমভৰিকমহাবোধিসত্তানং মেত্তাপুব্বভাগং সোমনস্সকম্মং পটিসন্ধিং দেতী’’তি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং, মহাসিৰত্থেরো চ উপেক্খাসহগতঞাণসম্পযুত্তঅসঙ্খারিকৰিপাকচিত্তেন পটিসন্ধিং ইচ্ছতি. ৰুত্তঞ্হি তেন ‘‘সোমনস্সসহগততো উপেক্খাসহগতং বলৰতরং, তেন পটিসন্ধিং গণ্হন্তি, তেন গহিতপটিসন্ধিকা হি মহজ্ঝাসযা হোন্তি তিপিটকচূল়নাগত্থেরো ৰিযা’’তি, তস্মা সোমনস্সসহগতকুসলতো উপেক্খাসহগতপটিসন্ধিপি লব্ভতি যথা চ, এৰং তথা উপেক্খাসহগততো সোমনস্সসহগতাপীতি কথং কম্মসদিসৰেদনা পটিসন্ধীতি? এত্থাপি চ কম্মম্পি উপেক্খাসহগতমেৰাতি থেরস্স অধিপ্পাযো সিযাতি সক্কা ৰত্তুং. অপিচাযং ৰাদো মহাঅট্ঠকথাযং পটিক্খিত্তোৰ. তথা হি ৰুত্তং সঙ্গহকারেহি ‘‘অট্ঠকথাযং পন অযং থেরস্স মনোরথো, নত্থি এত’’ন্তি পটিক্খিপিত্ৰা সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং হিতূপচারো বলৰা হোতি, তস্মা মেত্তাপুব্বভাগকামাৰচরকুসলৰিপাকসোমনস্সসহগততিহেতুকঅসঙ্খারিকচিত্তেন পটিসন্ধিং গণ্হন্তীতি ৰুত্তন্তি, তস্মা পটিক্খিত্তৰাদং গহেত্ৰা ন সক্কা অট্ঠকথাৰচনং চালেতুন্তি সম্পটিচ্ছিতব্বমেৰেতং কম্মসদিসৰেদনা পটিসন্ধীতি. অসম্পটিচ্ছন্তেহি ৰা অট্ঠকথায অধিপ্পাযো সাধুকং কথেতব্বোতি.
অসঙ্খারন্তি অসঙ্খারিককম্মং. অসঙ্খারং সসঙ্খারম্পি ফলং দেতীতি সম্বন্ধো.
আরম্মণেনাতি ইট্ঠাদিআরম্মণেন. ৰেদনাপরিৰত্তনন্তি তস্স তস্স আরম্মণস্স অনুরূপতো সোমনস্সাদিৰেদনায পরিৰত্তনং, কুসলৰিপাকসন্তীরণতদারম্মণানি সন্ধায চেতং ৰুত্তং. তানি হি ইট্ঠারম্মণে সোমনস্সসহগতানি, ইট্ঠমজ্ঝত্তে উপেক্খাসহগতানি. অকুসলৰিপাকং পন সন্তীরণতদারম্মণং অনিট্ঠে, অনিট্ঠমজ্ঝত্তে চ আরম্মণে উপেক্খাসহগতমেৰ. ন হি তস্স আরম্মণৰসেন ৰেদনাভেদো অত্থি, হেট্ঠা ৰুত্তনযেন দ্ৰীসুপি উপেক্খাসহগতমেৰ. দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনেসু চ ঠপেত্ৰা কাযৰিঞ্ঞাণদ্ৰযং সেসানি ইট্ঠাদীসু সব্বত্থ হেট্ঠা ৰুত্তকারণৰসেনেৰ উপেক্খাসহগতানি, তথা কাযৰিঞ্ঞাণং ইট্ঠাদীসু সুখসহগতং, অনিট্ঠাদীসু দুক্খসহগতন্তি. জৰনেন নিযমিতং অট্ঠকথাযন্তি অধিপ্পাযো. হেতুনিযমনমেৰ চেত্থ জৰনৰসেন হোতি ৰেদনাভেদস্স আরম্মণেনেৰ, সঙ্খারভেদস্স চ পচ্চযৰসেনেৰ নিযমিতত্তা. এত্থ চ অকুসলৰিপাকানং ৰিভাগাভাৰতো কুসলৰিপাকতদারম্মণানমেৰ আরম্মণজৰনপচ্চযৰসেন নিযমনং হোতি. তং পন সরূপতো এৰং ৰেদিতব্বং – তিহেতুকুক্কট্ঠকম্মেন হি তদারম্মণং পৰত্তমানং কম্মৰসেন নিযমাভাৰতো সব্বেসুপি কুসলৰিপাকতদারম্মণেসু সম্পত্তেসু আরম্মণজৰনপচ্চযৰসেন, আরম্মণজৰনৰসেনেৰ ৰা নিযতং একমেৰ উপ্পজ্জতি. কথং? তদারম্মণেসু হি আরম্মণৰসেন ৰেদনানিযমো হোতি, জৰনৰসেন হেতুনিযমো, পচ্চযৰসেন সঙ্খারনিযমো. অহেতুকেসু পন সঙ্খারভেদাভাৰতো পচ্চযৰসেন নিযমনং নত্থি. তত্থ আরম্মণেন ৰেদনানিযমনং হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. জৰনৰসেন হেতুনিযমনে পন কম্মসরিক্খকহেতুৰসেন তিহেতুকানি দুহেতুকানি অহেতুকানীতি তীণি জৰনানি ৰেদিতব্বানি. তত্থ কম্মসরিক্খকহেতুৰসেন তিহেতুকজৰনানি নাম কামাৰচরকুসলকিরিযাসু ঞাণসম্পযুত্তজৰনানি, দুহেতুকজৰনানি নাম ঞাণৰিপ্পযুত্তজৰনানি, অহেতুকানি নাম অকুসলজৰনানি চেৰ কিরিযাহেতুকজৰনঞ্চ. অকুসলজৰনানিপি হি কুসলকম্মসরিক্খকহেতুৰসেন অহেতুকানি কুসলহেতূনং তেসু অভাৰতো.
তত্থ কম্মস্স জৰনসদিসতদারম্মণাভিনিপ্ফাদনসামত্থিযে সতি তিহেতুকজৰনে জৰিতে তিহেতুকতদারম্মণং হোতি, দুহেতুকজৰনে জৰিতে দুহেতুকতদারম্মণং, অহেতুকজৰনে জৰিতে অহেতুকতদারম্মণং হোতীতি. এৰং জৰনৰসেন হেতুনিযমনং দট্ঠব্বং. কথং পচ্চযৰসেন সঙ্খারনিযমোতি? কালসম্পদাদীনং, উতুসম্পদাদীনঞ্চ পচ্চযানং বলৰভাৰে সতি অসঙ্খারিকতদারম্মণং হোতি, দুব্বলভাৰে সসঙ্খারিকং. অহেতুকতদারম্মণস্স পন পচ্চযৰসেন নিযমো নত্থি, তস্মা যদি ইট্ঠারম্মণং হোতি, তদা উপেক্খাসহগতং তদারম্মণং পটিবাহিত্ৰা সোমনস্সসহগততদারম্মণমেৰ হোতি. সোমনস্সসহগততদারম্মণেসুপি অনিযমেন আরম্মণৰসেন সব্বেসু সম্পত্তেসু জৰনস্স তিহেতুকভাৰে দুহেতুকাহেতুকে পটিবাহিত্ৰা তিহেতুকমেৰ তদারম্মণং হোতি. তিহেতুকতদারম্মণেসুপি অনিযমেন জৰনৰসেন সব্বেসু সম্পত্তেসু পচ্চযস্স বলৰভাৰে সতি সসঙ্খারিকতদারম্মণং পটিবাহিত্ৰা অসঙ্খারিকমেৰ তদারম্মণং হোতি. এতেনেৰ নযেন সেসং তদারম্মণম্পি তংতংজৰনানুরূপতো নিযমনং দট্ঠব্বং.
অহেতুকতদারম্মণং পন পচ্চযং অনপেক্খিত্ৰা আরম্মণৰসেন চেৰ জৰনৰসেন চ নিযমনং হোতি. ইদমেত্থ যেভুয্যপ্পৰত্তিৰসেন নিযমনং. কদাচি পন আরম্মণৰসেন, পচ্চযৰসেন, পরিচিতৰসেন চ তদারম্মণনিযমো হোতি. তত্থ আরম্মণৰসেন চেৰ পচ্চযৰসেন চ নিযমনং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. পরিচিতৰসেন পন নিযমনে যেভুয্যেন তিহেতুককুসলপ্পৰত্তিযা তেসু পরিচিতস্স কদাচি দুহেতুকে, অহেতুকে ৰা জৰনে জৰিতে পরিচযৰসেন তিহেতুকতদারম্মণমেৰ হোতি. যেভুয্যেন চ দুহেতুকজৰনপ্পৰত্তিযা তত্থ পরিচিতস্স কদাচি তিহেতুকে, অহেতুকে ৰা জৰনে জৰিতে পরিচযৰসেন দুহেতুকতদারম্মণমেৰ হোতি. তথেৰ অকুসলেসু পরিচিতস্স কদাচি তিহেতুকদুহেতুকেসুপি জৰনেসু জৰিতেসু পরিচযৰসেন অহেতুকতদারম্মণমেৰ হোতীতি. এৰঞ্চ কত্ৰা পট্ঠানে –
‘‘কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে সহেতুকো ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতি, সহেতুকে খন্ধে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সতি, কুসলাকুসলে নিরুদ্ধে অহেতুকো ৰিপাকো তদারম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি –
অৰিসেসেন অকুসলজৰনানন্তরম্পি সহেতুকতদারম্মণং, তিহেতুকজৰনানন্তরঞ্চ অহেতুকতদারম্মণং ৰুত্তং. তিহেতুকোমকেন, পন দুহেতুকুক্কট্ঠেন চ কম্মেন তদারম্মণপ্পৰত্তিযং কম্মস্স তিহেতুকৰিপাকদানে অসমত্থতায তিহেতুকজৰনেপি জৰিতে দুহেতুকতদারম্মণমেৰ হোতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. দুহেতুকোমকেন পন কম্মেন তদারম্মণপ্পৰত্তিযং কম্মস্স সহেতুকতদারম্মণনিব্বত্তনে অসমত্থতায সহেতুকজৰনেপি জৰিতে অহেতুকতদারম্মণমেৰ হোতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
৩৮৭-৯১. তুল্যেন পাকচিত্তেনাতি সোমনস্সসহগতঞাণসম্পযুত্তঅসঙ্খারিকেন মহাৰিপাকচিত্তেন. বলৰারম্মণেতি অতিমহন্তারম্মণে. চতুব্বিধঞ্হি আরম্মণং অতিমহন্তং মহন্তং পরিত্তং অতিপরিত্তন্তি. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘তথা হি ৰিসযং আহু, চতুধা এত্থ পণ্ডিতা;
মহন্তাতিমহন্ততো, পরিত্তাতিপরিত্ততো’’তি.
অতিমহন্তাদিভাৰো চস্স আপাথগতকালে উপ্পজ্জনকচিত্তক্খণৰসেন ৰেদিতব্বো. তথা হি আপাথগতক্খণতো পট্ঠায যাৰ সোল়সচিত্তক্খণা, তাৰ ৰিজ্জমানাযুকআরম্মণং অতিমহন্তং নাম. পন্নরসচুদ্দসচিত্তক্খণাযুকং মহন্তং নাম. তেরসচিত্তক্খণতো পট্ঠায অট্ঠচিত্তক্খণাযুকং পরিত্তং নাম. ততো পরং অতিপরিত্তং নাম. তত্থ অতিমহন্তারম্মণে তদারম্মণপরিযোসানানি ৰীথিচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. মহন্তে জৰনপরিযোসানানি, নত্থি তদারম্মণুপ্পাদো. পরিত্তে জৰনম্পি ন উপ্পজ্জতি, সন্তীরণানন্তরং ৰোট্ঠব্বনমেৰ দ্ৰত্তিক্খত্তুং পৰত্ততি. অতিপরিত্তে ভৰঙ্গচলনমত্তমেৰ. কথং? অতিমহন্তে হি আরম্মণে পঞ্চদ্ৰারেসু যথানুরূপং অঞ্ঞতরস্মিং দ্ৰারে আপাথগতে পসাদঘট্টনানুভাৰেন হদযৰত্থুসন্নিস্সিতা ভৰঙ্গসন্ততি ৰোচ্ছিজ্জতি, ৰোচ্ছিজ্জমানা চ সহসা ন ওচ্ছিজ্জতি. যথা পন ৰেগেন ধাৰন্তো পুরিসো অন্তরা ঠাতুকামোপি একদ্ৰেপদৰারে অতিক্কমিত্ৰাৰ ঠাতুং সক্কোতি, ন পন ঠাতুকামতায সদ্ধিংযেৰ, এৰমেৰ দীপসিখা ৰিয, গঙ্গাসোতো ৰিয, ৰেগেন জৰমানা ভৰঙ্গসন্ততি অন্তরা ওচ্ছিজ্জমানাপি পসাদঘট্টনতো পরং দ্ৰত্তিক্খত্তুং উপ্পজ্জিত্ৰাৰ ওচ্ছিজ্জতি. তত্থ পঠমচিত্তং ভৰঙ্গসন্ততিযা চলনাকারেন উপ্পজ্জনতো ভৰঙ্গচলনং নাম, দুতিযং উপচ্ছিজ্জনৰসেন উপ্পজ্জনতো ভৰঙ্গুপচ্ছেদো নাম. চলনঞ্চেত্থ ৰিসদিসচিত্তস্স উপনিস্সযভাৰগমনং. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘আরম্মণন্তরাপাথে, দ্ৰিক্খত্তুং চলিতে মনো;
চিত্তন্তরস্স হেতুত্তং, যানং চলনমীরিত’’ন্তি.
যদি এৰং দুতিযস্সপি তং অত্থীতি তম্পি ভৰঙ্গচলনমিচ্চেৰ ৰত্তব্বন্তি? সচ্চং, ভৰঙ্গস্স পন উপচ্ছিজ্জনৰসেন পৰত্তিৰিসেসং গহেত্ৰা পুরিমস্স নামতো ৰিসদিসনামং কাতুং ‘‘ভৰঙ্গুপচ্ছেদো’’তি ৰুচ্চতীতি. ননু চ রূপাদীহি পসাদে ঘট্টিতে পসাদনিস্সিতস্সেৰ চলনং যুত্তং, কথং পন হদযৰত্থুসন্নিস্সিতায ভৰঙ্গসন্ততিযা চলনন্তি? সন্ততিৰসেন একাবদ্ধত্তা. যথা হি ভেরিযা একস্মিং তলে ঠিতসক্খরায মক্খিকায নিপন্নায অপরস্মিং তলে দণ্ডাদিনা পহটে অনুক্কমেন ভেরিচম্মৰরত্তাদীনং চলনেন সক্খরায চলিতায মক্খিকায পলাযনং হোতি, এৰমেৰ রূপাদিম্হি পসাদে ঘট্টিতে তন্নিস্সযেসু মহাভূতেসু চলিতেসু অনুক্কমেন তংসম্বন্ধানং সেসরূপানম্পি চলনেন হদযৰত্থুম্হি চলিতে তন্নিস্সিতস্স ভৰঙ্গস্স চলনাকারেন পৰত্তি হোতি. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘ঘট্টিতে অঞ্ঞৰত্থুম্হি, অঞ্ঞনিস্সিতকম্পনং;
একাবদ্ধেন হোতীতি, সক্খরোপমযা ৰদে’’তি. (স. স. ১৭৬);
এৰং ভৰঙ্গচলনভৰঙ্গুপচ্ছেদেসু উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধেসু ‘‘কিং নামেত’’ন্তি ৰদন্তী ৰিয ৰীথিচিত্তানি আরম্মণাভিমুখং পটিপাদেন্তী কিরিযামনোধাতু উপ্পজ্জতি, তস্সানন্তরং যথারহং দস্সনাদিকিচ্চং সাধযমানা পঞ্চৰিঞ্ঞাণধাতূসু অঞ্ঞতরা উপ্পজ্জতি, তদনন্তরং তায গহিতমেৰারম্মণং সম্পটিচ্ছমানা ৰিপাকাহেতুকমনোধাতু উপ্পজ্জতি, তদনন্তরং তদেৰারম্মণং সন্তীরযমানা ৰিপাকাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু উপ্পজ্জতি, তদনন্তরং তমেৰারম্মণং ৰৰত্থাপযমানা কিরিযাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু উপ্পজ্জতি, তদনন্তরং কামাৰচরকুসলাকুসলকিরিযজৰনেসু যং কিঞ্চি লদ্ধপচ্চযং তদেৰারম্মণং আরব্ভ জৰনং হুত্ৰা যেভুয্যেন সত্তক্খত্তুং জৰতি, তদনন্তরং একাদসতদারম্মণচিত্তেসু অঞ্ঞতরং কম্মং আরম্মণং জৰনং পচ্চযো পরিচিততাতি ইমেসং অনুরূপৰসেন দ্ৰিক্খত্তুং উপ্পজ্জতি, তদনন্তরং ভৰঙ্গপাতো হোতি.
ইধ ঠত্ৰা ইমিস্সা চিত্তপরম্পরায সুখগ্গহণত্থং অম্বোপমা ৰেদিতব্বা. কথং? একো কির পুরিসো ফলিতম্বরুক্খস্স হেট্ঠা সসীসং পারুপিত্ৰা নিপন্নো নিদ্দাযতি, অথেকং অম্বপক্কং ৰণ্টতো মুচ্চিত্ৰা তস্স কণ্ণসক্খলিং পুঞ্ছমানং ৰিয ‘‘ঠ’’ন্তি ভূমিযং পততি, সো তস্স সদ্দেন পবুজ্ঝিত্ৰা সীসতো ৰত্থং অপনেত্ৰা চক্খুং উম্মীলেত্ৰা ওলোকেসি, ততো হত্থং পসারেত্ৰা ফলং গহেত্ৰা মদ্দিত্ৰা উপসিঙ্ঘিত্ৰা পক্কভাৰং ঞত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা মুখগতং সহ সেম্হেন অস্সাদেত্ৰা পুন তথেৰ নিদ্দাযতি. তত্থ তস্স পুরিসস্স অম্বরুক্খমূলে নিদ্দাযনকালো ৰিয ভৰঙ্গসমঙ্গিকালো, অম্বপক্কস্স পতিতকালো ৰিয আরম্মণস্স পসাদঘট্টনকালো, পতনসদ্দেন পবুদ্ধকালো ৰিয মনোধাতুযা ভৰঙ্গস্স আৰট্টিতকালো, উম্মীলেত্ৰা ওলোকিতকালো ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স দস্সনকিচ্চং সাধনকালো, হত্থং পসারেত্ৰা গহিতকালো ৰিয ৰিপাকমনোধাতুযা আরম্মণসম্পটিচ্ছনকালো, গহেত্ৰা মদ্দিতকালো ৰিয ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা আরম্মণস্স সন্তীরিতকালো, উপসিঙ্ঘিতকালো ৰিয কিরিযামনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা ৰৰত্থাপিতকালো, পরিভুত্তকালো ৰিয জৰনস্স আরম্মণরসঅনুভৰিতকালো, মুখগতং সহ সেম্হেন অস্সাদিতকালো ৰিয তদারম্মণস্স জৰনেন অনুভূতারম্মণঅনুভৰনকালো, পুন নিদ্দাযনং ৰিয পুন ভৰঙ্গকালোতি এৰমেত্থ উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং.
অযং পন উপমা কিং দীপেতি? আরম্মণস্স পসাদঘট্টনমেৰ কিচ্চং, কিরিযামনোধাতুযা ভৰঙ্গাৰট্টনমেৰ কিচ্চং, পঞ্চৰিঞ্ঞাণধাতূনং দস্সনাদিকমেৰ কিচ্চং, ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা সম্পটিচ্ছনমেৰ কিচ্চং, ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা সন্তীরণমেৰ কিচ্চং, কিরিযামনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা ৰৰত্থাপনমেৰ কিচ্চং, জৰনস্সেৰ পন আরম্মণরসানুভৰনং তদারম্মণস্স এতেন অনুভূতস্সেৰ অনুভৰনন্তি এৰং কিচ্চৰসেন ধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞাসংকিণ্ণতং দীপেতি, এৰং পৰত্তমানং পন চিত্তং ‘‘ত্ৰং আৰজ্জনং নাম হোহি, ত্ৰং দস্সনাদীসু অঞ্ঞতরং, ত্ৰং সম্পটিচ্ছনং নামা’’তিআদিনা নিযুঞ্জকে কারকে অসতিপি চিত্তনিযামৰসেনেৰ পৰত্ততীতি ৰেদিতব্বং. তং পন চিত্তনিযামং সদ্ধিং উতুনিযামাদীহি পরিচ্ছেদাৰসানে ৰক্খতি. অযং তাৰ অতিমহন্তারম্মণে চিত্তপ্পৰত্তিৰিভাৰনা.
মহন্তারম্মণে পন তদারম্মণুপ্পাদস্স অভাৰতো তস্মিং আপাথগতে ৰুত্তনযেন জৰনপরিযোসানেসু ৰীথিচিত্তেসু উপ্পন্নেসু ভৰঙ্গপাতোৰ হোতি, আরম্মণস্স পন পরিক্খীণাযুকত্তা একচিত্তক্খণিকপ্পমাণেপি ৰা আযুম্হি সতি সমাসন্নমরণো ৰিয পুরিসো দুব্বলভাৰতো তদারম্মণং নুপ্পজ্জতি. অপিচ তদারম্মণমুপ্পজ্জন্তং নিযমতো দ্ৰিক্খত্তুমেৰ উপ্পজ্জতি, ন একৰারং. একচিত্তক্খণাৰসিট্ঠে চ আরম্মণে একস্মিং তদারম্মণে উপ্পন্নেসু দুতিযস্স উপ্পজ্জনকালে তস্স নিরুদ্ধত্তা নুপ্পজ্জতি. ন হি দ্ৰীসু তদারম্মণেসু একং পচ্চুপ্পন্নারম্মণং, একং অতীতারম্মণং হোতি, তস্মা দুতিযস্স অনুপ্পত্তিযা পঠমম্পি নুপ্পজ্জতীতি. মজ্ঝিমট্ঠকথাযং পন সকিম্পি তদারম্মণস্স পৰত্তি ৰুত্তা. পরমত্থৰিনিচ্ছযেপি চ তমেৰ ৰাদং সম্পটিচ্ছিত্ৰা ‘‘সকিং দ্ৰে ৰা তদালম্ব’’ন্তি (পরম. ৰি. ১১৬) ৰুত্তং. অভিধম্মট্ঠকথাযং পন ‘‘চিত্তপ্পৰত্তিগণনাযং সব্বৰারেসু দ্ৰে এৰ চিত্তৰারানি আগতানী’’তি ৰত্ৰা তং ন সম্পটিচ্ছিতং, তস্মা মহন্তারম্মণে জৰনাৰসানে ভৰঙ্গপাতোৰ হোতি, নত্থি তদারম্মণুপ্পাদো, অযঞ্চ তদারম্মণেহি তুচ্ছতায ‘‘মোঘৰারো’’তি ৰুচ্চতি.
পরিত্তারম্মণে জৰনুপ্পাদস্সপি অভাৰতো সন্তীরণাৰসানেসু ৰীথিচিত্তেসু উপ্পন্নেসু তদনন্তরং ৰোট্ঠব্বনমেৰ আসেৰনং লভিত্ৰা জৰনট্ঠানে ঠত্ৰা দ্ৰিক্খত্তুং পৰত্ততি, ততো ভৰঙ্গপাতো হোতি. ৰোট্ঠব্বনং পন অপ্পত্ৰা অন্তরা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিকং পত্ৰা নিৰত্তিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. জৰনং পন আরম্মণস্স অপ্পাযুকভাৰেন পরিদুব্বলত্তা নুপ্পজ্জতি. তঞ্হি উপ্পজ্জমানং সত্তচিত্তক্খণাযুকেযেৰ উপ্পজ্জতি, কতিপযচিত্তক্খণাযুকে পন পঠমজৰনমেৰ নুপ্পজ্জতি. তদনুপ্পত্তিযঞ্হি ইতরানিপি নুপ্পজ্জন্তি, তস্মা পরিত্তারম্মণে নত্থি জৰনুপ্পাদোতি অযং দুতিযো মোঘৰারো অট্ঠকথায ৰুত্তো. টীকাকারো পন তথা অসম্পটিচ্ছিত্ৰা অঞ্ঞথা দুতিযমোঘৰারং পকপ্পেতি. ৰুত্তঞ্হি তেন তীসু মোঘৰারেসু দুতিযমোঘৰারো উপপরিক্খিত্ৰা গহেতব্বো.
যদি হি অনুলোমে ৰেদনাত্তিকে পটিচ্চৰারাদীসু ‘‘আসেৰনপচ্চযা ন মগ্গে দ্ৰে, নমগ্গপচ্চযা আসেৰনে দ্ৰে’’তি চ ৰুত্তং সিযা, সোপি মোঘৰারো লব্ভেয্য. যদি চ ৰোট্ঠব্বনম্পি আসেৰনপচ্চযো সিযা, কুসলাকুসলানম্পি সিযা. ন হি আসেৰনপচ্চযং লদ্ধুং যুত্তস্স আসেৰনপচ্চযভাৰী ধম্মো আসেৰনপচ্চযো হোতীতি অৰুত্তো অত্থি. ৰোট্ঠব্বনস্স পন কুসলাকুসলানং আসেৰনপচ্চযভাৰো ন ৰুত্তো. ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি নাসেৰনপচ্চযা. অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি নাসেৰনপচ্চযা’’তি ৰচনতো পটিক্খিত্তোৰ. অথাপি সিযা ‘‘অসমানৰেদনানং ৰসেনেৰং ৰুত্ত’’ন্তি, এৰম্পি যথা ‘‘আৰজ্জনা কুসলানং খন্ধানং, অকুসলানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) ৰুত্তং, এৰং ‘‘আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৰত্তব্বং সিযা. জাতিভেদা ন ৰুত্তন্তি চে, ‘‘ভূমিভিন্নস্স কামাৰচরস্স রূপাৰচরাদীনং আসেৰনপচ্চযভাৰো ৰিয জাতিভিন্নস্সপি ভৰেয্যা’’তি ৰত্তব্বো এৰ সিযা, অভিন্নজাতিকস্স চ ৰসেন যথা ‘‘আৰজ্জনা সহেতুকানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তং, এৰং ‘‘আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৰত্তব্বং সিযা, ন তু ৰুত্তং, তস্মা ৰেদনাত্তিকেপি সংখিত্তায গণনায ‘‘আসেৰনপচ্চযা নমগ্গে একং, নমগ্গপচ্চযা আসেৰনে এক’’ন্তি এৰং গণনায নিদ্ধারিযমানায ৰোট্ঠব্বনস্স আসেৰনপচ্চযত্তাভাৰা যথাৰুত্তপ্পকারো দুতিযো মোঘৰারো ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বো. ৰোট্ঠব্বনং পন ৰীথিৰিপাকসন্ততিযা আৰট্টনতো ‘‘আৰজ্জনা’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. ততো ৰিসদিসস্স জৰনস্স করণতো মনসিকারো চ. এৰঞ্চ কত্ৰা পট্ঠানে ‘‘ৰোট্ঠব্বনং কুসলানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ন ৰুত্তং, ‘‘আৰজ্জনা’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং, তস্মা ৰোট্ঠব্বনতো চতুন্নং ৰা পঞ্চন্নং ৰা জৰনানং আরম্মণপুরেজাতং ভৰিতুং অসক্কোন্তং রূপাদিআৰজ্জনাদীনং পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতি, অযমেতস্স সভাৰোতি জৰনাপারিপূরিযা দুতিযো মোঘৰারো দস্সেতুং যুত্তো সিযাতি.
অযঞ্হি আচরিযস্স অধিপ্পাযো – যদি ৰোট্ঠব্বনম্পি আসেৰনপচ্চযো সিযা, যথা ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চ সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো উপ্পজ্জতি আসেৰনপচ্চযা নমগ্গপচ্চযা’’তি অনুলোমপচ্চনিযে, পচ্চনিযানুলোমে চ ‘‘সুখা…পে… নমগ্গপচ্চযা আসেৰনপচ্চযা’’তি চ ৰুত্তং হসিতুপ্পাদচিত্তৰসেন, এৰম্পি ৰোট্ঠব্বনৰসেন ‘‘অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চা’’তিআদিনা পুব্বে ৰুত্তনযেন পাঠো সিযা. তথা চ সতি ৰারদ্ৰযৰসেন গণনায ‘‘আসেৰনপচ্চযা নমগ্গে দ্ৰে, নমগ্গপচ্চযা আসেৰনে দ্ৰে’’তি চ ৰত্তব্বং সিযা, ন পন ৰুত্তং, ‘‘আসেৰনপচ্চযা নমগ্গে একং, নমগ্গপচ্চযা আসেৰনে এক’’ন্তিচ্চেৰ ৰুত্তং. অপিচ যদি হি ৰোট্ঠব্বনম্পি আসেৰনপচ্চযো সিযা, দুতিযমোঘৰারো ৰিয পুরিমৰারেসুপি সিযা. তথা চ সতি অত্তনো ৰিয কুসলাকুসলানম্পি সিযা. ন হি আসেৰনপচ্চযং লদ্ধুং যুত্তস্স আসেৰনপচ্চযভাৰী ধম্মো আসেৰনপচ্চযো হোতীতি অৰুত্তো অত্থি ‘‘পুরিমা পুরিমা কুসলা খন্ধা’’তিআদিনা অনৰসেসতো ৰুত্তত্তা, ৰোট্ঠব্বনস্স পন অৰুত্তো ‘‘অব্যাকতো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিৰচনস্স অভাৰতো. ন কেৰলং অৰুত্তোৰ, অথ খো ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি, অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তি ফস্সাদিকুসলাকুসলধম্মে পটিচ্চ সহজাতাদিপচ্চযৰসেন কুসলাকুসলস্স উপ্পত্তিং ৰত্ৰা পঠমজৰনস্স ৰোট্ঠব্বনতো আসেৰনপচ্চযালাভং সন্ধায ‘‘নাসেৰনপচ্চযা’’তি পটিক্খিত্তোৰ.
অথাপেত্থ সমোধানং সিযা, সমানৰেদনানং এৰ আসেৰনপচ্চযভাৰস্স দস্সনতো ৰোট্ঠব্বনেন অসমানৰেদনানং কুসলাকুসলানং ৰসেনাযং পটিক্খেপো কতোতি. এৰম্পি সতি যথা ‘‘আৰজ্জনা কুসলানং খন্ধানং অকুসলানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তং, এৰং সমানৰেদনাৰসেন ‘‘আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৰত্তব্বং সিযা. অথ ৰোট্ঠব্বনস্স কুসলাকুসলেহি ভিন্নজাতিকত্তা তস্স তেসং আসেৰনপচ্চযভাৰো ন ৰুত্তোতি চে. যথা ভূমিৰসেন ভিন্নস্স গোত্রভুৰোদানৰসেন ঠিতস্স কামাৰচরস্স রূপাৰচরাদীনং আসেৰনভাৰো দিস্সতি, এৰং জাতিৰসেন ভিন্নস্স ৰোট্ঠব্বনস্স আসেৰনপচ্চযভাৰে ন কোচি ৰিবন্ধো, অপিচ অভিন্নৰেদনস্স, অভিন্নজাতিকস্স চ উপেক্খাসহগতমহাকিরিযচিত্তস্স ৰসেন যথা ‘‘আৰজ্জনা সহেতুকানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তং, এৰং ‘‘আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৰত্তব্বং সিযা, ন তু ৰুত্তং, তস্মা ৰেদনাত্তিকেপি ৰোট্ঠব্বনস্স আসেৰনপচ্চযত্তস্স অভাৰা ৰোট্ঠব্বনস্স আসেৰনভাৰদস্সনৰসেন ৰুত্তো দুতিযো মোঘৰারো ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বো. ৰোট্ঠব্বনাৰজ্জনানং পন অনত্থন্তরভাৰতো আৰজ্জনায চ কুসলাকুসলানং অনন্তরপচ্চযভাৰস্স ৰুত্তত্তা সতি উপ্পত্তিযং ৰোট্ঠব্বনং কামাৰচরকুসলাকুসলকিরিযাজৰনানং একন্ততো অনন্তরপচ্চযভাৰেনেৰ ৰত্তেয্য, ন পন অঞ্ঞথাতি মুঞ্ছামরণাসন্নৰেলাদীসু জৰনাপারিপূরিযা মন্দীভূতৰেগতায অযং দস্সেতব্বোতি.
আচরিযধম্মপালত্থেরেন পনেত্থ ইদং ৰুত্তং – ‘‘যং জৰনভাৰপ্পত্তং, তং ছিন্নমূলরুক্খপুপ্ফং ৰিযা’’তি ৰক্খমানত্তা অনুপচ্ছিন্নভৰমূলানং পৰত্তস্স ৰোট্ঠব্বনস্স কিরিযভাৰো ন সিযা, ৰুত্তো চ ‘‘যস্মিং সমযে মনোৰিঞ্ঞাণধাতু উপ্পন্না কিরিযা নেৰকুসলা, নাকুসলা, ন চ কম্মৰিপাকা উপেক্খাসহগতা’’তি, তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘জৰনট্ঠানে ঠত্ৰা’’তি ৰচনং জৰনস্স উপ্পজ্জনট্ঠানে দ্ৰিক্খত্তুং পৰত্তিত্ৰা ন জৰনভাৰেনাতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং, ‘‘আসেৰনং লভিত্ৰা’’তি চ ‘‘আসেৰনং ৰিয আসেৰন’’ন্তি ৰুত্তে ন কোচি ৰিরোধোতি. ৰিপ্ফারিকস্স পন সতো দ্ৰিক্খত্তুং পৰত্তিযেৰেত্থ আসেৰনসদিসতা. ৰিপ্ফারিকতায হি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তঞ্চস্স ৰুচ্চতি. ৰিপ্ফারিকম্পি জৰনং ৰিয অনেকক্খত্তুং অপ্পৰত্তিযা দুব্বলত্তা ন নিপ্পরিযাযতো আসেৰনপচ্চযভাৰেন পৰত্তেয্যাতি ন ইমস্স পাঠে আসেৰনত্তং ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন পরিযাযতো ৰুত্তং, যথা ফলচিত্তেসু মগ্গঙ্গং মগ্গপরিযাপন্নন্তি. যদিপি ‘‘জৰনাপারিপূরিযা…পে… যুত্তো’’তি ৰুত্তং, ‘‘আৰজ্জনাদীনং পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতী’’তি পন ৰুত্তত্তা চিত্তপ্পৰত্তিৰসেন পঠমমোঘৰারতো এতস্স ন কোচি ৰিসেসোতি.
চক্খুস্সাপাথমাগতেতি চক্খুদ্ৰারস্স যোগ্যদেসাৰট্ঠানৰসেন আপাথমাগতে. তাযাতি মনোধাতুযা ভৰঙ্গাৰট্টনে পাকটতায কিরিযামনোধাতুং পচ্চামসতি. আৰট্টিতেতি সন্ততিৰসেন পৰত্তিতুং অদত্ৰা নিৰত্তিতে, পরিণামিতে ৰা. জাতেসু জাযতেতি সম্বন্ধো. গতেতি নিরুদ্ধে. তদেৰাতি জৰনানুভূতমেৰ ইট্ঠারম্মণং. তেনেৰাতি জৰনং হুত্ৰা নিরুদ্ধেন তেন কামাৰচরকুসলচিত্তেন. তদারম্মণসঞ্ঞিতন্তি জৰনগ্গহিতেযেৰ আরম্মণে পৰত্তনতো ‘‘ব্রহ্মস্সরো’’তিআদীসু ৰিয তস্স আরম্মণং আরম্মণমস্সাতি মজ্ঝপদলোপৰসেন তদারম্মণন্তি সঞ্ঞিতং. তুল্যতোতি আরম্মণতো ৰিসদিসভাৰেপি সোমনস্সসহগতাদিনা সদিসত্তা. মূলসদিসং ভৰঙ্গং মূলভৰঙ্গং. তদারম্মণম্পি ভৰঙ্গসভাৰত্তা ‘‘ভৰঙ্গ’’ন্তি ৰুচ্চতি যথা ‘‘সহেতুকং ভৰঙ্গং অহেতুকস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.১.১০২). এত্থ হি পটিসন্ধিচিত্তে এৰ পৰত্তিযং ‘‘ভৰঙ্গ’’ন্তি ৰুচ্চমানে ন তস্স হেতুৰসেন ভেদোতি ‘‘সহেতুকং ভৰঙ্গং অহেতুকস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ন সক্কা ৰত্তুং. নাপি চেতং ‘‘সহেতুকং চুতিং অহেতুকপটিসন্ধিঞ্চ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. ভৰস্স অঙ্গভাৰাভাৰতো চুতিচিত্তস্স ভৰঙ্গৰোহারালাভতোতি ‘‘সহেতুকং ভৰঙ্গ’’ন্তি তদারম্মণং ৰুত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘তদারম্মণসঞ্ঞিত’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘মূলভৰঙ্গন্তি ৰুচ্চতী’’তি ৰুত্তত্তা নামদ্ৰযম্পি ইমস্স লব্ভতীতি দীপিতং হোতি.
৩৯২. তঞ্চাতি তদারম্মণঞ্চ. এত্থাতি ইমেসু ৰীথিচিত্তেসু. গণনূপগচিত্তানীতি ৰিপাকগণনূপগচিত্তানি.
৩৯৪. অসমানত্তাতি অসঙ্খারিকভাৰেন অসমানত্তা.
৩৯৬. পুরিমানি পঞ্চ ৰিপাকচিত্তানি ইমিনা সদ্ধিং ছ হোন্তীতি সম্বন্ধো. এত্থ চ যেভুয্যতো ইট্ঠারম্মণে সোমনস্সপ্পৰত্তিৰসেন সোমনস্সসহগতজৰনানন্তরমেৰ সোমনস্সতদারম্মণং ৰুত্তং. জৰনস্স পন পকপ্পেত্ৰা আরম্মণগ্গহণসব্ভাৰতো, ৰিপাকস্স চ তদভাৰতো ইট্ঠারম্মণে উপেক্খাসহগতজৰনেসুপি জৰিতেসু সোমনস্সসহগতমেৰ তদারম্মণং হোতি.
৩৯৯-৪০৩. তস্মিং দ্ৰারেতি তস্মিংযেৰ চক্খুদ্ৰারে. ৰেদনা পরিৰত্ততীতি কম্মস্স সোমনস্সসহগতভাৰেপি আরম্মণস্স ইট্ঠমজ্ঝত্ততায সোমনস্সৰেদনা পরিৰত্তিত্ৰা উপেক্খাৰেদনা হোতি. অথ ৰা হেট্ঠা ৰিপাকৰেদনায সোমনস্সভাৰেপি ইট্ঠারম্মণস্স মজ্ঝত্তভাৰেন তংৰসেন ৰেদনা পরিৰত্ততীতি অত্থো.
জৰনেসু জৰিতেসূতি সম্বন্ধো. ‘‘জৰিতেসু চতূস্ৰপী’’তি ৰা পাঠো. জাযরেতি তদারম্মণৰসেন জাযন্তি. ৰেদনাযাতি ৰেদনায করণভূতায. অসমানত্তাতি পটিসন্ধিযা সহ অসমানত্তা. পুরিমেহীতি হেট্ঠা ৰুত্ততদারম্মণচতুক্কতো. অথ ৰা ‘‘পুরিমেহি অসমানত্তা’’ ইচ্চেৰ যোজনা. পুরিমেহি সহ অসমানভাৰে ৰুত্তে তেসং সন্ধিযা সহ অসমানভাৰোপি ৰুত্তোৰ হোতীতি চত্তারি নামতো পিট্ঠিভৰঙ্গানি চ হোন্তীতি যোজনা. চ-সদ্দেন আগন্তুকভৰঙ্গানি, তদারম্মণানি চ হোন্তীতি দস্সেতি. এত্থাপি চ যেভুয্যেন ইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণে উপেক্খাসহগতজৰনস্স উপ্পজ্জনতো উপেক্খাসহগতজৰনানন্তরমেৰ উপেক্খাসহগততদারম্মণং ৰুত্তং, হেট্ঠা ৰুত্তনযেন পন উপেক্খাসহগততদারম্মণং হোতি. ঞাণসম্পযুত্তাদীসু জৰিতেসু ঞাণৰিপ্পযুত্ততদারম্মণানং সম্ভৰো হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. কিঞ্চাপি অসঙ্খারসসঙ্খারৰিধানং জৰনৰসেন ৰুত্তং, তথাপি উতুভোজনাদিপচ্চযানং দুব্বলভাৰে জৰনস্সেৰ অসঙ্খারিকত্তাভাৰতো অসঙ্খারজৰনাৰসানে অসঙ্খারমেৰ তদারম্মণং হোতি, ন সসঙ্খারন্তি নিযমো. পচ্চযস্স পন বলৰভাৰে সতিপি পরেসং উস্সাহবলেন সসঙ্খারস্স জৰনস্স সম্ভৰতো সসঙ্খারজৰনাৰসানে সসঙ্খারমেৰ তদারম্মণং হোতি, সসঙ্খারিকত্তাভাৰতো অসঙ্খারজৰনাৰসানে অসঙ্খারমেৰাতি নিযমো নত্থীতি অসঙ্খারজৰনাৰসানে অসঙ্খারম্পি সসঙ্খারম্পি তদারম্মণং হোতি, সসঙ্খারজৰনাৰসানে সসঙ্খারম্পি অসঙ্খারম্পি তদারম্মণং হোতি.
পঞ্চিমানীতি ইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণে ৰুত্তানি উপেক্খাসহগতসন্তীরণাদীনি পঞ্চ ৰিপাকানি. পুরিমেহি সত্তহীতি ইট্ঠারম্মণে ৰুত্তেহি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি সত্তহি ৰিনিদ্দিসে চক্খুদ্ৰারস্মিন্তি অধিপ্পাযো.
৪০৫-৬. একায চেতনাযাতি একায তিহেতুকসোমনস্সসহগতঅসঙ্খারিকচেতনায. এৰং সমসট্ঠি ৰিপাকানি উপ্পজ্জন্তীতি সম্বন্ধো. যস্মা পন চক্খুদ্ৰারাদীসু অনুপ্পজ্জিত্ৰা সোতদ্ৰারাদীসুযেৰ উপ্পজ্জমানা সোতৰিঞ্ঞাণাদযো ৰিয পঞ্চসু দ্ৰারেসু অনুপ্পজ্জিত্ৰা মনোদ্ৰারেযেৰ উপ্পজ্জমানো কামাৰচরৰিপাকো নত্থি, তস্মা মনোদ্ৰারে ৰিপাকপ্পৰত্তি ন ৰুত্তা. অথ ৰা চক্খুদ্ৰারে গহিতানমেৰ মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং সোতদ্ৰারাদীসুপি গহণেন পঞ্চদ্ৰারেসু গহিতায মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা মনোদ্ৰারেপি গহণনযদস্সনং কতং হোতি, এৰং সতি ছসু দ্ৰারেসুপি সমসত্ততি ৰিপাকানি হোন্তি. অথ ৰা মনোদ্ৰারে লব্ভমানাযপি পঞ্চদ্ৰারপ্পৰত্তায মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা মনোদ্ৰারে অগ্গহণেন সোতদ্ৰারাদীসু লব্ভমানানম্পি চক্খুদ্ৰারে গহিতমনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং সোতদ্ৰারাদীসু অগ্গহণস্স নযদস্সনং কতং হোতি, এৰং সতি পঞ্চদ্ৰারেসু সোল়স ৰিপাকানি হোন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘গহিতাগ্গহণেনা’’তিআদি.
৪০৮-৯. তীহি ৰিপাকেহীতি তেহি তীহি কুসলচিত্তেহি সমানেহি তীহি ৰিপাকেহি দিন্নায পটিসন্ধিযাতি সম্বন্ধো. উপেক্খাসহিতদ্ৰযেতি উপেক্খাসহগতপটিসন্ধিযুগল়ে. ইধ ঠত্ৰা নাল়িযন্তূপমা ৰেদিতব্বা. কথং? উচ্ছুপীল়নসমযে কির একস্মা গামা একাদস যন্তৰাহা নিক্খমিত্ৰা একং উচ্ছুৰাটং দিস্ৰা তস্স পরিপক্কভাৰং ঞত্ৰা উচ্ছুসামিকং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘যন্তৰাহা ময’’ন্তি আরোচেসুং. সো ‘‘অহং তুম্হেযেৰ পরিযেসিস্সামী’’তি উচ্ছুসালং গহেত্ৰা অগমাসি. তে তত্থ নাল়িযন্তং যোজেত্ৰা ‘‘মযং একাদস জনা অপরম্পি একং লদ্ধুং ৰট্টতি, ৰত্তনেন গণ্হথা’’তি আহংসু. উচ্ছুসামিকো ‘‘অহমেৰ সহাযো ভৰিস্সামী’’তি উচ্ছুসালং পূরাপেত্ৰা তেসং সহাযো অহোসি. তে অত্তনো অত্তনো কিচ্চানি কত্ৰা ফাণিতপাচকেন উচ্ছুরসে পক্কে গুল়ে বদ্ধে উচ্ছুসামিকেন তুলযিত্ৰা ভাগেসু দিন্নেসু অত্তনো অত্তনো ভাগং আদায সালং সালসামিকং পটিচ্ছাপেত্ৰা এতেনেৰ উপাযেন অপরাসুপি চতূসু সালাসু কম্মং কত্ৰা পক্কমিংসু. তত্থ পঞ্চ যন্তসালা ৰিয পঞ্চ পসাদা দট্ঠব্বা, পঞ্চ উচ্ছুৰাটা ৰিয পঞ্চ আরম্মণানি, একাদস ৰিচরণকযন্তৰাহা ৰিয একাদস ৰিপাকচিত্তানি, পঞ্চ উচ্ছুসালসামিনো ৰিয পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণানি, পঠমকসালায সালসামিকেন সদ্ধিং দ্ৰাদসন্নং জনানং একতো হুত্ৰা কতকম্মানং ভাগগ্গহণকালো ৰিয একাদসন্নং ৰিপাকচিত্তানং চক্খুৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং একতো হুত্ৰা চক্খুদ্ৰারে রূপারম্মণে সকসককিচ্চকরণকালো, সালসামিকস্স সালায সম্পটিচ্ছিতকালো ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স দ্ৰারসঙ্কন্তিঅকরণং, দুতিযততিযচতুত্থপঞ্চমসালায দ্ৰাদসন্নং একতো হুত্ৰা কতকম্মানং ভাগগ্গহণকালো ৰিয একাদসন্নং ৰিপাকচিত্তানং কাযৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং একতো হুত্ৰা কাযদ্ৰারে ফোট্ঠব্বারম্মণে সকসককিচ্চকরণকালো, সামিকস্স সম্পটিচ্ছিতকালো ৰিয কাযৰিঞ্ঞাণস্স দ্ৰারসঙ্কন্তিঅকরণং ৰেদিতব্বং.
৪১৪. অস্সাতি ইমস্স বীজস্স. হেতুপৰত্তিতোতি পচ্চযপ্পৰত্তিতো.
৪১৫. ইদানি তিহেতুকোমককম্মেন গহিতদুহেতুকপটিসন্ধিকস্স ৰিপাকপ্পৰত্তি দুহেতুকুক্কট্ঠেন গহিতদুহেতুকপটিসন্ধিকস্স ৰিপাকপ্পৰত্তিযা সমানাতি তং ঠপেত্ৰা দুহেতুককম্মেন গহিতদুহেতুকপটিসন্ধিকস্সেৰ ৰিপাকপ্পৰত্তিং দস্সেতুং ‘‘দুহেতুকেন কম্মেনা’’তিআদি ৰুত্তং.
৪১৮-৯. দুহেতুকপটিসন্ধিকস্স কামাৰচরতিহেতুকজৰনানং সম্ভৰেপি কম্মসরিক্খকানেৰ জৰনানি দস্সেতুং ‘‘সোমনস্স…পে… দুহেতুকে’’তি ৰুত্তং. তিহেতুকজৰনাৰসানেপি পনস্স পটিসন্ধিদাযককম্মং তিহেতুকৰিপাকদানে অসমত্থন্তি তিহেতুকতদারম্মণাভাৰতো, জৰনস্স চ কম্মসরিক্খকহেতুৰসেন দুহেতুকভাৰতো দুহেতুকতদারম্মণমেৰ হোতি.
৪২৪. ইমানি চ ভৰঙ্গানীতি ইমানি চত্তারি মূলাগন্তুকপিট্ঠিভৰঙ্গানি. অট্ঠ হীতি অট্ঠেৰ.
৪২৬. সোতঘানাদিনাতি সোতঘানাদিৰিঞ্ঞাণেহি. এত্থাপি অম্বোপমা পাকটিকাৰ. যন্তৰাহোপমায পনেত্থ সত্ত যন্তৰাহা তেহি হত্থযন্তে নাম সজ্জিতে সালসামিকং অট্ঠমং কত্ৰা ৰুত্তনযানুসারেনেৰ যোজনা ৰেদিতব্বা.
৪৩৪-৬. ৰুদ্ধিমুপেতস্সাতি মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমিত্ৰা সংৰরাসংৰরে পট্ঠপেতুং সমত্থভাৰেন ৰুড্ঢিপ্পত্তস্স. কিঞ্চাপি অহেতুকপটিসন্ধিকস্স কম্মসরিক্খকজৰনমেৰ দস্সেতুং ‘‘দুহেতূনং…পে… ৰসানস্মি’’ন্তি ৰুত্তং. তিহেতুকজৰনম্পি পন তেসং জৰতি, জৰনস্স দুহেতুকভাৰেপি কম্মস্স দুহেতুকৰিপাকদানে অসমত্থতায ‘‘অহেতুক…পে… জাযতে’’তি ৰুত্তং.
৪৪৩-৮. ‘‘অহেতুপটিসন্ধিস্সা’’তিআদীসু অধিপ্পাযো হেট্ঠা আগতোৰ. অপাযেসু পটিসন্ধিদাযককম্মেন পটিসন্ধিতো হীনতদারম্মণস্স অনিপ্ফন্নতো তস্স লব্ভমানট্ঠানমেৰ দস্সেতুং ‘‘সুগতিয’’ন্তি ৰুত্তং, কামাৰচরসুগতিযন্তি অত্থো. তেনাতি তেন জাতপটিসন্ধিৰিপাকেন. ‘‘চতূসু অপাযেসু লব্ভতী’’তি ৰত্ৰা তস্স ৰিসযদস্সনত্থং ‘‘থেরো নেরযিকান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. থেরোতি নিরযচারিকায পাকটত্তা মহামোগ্গল্লানত্থেরমাহ. নিরযে ভৰা নেরযিকা. ধম্মং দেসেতীতি নিরযে পদুমং মাপেত্ৰা পদুমকণ্ণিকায নিসিন্নো ধম্মং দেসেতি. ৰস্সতীতি অন্তোহেত্ৰত্থং কত্ৰা ৰুত্তং, ৰস্সাপেতীতি অত্থো. থেরং দিস্ৰাতি থেরস্স দস্সনহেতু. ইমিনা ইন্দনীলপটিমাৰণ্ণস্স থেরস্স ইট্ঠারম্মণভাৰেন কুসলৰিপাকচক্খুৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিযা কারণং দস্সেতি. এস নযো ‘‘ধম্মং সুত্ৰা’’তিআদীসুপি. গন্ধন্তি তেন মাপিতগন্ধং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘চন্দনৰনে দিৰাৰিহারং নিসিন্নস্স চীৰরগন্ধ’’ন্তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮ ৰিপাকুদ্ধারকথা) ৰুত্তং. ঘাযতন্তি ঘাযন্তানং. সন্তীরণদ্ৰযন্তি অতিইট্ঠমজ্ঝত্তস্স গন্ধাদিনো ৰসেন সন্তীরণদ্ৰযং. কুসলৰিপাকানং, ইট্ঠারম্মণস্স চ নিরযে সম্ভৰদীপনেন সেসাপাযত্তযেপি সম্ভৰো দস্সিতোৰ হোতি.
৪৫০. নিযমোযেৰ নিযমত্তং, তদারম্মণচিত্তম্পি জৰনেন নিযামিতন্তি ৰুত্তনিযমোতি অত্থো. কুসলং পন সন্ধাযাতি কুসলজৰনং সন্ধায দীপিতং অট্ঠকথাযং, কুসলস্স ৰিয অকুসলস্স সদিসৰিপাকাভাৰতোতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ কুসলজৰনানন্তরং সহেতুকতদারম্মণস্সেৰ ৰচনং. জৰনস্স কম্মসরিক্খকহেতুৰসেন সহেতুকত্তা জৰনানুরূপতো ৰুত্তং. পরিচিতৰসেন পন অঞ্ঞকম্মেনাপি তং অহেতুকতদারম্মণং ন হোতীতি ন ৰত্তব্বং. ন হি পটিসন্ধিজনকমেৰ কম্মং তদারম্মণং জনেতি, অথ খো অঞ্ঞকম্মম্পি পটিসন্ধিদাযককম্মেন নিব্বত্তেতব্বতদারম্মণতো ৰিসদিসম্পি নিব্বত্তেতীতি. অকুসলজৰনানন্তরঞ্চ অহেতুকতদারম্মণম্পি জৰনস্স কম্মসরিক্খকহেতুকত্তা তদনুরূপতো ৰুত্তং. যথাৰুত্তনযেন পন সহেতুকতদারম্মণম্পি ন হোতীতি নত্থি.
৪৫৬-৭. এত্তাৰতা তিপিটকচূল়নাগত্থেরৰাদে সোল়স ৰিপাকচিত্তানি সদ্ধিং দ্ৰাদসকমগ্গেন চেৰ অহেতুকট্ঠকেন চ ৰিভাৰেত্ৰা মোরৰাপিৰাসিমহাদত্তত্থেরৰাদে ৰিসেসাভাৰতো তং অনামসিত্ৰা মহাধম্মরক্খিতত্থেরৰাদে কুসলাকুসলকিরিযৰসেন পিণ্ডিত্ৰা দস্সিতানং পিণ্ডজৰনানং ৰসেন তদারম্মণং দস্সেতুং ‘‘সোমনস্সযুতে চিত্তে’’তিআদি ৰুত্তং. সোমনস্স…পে… জৰিতেতি ইট্ঠারম্মণে কুসলাকুসলকিরিযাব্যাকতৰসেন সোমনস্সযুতেসু তেরসসু জৰনচিত্তেসু জৰিতেসু. গৰেসিতব্বা…পে… মানসাতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেন সোমনস্সসহগতানি পঞ্চেৰ তদারম্মণচিত্তানি গৰেসিতব্বানি. উপেক্খা…পে… জৰিতেসূতি কুসলাকুসলকিরিযৰসেন চুদ্দসসু উপেক্খাসহগতজৰনচিত্তেসু জৰিতেসু. ছ গৰেসিতব্বানীতি উপেক্খাসহগতানি ছ এৰ গৰেসিতব্বানি. খীণাসৰানং পহীনৰিপল্লাসতায কিরিযাজৰনং ইট্ঠারম্মণে উপেক্খাসহগতং ন হোতীতি সোমনস্সসহগতকিরিযাজৰনেসু জৰিতেসু সোমনস্সসহগততদারম্মণমেৰ হোতি. ইট্ঠমজ্ঝত্তে, অনিট্ঠাদীসু চ সোমনস্সভাৰতো উপেক্খাসহগতকিরিযাজৰনেসু জৰিতেসু উপেক্খাসহগততদারম্মণমেৰাতি ইদমেত্থ সন্নিট্ঠানং. সেখপুথুজ্জনানং পন অপ্পহীনৰিপল্লাসতায ইট্ঠমজ্ঝত্তে, অনিট্ঠঅনিট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণে চ সোমনস্সসহগতজৰনং উপ্পজ্জতীতি সোমনস্সসহগতজৰনাৰসানে সোমনস্সসহগততদারম্মণমেৰ হোতি, নত্থি উপেক্খাসহগতন্তি নাযং নিযমো. ইট্ঠারম্মণেপি ৰুত্তনযানুসারেন যোজেতব্বং. তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘পরিত্তকুসলাদোস-পাপসাতক্রিযাজৰা;
পঞ্চস্ৰেকং তদালম্বং, সুখিতেসু যথারহং.
‘‘পাপা কামসুভা চেৰ, সোপেক্খা চ ক্রিযাজৰা;
সোপেক্খেসু তদালম্বং, ছস্ৰেকমনুরূপতো’’তি.
৪৫৮-৬২. দুহেতুকাহেতুকানং ৰিপাকাৰরণেহি সমন্নাগতত্তা ঝানুপ্পাদোযেৰ নত্থীতি আহ ‘‘তিহেতুসোমনস্সেনা’’তি. ঝানতো পরিহীনস্সাতি উপ্পাদিতলোকিযজ্ঝানতো পরিহীনস্স. ৰিপ্পটিসারিনোতি ‘‘মহন্তেন ৰাযামেন উপ্পাদিতো মে পণীতধম্মো নট্ঠো’’তি উপ্পন্নৰিপ্পটিসারৰন্তস্স. কিং…পে… মানসন্তি অযং অনুমতিপুচ্ছা, তদারম্মণমানসং জাযতে কিং, ন ৰাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. ভৰঙ্গপাতো ৰা হোতু তদারম্মণং ৰা, কো এত্থ ৰিবন্ধোতি আহ ‘‘পট্ঠানে পটিসিদ্ধা’’তিআদি. অৰচনমেৰ পটিসেধোতি কত্ৰা আহ ‘‘পটিসিদ্ধা’’তি. যদি সোমনস্সানন্তরং দোমনস্সং, দোমনস্সানন্তরং সোমনস্সং ৰা উপ্পজ্জেয্য, তদা ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি (পট্ঠা. ১.২.৪৫) ৰিয ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো, দুক্খায ৰেদনায…পে… সুখায ৰেদনায…পে… পচ্চযো’’তি ৰত্তব্বং সিযা, তথা গণনৰারে একেকৰেদনাসম্পযুত্তস্স অত্তনা সমানৰেদনাসম্পযুত্তস্স, ইতরৰেদনাদ্ৰযসমঙ্গিস্স চ পচ্চযভাৰং সন্ধায ‘‘অনন্তরে নৰা’’তি ৰত্তব্বং সিযা, ন চ পনেৰং পাল়ি আগতা. দোমনস্সসোমনস্সৰেদনায সম্পযুত্তানং পন অঞ্ঞমঞ্ঞঅনন্তরপচ্চযৰসেন গণনদ্ৰযং পরিহাপেত্ৰা ‘‘অনন্তরে সত্তা’’তি ৰুত্তং, তস্মা যথাধম্মসাসনে অৰচনম্পি পটিসেধসদিসং অভাৰস্সেৰ দীপনতোতি ৰুত্তং ‘‘পটিসিদ্ধা’’তি. অস্স ৰা অনন্তরং দোমনস্সস্স উপ্পত্তীতি সম্বন্ধো. অস্সাতি সোমনস্সস্স.
এৰং ভৰঙ্গপাতাভাৰে কারণং ৰত্ৰা পুন তদারম্মণাভাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘মহগ্গত’’ন্তিআদি. তত্থেৰ পটিসিদ্ধন্তি ‘‘পরিত্তারম্মণো ধম্মো মহগ্গতারম্মণস্স ধম্মস্স কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰচনাভাৰতো তত্থেৰ পট্ঠানে পটিসিদ্ধং. কিং নু কাতব্বন্তি কিং কাতব্বং. ন হি সক্কা এত্তকেন ‘‘অচিত্তকো’’তি ৰত্তুন্তি অধিপ্পাযো. এত্থ চ মহগ্গতারম্মণমেৰ দোমনস্সজৰনং নিদস্সনৰসেন ৰুত্তং. ইট্ঠারম্মণভূতে পন বুদ্ধাদিআরম্মণেপি দোমনস্সজৰনে জৰিতে সোমনস্সপটিসন্ধিকস্স তদারম্মণসম্ভৰো, ভৰঙ্গপাতো ৰা নত্থি.
৪৬৪-৫. ইট্ঠারম্মণে উপেক্খাসহগততদারম্মণস্স দোমনস্সানন্তরঞ্চ সোমনস্সস্স অভাৰতো ‘‘উপেক্খাসহিতা হেতূ’’তিআদিনা আচরিযেন ৰুত্তে পুন চোদকো অনুবন্ধন্তো আহ ‘‘আৰজ্জনং কিমস্সা’’তি. আচরিযো পন কিমেত্থ আৰজ্জনগৰেসনেন, তেন ৰিনাৰ ইদং চিত্তং উপ্পজ্জতীতি দীপেন্তো আহ ‘‘নত্থি ত’’ন্তি. পুন চোদকো আৰজ্জনেন ৰিনা চিত্তপ্পৰত্তিং অৰিসহন্তো আহ ‘‘তং জাযতে কথ’’ন্তি. এৰং পন ৰুত্তে আচরিযো কিমেত্থ আৰজ্জনেন, কিঞ্চ আৰজ্জনেন ৰিনা চিত্তপ্পৰত্তি নত্থীতি ইদং ন একন্তিকন্তি দীপেতুং নিরাৰজ্জনচিত্তানং সম্ভৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘ভৰঙ্গাৰজ্জনান’’ন্তিআদি, ভৰঙ্গাৰজ্জনানং কিং আৰজ্জনং, ননু নত্থেৰাতি অধিপ্পাযো. ননু চ ভৰঙ্গাৰজ্জনানি তাৰ সকসকৰিসযেসু নিন্নত্তা আৰজ্জনেন ৰিনা উপ্পত্তিযং বহুলং চিণ্ণত্তাৰ উপ্পজ্জন্তি, অযং পন কথং উপ্পজ্জতীতি ইদং অনুযোগং সন্ধায পুন নিরাৰজ্জনচিত্তানি দস্সেন্তো আহ ‘‘মগ্গস্সা’’তিআদি. মগ্গস্স লোকুত্তরমগ্গস্স চিত্তস্স. অনন্তরস্স ফলস্স চাতি মগ্গানন্তরস্স ফলস্স চ অত্থায কিং আৰজ্জনন্তি সম্বন্ধো. এৰং নত্থীতি যথা এতেসং, এৰমেতস্সাপি নত্থি.
আনন্দাচরিযো পনেত্থ অরিযমগ্গচিত্তং, মগ্গানন্তরানি ফলানি চ পরিকম্মাৰজ্জনেন সাৰজ্জনানি সমানানি অসতিপি নিরাৰজ্জনুপ্পত্তিযং নিন্নাদিভাৰে উপ্পত্তিযা নিদস্সনমত্তৰসেন ৰুত্তানীতি ৰণ্ণেতি. অযং হিস্স অধিপ্পাযো – যদি হি নিব্বানারম্মণাৰজ্জনাভাৰং সন্ধায ৰুত্তানি সিযুং, গোত্রভুৰোদানানি দস্সিতব্বানি সিযুং তেহেৰ এতেসং নিরাৰজ্জনতাসিদ্ধিতো, ফলসমাপত্তিকালে চ ‘‘পরিত্তারম্মণং মহগ্গতারম্মণং অনুলোমং ফলসমাপত্তিযা অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰচনতো সমানারম্মণাৰজ্জনরহিতত্তা মগ্গানন্তরানি ফলচিত্তানীতি এৰং সমাপত্তিফলচিত্তানি ন ৰজ্জেতব্বানি সিযুং, গোত্রভুৰোদানানি পন যদিপি নিব্বানে চিণ্ণানি, সমুদাচিতানি চ ন হোন্তি, আরম্মণন্তরে চিণ্ণসমুদাচিতানেৰ. ফলসমাপত্তিচিত্তানি চ মগ্গৰীথিতো উদ্ধং তদত্থং পরিকম্মসব্ভাৰাতি তেসং গহণং ন কতং. অনুলোমানন্তরঞ্চ ফলসমাপত্তিচিত্তং চিণ্ণসমুদাচিতং, ন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞানন্তরং মগ্গানন্তরস্স ৰিয তদত্থং পরিকম্মাভাৰাতি ‘‘নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্সা’’তি তঞ্চ নিদস্সিতন্তি.
৪৬৭. ‘‘কিমস্সারম্মণ’’ন্তি ৰত্ৰা নিরাৰজ্জনভাৰং ৰিয অনারম্মণভাৰম্পি ৰদেয্যাতি তব্ভাৰদস্সনেন অত্তনো ৰচনং সাধেন্তো আহ ‘‘ৰিনা আরম্মণেনা’’তিআদি. যং কিঞ্চীতি যং কিঞ্চি পরিচিতপুব্বং আরম্মণং আরব্ভ. ননু চ তদারম্মণিকং সিযাতি ৰুত্তং, তদারম্মণঞ্চ জৰনারম্মণমেৰ গণ্হাতি ইতরথা তদারম্মণভাৰাযোগতোতি কথমস্সা পরিত্তারম্মণন্তি? সচ্চং, কামাৰচরৰিপাকচিত্তানং একন্তপরিত্তারম্মণত্তা নাস্সা মহগ্গতারম্মণভাৰো যুত্তো, ‘‘তদারম্মণ’’ন্তি চ তদারম্মণট্ঠানে উপ্পত্তিং গহেত্ৰা ৰুত্তং, ন তস্সা তদারম্মণকিচ্চসম্ভৰতো. কেন চরহি কিচ্চেনাযং উপ্পজ্জতীতি? তদারম্মণকিচ্চং তাৰ যথাৰুত্তকারণতোৰ নত্থি, নাপি সন্তীরণকিচ্চং তথা অপ্পৰত্তনতো. পটিসন্ধিচুতীসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. পারিসেসতো পন ভৰস্স অঙ্গভাৰতো ভৰঙ্গকিচ্চন্তি যুত্তং সিযা, পটিসন্ধিভূতমেৰ চিত্তং ভৰঙ্গন্তি ইদং যেভুয্যৰসেন ৰুচ্চতীতি. আচরিযধম্মপালত্থেরেনাপি হি অযমত্থো দস্সিতোৰ.
৪৬৮-৭৩. অৰিজ্জমানে কারকে কথং কস্সচি নিরাৰজ্জনপ্পৰত্তিকস্স সাৰজ্জনভাৰেনাতি চোদনং সন্ধায চিত্তনিযামনিব্বত্তমেতন্তি দস্সেতুং ‘‘উতুবীজনিযামো চা’’তিআদি ৰুত্তং. উতুবীজনিযামো চাতি উতুনিযামো চেৰ বীজনিযামো চ, উতুসভাৰনিযামো বীজসভাৰনিযামোতি ৰুত্তং হোতি. কম্মধম্মানং নিযামো এৰ কম্মধম্মনিযামতা. একপ্পহারেনাতি তং তং উতুসমযমনতিক্কমিত্ৰা একস্মিংযেৰ কালে. ফলপুপ্ফাদীতি আদি-সদ্দেন পল্লৰাদীনং সঙ্গহো. সব্বেসন্তি তস্মিং সমযে ফলাদিনিব্বত্তনকানং সব্বেসং. তংতংতুল্যফলুব্ভৰোতি তেহি তেহি বীজেহি সদিসানং ফলানং নিব্বত্তি, তেসং তেসং বীজানং অনুরূপফলনিব্বত্তীতি অত্থো. ‘‘কুলত্থগচ্ছস্স উত্তরগ্গভাৰো, দক্খিণৰল্লিযা দক্খিণরুক্খপরিহরণং, সূরিযাৰত্তপুপ্ফানং সূরিযাভিমুখভাৰো, মালুৰলতায রুক্খাভিমুখগমন’’ন্তি এৰমাদীনিপি এত্থেৰ সমোধানং গচ্ছন্তি. ছিদ্দত্তন্তি ছিদ্দৰন্তভাৰো, ছিদ্দংযেৰ ৰা. বীজজোতি বীজসম্ভৰো নিযামো. যতো দেতীতি যতো যতো পচ্চযভাৰনিযামতো দেতি. অযন্তি অযং অত্তনো অনুরূপস্স, সদিসস্স, ৰিসদিসস্স চ ফলস্স নিব্বত্তনে নিযামো. অপিচ –
‘‘ন অন্তলিক্খে ন সমুদ্দমজ্ঝে,
ন পব্বতানং ৰিৰরং পৰিস্স;
ন ৰিজ্জতী সো জগতিপ্পদেসো,
যত্থট্ঠিতো মুচ্চেয্য পাপকম্মা’’তি. (ধ. প. ১২৭) –
ইমিস্সা গাথায অট্ঠুপ্পত্তিযং আগতং তিণকলাপস্স গহিতঅগ্গিনো উট্ঠহিত্ৰা আকাসে গচ্ছতো কাকস্স গীৰায পটিমুচ্চনং, নাৰিকস্স ভরিযায ৰালুকঘটং কণ্ঠে বন্ধিত্ৰা সমুদ্দুদকে পক্খিপনং, পব্বতকূটস্স পতিত্ৰা লেণে ৰসন্তানং ভিক্খূনং দ্ৰারপিদহনন্তি তংতংকম্মসরিক্খকৰিপাকনিব্বত্তনম্পি কম্মনিযামোযেৰাতি ৰেদিতব্বং. জাতিযন্তি পটিসন্ধিগ্গহণে চেৰ মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনে চ, নিদস্সনমত্তঞ্চেতং অভিসম্বোধিধম্মচক্কপ্পৰত্তনাদীসুপি মেদনীকম্পনাদিকস্স সম্ভৰতো. বোধিসত্তস্সাতি পচ্ছিমভৰিকবোধিসত্তস্স. মেদনীকম্পনাদিকন্তি পথৰীকম্পনাদিকং দ্ৰত্তিংসপুব্বনিমিত্তং. ৰিসেসত্তমনেকম্পীতি পুব্বনিমিত্ততো অঞ্ঞং তদা পাতুভূতং সব্বং অচ্ছরিযং. উপ্পত্তাৰজ্জনাদীনন্তি ‘‘ত্ৰং আৰজ্জনং হোহি, ত্ৰং দস্সন’’ন্তিআদিনা নিযুঞ্জকস্স অভাৰেপি তংতংকিচ্চৰসেন তেসং তেসং উপ্পত্তি.
৪৭৪. হদযে অন্ধকারো ৰিযাতি হদযন্ধকারো, সম্মোহোতি অত্থো, তস্স ৰিদ্ধংসনং পহানকরণন্তি হদযন্ধকারৰিদ্ধংসনং. পযুত্তোতি অনুপাদাপরিনিব্বানং অপ্পত্ৰা অনোসক্কমানেন ৰীরিযেন ৰীরিযৰা. মোহন্ধকারাপগমন্তি অরহত্তমাহ.
ইতি অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযা নাম
অভিধম্মাৰতারসংৰণ্ণনায
ৰিপাকচিত্তপ্পৰত্তিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.