৫. পঞ্চমো পরিচ্ছেদো

ভূমিপুগ্গলচিত্তুপ্পত্তিনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৮২-৮. বুদ্ধিযা ৰুদ্ধিং ৰিরুল়্হিং করোতীতি বুদ্ধিৰুদ্ধিকরং. যস্স যস্স নযস্স কথনং পটিঞ্ঞাতং, তং তং দস্সেন্তো আহ ‘‘চিত্তানং ভূমীসুপ্পত্তি’’ন্তি. তং ৰত্ৰা ভূমীনং আধারৰসেন পসঙ্গাগতং গতিভেদং, ভৰভেদঞ্চ দস্সেতুং ‘‘দেৰা চেৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘চতস্সোপাযভূমিযো’’তি ৰত্ৰা অসুরগতিযা পেতগতিযংযেৰ সঙ্গহিতত্তা ‘‘গতিযো পঞ্চা’’তি ৰুত্তন্তি ৰদন্তি. মযং পন ‘‘তিস্সোৰাপাযভূমিযো’’তি পাঠেন ভৰিতব্বন্তি মঞ্ঞাম. ন হি এস অনাকুলৰচনো আচরিযো ঈদিসং পুব্বাপরৰিরুদ্ধং ৰিয সম্মোহজনকং ৰচনং ভাসতি. পাল়িযম্পি হি –

‘‘পঞ্চ খো ইমা, সারিপুত্ত, গতিযো. কতমা পঞ্চ? নিরযো তিরচ্ছানযোনি পেত্তিৰিসযো মনুস্সা দেৰা’’তি (অ. নি. ৯.৬৮) –

এৰং তিণ্ণমেৰ অপাযানং ৰসেন ৰুত্তং. কামরূপারূপৰসেন তযো ভৰা. তত্থাতি তেসু তীসু ভৰেসু. তিংসেৰাতি চতস্সো অপাযভূমিযো, সত্তৰিধা কামসুগতিভূমি, সোল়স রূপীব্রহ্মলোকা, চতস্সো অরূপভূমিযোতি একতিংসভূমীনমন্তরে চিত্তপ্পৰত্তিঅধিকারত্তা অসঞ্ঞভূমিং অপনেত্ৰা অৰসেসা তিংসেৰ ভূমিযোতি অত্থো. তাসু তিংসেৰ পুগ্গলাতি তাসু ভূমীসু উপ্পন্না পুগ্গলা ভূমিগণনৰসেন তিংসেৰ হোন্তি. ভূমিৰসেন তিংসৰিধাপি পন পটিসন্ধিচিত্তগণনায একূনৰীসতি হোন্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ভূমীস্ৰেতাসূ’’তিআদি.

পটিসন্ধিকচিত্তানন্তি দস কামাৰচরপটিসন্ধিচিত্তানি, পঞ্চ রূপাৰচরপটিসন্ধিচিত্তানি, চত্তারি অরূপাৰচরপটিসন্ধিচিত্তানীতি ইমেসং একূনৰীসতিপটিসন্ধিচিত্তানং ৰসেন. অসঞ্ঞীনমচিত্তকাতি অসঞ্ঞসত্তানং অচিত্তকা পটিসন্ধি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘অসঞ্ঞসত্তা দেৰা অহেতুকা অনাহারকা অফস্সকা অৰেদনকা অসঞ্ঞকা অচেতনকা অচিত্তকা পাতুভৰন্তী’’তি.

যদি পটিসন্ধিৰসেন ৰীসতি পুগ্গলা, কথং ভূমিৰসেন তিংসাতি ৰুত্তা. একতিংসাতি হি ৰত্তব্বন্তি আহ ‘‘ইধা’’তিআদি.

ন ৰিজ্জতি হেতু ইমেসন্তি অহেতূ, দুৰে, তীণি চ হেতূ ইমেসন্তি দ্ৰিতিহেতূ, পটিসন্ধিৰসেন অহেতুকা, দুহেতুকা, তিহেতুকা চাতি অত্থো. তত্থ অহেতুকা আপাযিকা চ, একচ্চে ভূমদেৰা, মনুস্সেসু জচ্চন্ধজচ্চবধিরজচ্চুম্মত্তকনপুংসকউভতোব্যঞ্জনকাদযো চ. ৰুত্তাৰসেসা কামসুগতিৰাসিনোৰ দুহেতুকা. তিহেতুকা পন কামসুগতিৰাসিনোৰ. অরিযা পন অট্ঠাতি চতুন্নং অরিযমগ্গসমঙ্গীনং, চতুন্নঞ্চ অরিযফলসমঙ্গীনং ৰসেন অট্ঠ অরিযপুগ্গলা. ননু চ অরিযাপি তিহেতুকাযেৰাতি? সচ্চং, চিত্তুপ্পাদং পন পত্ৰা তেসং ৰিসেসসব্ভাৰতো ৰিসুংযেৰ উদ্ধটাতি দট্ঠব্বং.

১৮৯-৯২. ‘‘ভূমীসুপ্পত্তিং ভণতো মে নিবোধথা’’তি সুত্ৰা চোদকো ‘‘তিংসভূমীসূ’’তিআদিনা সব্বেসং ভূমীনং সাধারণচিত্তানি পুচ্ছতি, ইতরো ‘‘চুদ্দসেৰা’’তি ৰিস্সজ্জেতি. তত্থ অট্ঠ পরিত্তকুসলানি, চত্তারি দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তানি, উদ্ধচ্চসহগতং, মনোদ্ৰারাৰজ্জনঞ্চাতি চুদ্দসেৰ, ন ঊনানি নাধিকানি, সব্বাসু তিংসভূমীসু হোন্তি, সব্বভূমীনং সাধারণানীতি অত্থো.

সদা…পে… সিযুন্তি দ্ৰে দোসমূলানি, কুসলৰিপাকচক্খুসোতৰিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনসন্তীরণদ্ৰযৰজ্জিতানি অট্ঠারস কামাৰচরৰিপাকচিত্তানীতি ৰীসতি চিত্তানি সদা কামেযেৰ ভৰে সিযুং, ন কদাচি অঞ্ঞত্থ উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. ননু চ ব্রহ্মূনম্পি অকুসলৰিপাকানি উপ্পজ্জন্তীতি? সচ্চং উপ্পজ্জন্তি, তানি কামভৰে অনিট্ঠরূপাদযো আরব্ভ উপ্পজ্জন্তি ব্রহ্মলোকে তেসং অভাৰতোতি কামভৰেযেৰ নিযমিতানি. রূপাৰচরৰিপাকচিত্তানি পঞ্চ রূপাৰচরভৰেযেৰ সিযুং, চত্তারো চ অরূপাৰচরৰিপাকা অরূপীসূতি আহ ‘‘পঞ্চ রূপভৰে’’তিআদি.

কাম …পে… ভৰন্তীতি রূপাৰচরকুসলকিরিযচিত্তানি চেৰ কুসলৰিপাকানি চ চক্খুসোতৰিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনসন্তীরণানি ৰোট্ঠব্বনৰজ্জানি চ দ্ৰে অহেতুককিরিযচিত্তানি পঠমমগ্গৰিঞ্ঞাণন্তি অট্ঠারস চিত্তানি কামরূপভৰেযেৰ ভৰন্তি, ন অরূপভৰে. তত্থ হি সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কন্তত্তা রূপাৰচরকুসলকিরিযা নুপ্পজ্জন্তি. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি ৰত্থুদ্ৰারৰিরহতো, হসিতুপ্পাদো একন্তৰত্থুনিস্সযত্তা, সোতাপত্তিমগ্গো পরতোঘোসপচ্চযাযেৰ নিব্বত্তনতো ন উপ্পজ্জতি. দ্ৰেচত্তালীসাতি অট্ঠ পরিত্তকুসলানি, চত্তারি অরূপকুসলানি, পঠমমগ্গৰজ্জানি সত্ত লোকুত্তরচিত্তানি, পটিঘদ্ৰযৰজ্জিতানি চ দস অকুসলচিত্তানি, পুব্বে ৰুত্তঅহেতুককিরিযাদ্ৰযৰজ্জিতানি নৰ কামাৰচরকিরিযচিত্তানি, চত্তারি অরূপাৰচরকিরিযচিত্তানীতি এৰং দ্ৰেচত্তালীস চিত্তানি তীসু ভৰেসু হোন্তি.

১৯৩-২০৪. এৰং ভৰৰসেন চিত্তুপ্পত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি কালৰসেন দস্সেন্তো আহ ‘‘ঠপেত্ৰা পনা’’তিআদি. সব্বাসন্তি নিদ্ধারণত্থে সামিৰচনং. অট্ঠ মহাকিরিযা, অরহত্তমগ্গফলচিত্তানি, অনাগামিফলং, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলকিরিযাতি তেরসেৰ চিত্তানি অপাযরহিতাসু ছব্বীসভূমীসু হোন্তি অপাযেসু ৰিপাকাৰরণসব্ভাৰে এতেসং অনুপ্পজ্জনতো. অপরানি ছ চিত্তানীতি সম্বন্ধো. তানি পন রূপভৰসাধারণানং পঞ্চপরিত্তৰিপাকানং, কিরিযমনোধাতুযা চ ৰসেন ৰেদিতব্বানি.

পঞ্চ চিত্তানীতি দিট্ঠিসম্পযুত্তৰিচিকিচ্ছাৰসেন পঞ্চ চিত্তানি. তানি হি পঞ্চসু সুদ্ধাৰাসভূমীসু ন লব্ভন্তি. তত্থ অনাগামিখীণাসৰানমেৰ অধিৰুত্থত্তা, তেসঞ্চ পঠমমগ্গেনেৰ ইমেসং পঞ্চন্নং ৰিঞ্ঞাণানং অনুপ্পাদধম্মতং আপাদিতত্তা.

অপরানি দুৰেতি ততিযারুপ্পকুসলকিরিযচিত্তানি. তানি হি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনেসু অতিক্কন্তারম্মণত্তা, অপাযেসু চ অহেতুকপটিসন্ধিকত্তা নুপ্পজ্জন্তি. চতুৰীসতীভূমিসু দ্ৰে চাতি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনকুসলকিরিযাৰসেন দ্ৰে চিত্তানি. তেৰীসভূমিসু দ্ৰেযেৰাতি আকাসানঞ্চাযতনকুসলকিরিযচিত্তানি.

একাদসৰিধন্তি রূপাৰচরকুসলকিরিযা হসিতুপ্পাদোতি একাদস. সোতাপত্তিফলং যাৰ অনাগামিমগ্গো চত্তারি চ চিত্তানি সুদ্ধাৰাসঅপাযৰজ্জাসু একৰীসতিভূমীসু ভৰন্তি. একং সোতাপত্তিমগ্গচিত্তং সুদ্ধাৰাসঅপাযঅরূপভূমিৰজ্জেসু সত্তরসসু ভূমীসু জাযতি. দ্ৰে দোসমূলানি, কুসলৰিপাকঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণানি, সত্ত অকুসলৰিপাকাতি দ্ৰাদস চিত্তানি মহগ্গতভূমিৰজ্জাসু একাদসসু কামভূমীসু জাযন্তি. অট্ঠ মহাৰিপাকচিত্তানি কামাৰচরদেৰমনুস্সৰসেন সত্তভূমীসু জাযন্তি. ছসু ভূমিসূতি ৰেহপ্ফলসুদ্ধাৰাসসঙ্খাতাসু ছসু পঞ্চমজ্ঝানভূমীসু.

চত্তারি…পে… ভূমিসূতি চতুত্থজ্ঝানৰিপাকো পরিত্তসুভঅপ্পমাণসুভসুভকিণ্হৰসেন তীসু ভূমীসু জাযতি, দুতিযজ্ঝানৰিপাকো, ততিযজ্ঝানৰিপাকো চ পরিত্তাভাঅপ্পমাণাভাআভস্সরৰসেন তীসু ভূমীসু, পঠমজ্ঝানৰিপাকো ব্রহ্মপারিসজ্জব্রহ্মপুরোহিতমহাব্রহ্মাৰসেন তীসু ভূমীসু হোতীতি এৰং চত্তারি চিত্তানি একেকৰসেন তীসু তীসু ভূমীসু জাযন্তি.

২০৬-৯. এৰং এত্তকানেৰ চিত্তানি এত্তকাসু ভূমীসু উপ্পজ্জন্তীতি চিত্তনিযমৰসেন উপ্পত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি এত্তকাসু এৰ ভূমীসু এত্তকানেৰ চিত্তানি উপ্পজ্জন্তীতি ভূমিনিযমৰসেন দস্সেতুং ‘‘কুসলাকুসলা কামে’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ কামে কুসলাকুসলা ৰীসতি, তেসং পন্নরস অহেতুকা পাকা, আৰজ্জনদ্ৰযঞ্চাতি সত্ততিংসেৰ মানসা নরকাদীসু চতূসুপি অপাযেসু জাযরে. অৰসেসানি পন সত্তরস কামাৰচরৰিপাককিরিযচিত্তানি, পঞ্চতিংস মহগ্গতলোকুত্তরানীতি দ্ৰেপঞ্ঞাস মানসা কদাচিপি তেসু নুপ্পজ্জন্তি অভূমিভাৰতোতি অত্থো.

অসীতি হদযাতি ৰুত্তাৰসেসানি অসীতি চিত্তানি. ঘানাদিৰিঞ্ঞাণত্তযন্তি কুসলৰিপাকঘানাদিৰিঞ্ঞাণত্তযং. ‘‘অপুঞ্ঞজা পাকা’’তি অকুসলৰিপাকানং সব্বেসমেৰ গহিতত্তা ঘানাদিৰিঞ্ঞাণত্তযং অগ্গহিতৰিসেসম্পি পারিসেসঞাযেন কুসলৰিপাকমেৰ ৰিঞ্ঞাযতি.

২১৩. দোমনস্সন্তি দোমনস্সসহগতং. ক্রিযা চ দ্ৰেতি ৰোট্ঠব্বনৰজ্জিতা দ্ৰে অহেতুককিরিযা.

২১৪. ভূমিৰসেনেৰাতি পুগ্গলে অনামসিত্ৰা কেৰলং ভূমিৰসেন. পুগ্গলানং ৰসেন চ ভূমিৰসেন চ চিত্তুপ্পত্তিং ৰিভাৰযেতি সম্বন্ধো.

২১৬-৮. পঞ্চভূমিসূতি চতুরাপাযমনুস্সৰসেন পঞ্চভূমীসু. অহেতুকানং পটিসন্ধিসদিসতদারম্মণৰসেন ‘‘সত্ততিংসেৰা’’তি ৰুত্তং, অঞ্ঞকম্মেন পন দ্ৰিহেতুকতদারম্মণস্সাপি সম্ভৰতো একচত্তালীস হোন্তি. আচরিযজোতিপালত্থেরস্স অধিপ্পাযেন তিহেতুকৰিপাকেহিপি সদ্ধিং পঞ্চচত্তালীসেৰাতি দট্ঠব্বং. অহেতুকস্স ৰুত্তেহীতি অহেতুকসত্তস্স ৰুত্তেহি সত্ততিংসমানসেহি সহ. নৰ ক্রিযাতি অট্ঠ মহাকিরিযা, হসিতুপ্পাদো চাতি ইমানি অসাধারণকিরিযচিত্তানি নৰ.

২২০-১. ‘‘চতুপঞ্ঞাস মানসা’’তি ৰত্ৰা তেসং সরূপতো দস্সনত্থং আহ ‘‘দ্ৰিহেতুকস্সা’’তিআদি. পুন ‘‘চতুপঞ্ঞাসা’’তিআদি পন নিগমনং.

২২৩-৪. পঞ্ঞাসেৰস্স চিত্তানীতি তিহেতুকস্স পুথুজ্জনস্স ৰুত্তচতুপঞ্ঞাসচিত্তেসু দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসহগতৰজ্জানি একূনপঞ্ঞাস, সোতাপত্তিফলন্তি ইমানি পঞ্ঞাসেৰ চিত্তানি অস্স কামাৰচরস্স সোতাপন্নদেহিনো জাযন্তে. নৰতিংসেৰাতি একূনচত্তালীসচিত্তানি. পঠমং ফলন্তি সোতাপত্তিফলং.

২২৫-৮. দুতিযঞ্চ ফলং হিত্ৰাতি সকদাগামিফলং হিত্ৰা. চ-সদ্দেন সোতাপত্তিফলঞ্চ হিত্ৰাতি অত্থো. অত্তনো ফলেন সহ যানি অট্ঠচত্তালীস চিত্তানি, তানি অনাগামিস্স সত্তস্স জাযন্তি. চত্তালীসঞ্চ চত্তারীতি তেৰীসতি কামাৰচরৰিপাকচিত্তানি, ৰীসতি কিরিযচিত্তানি, অরহত্তফলঞ্চাতি চতুচত্তালীস চিত্তানি. সকং সকন্তি ‘‘সোতাপন্নস্স সোতাপত্তিমগ্গচিত্তং, সকদাগামিনো সকদাগামিমগ্গচিত্ত’’ন্তিআদিনা অত্তনো অত্তনো মগ্গচিত্তং. কস্মা পন তেসং একেকমেৰ চিত্তং হোতীতি আহ ‘‘একচিত্তক্খণাহি তে’’তি. পঞ্চতিংসেৰাতি সত্তরস কামরূপারূপকুসলচিত্তানি, পটিঘদ্ৰযৰজ্জানি দস অকুসলানি, রূপভৰে লব্ভমানকানি পঞ্চ অহেতুকৰিপাকানি, আৰজ্জনদ্ৰযং, পঠমজ্ঝানৰিপাকো চাতি পঞ্চতিংস চিত্তানি তীসু পঠমজ্ঝানভূমীসু পুথুজ্জনস্স জাযন্তি.

২৩২-৫. হিত্ৰা চাতি এত্থ চ-সদ্দেন পঠমফলস্স গহণং দস্সেতি. তেন অপুঞ্ঞপঞ্চকং হিত্ৰা পঠমং ফলং গহেত্ৰা চাতি অত্থো. অপুঞ্ঞপঞ্চকন্তি দিট্ঠিসম্পযুত্তৰিচিকিচ্ছাসহগতৰসেন পঞ্চ অকুসলচিত্তানি. তত্থাতি তেসু সোতাপন্নস্স ৰুত্তেসু. তত্থেৰাতি সকদাগামিস্স ৰুত্তেসু. পুঞ্ঞজং সম্পটিচ্ছনং সন্তীরণদ্ৰযঞ্চেৰাতি সম্বন্ধো.

২৩৭. এৰং পঠমজ্ঝানভূমিযং পুথুজ্জনসোতাপন্নাদিৰসেন চিত্তসম্ভৰং দস্সেত্ৰা ইদানি তেসমেৰ ৰসেন দুতিযজ্ঝানভূমিযং দস্সেতুং ‘‘পুথুজ্জনস্সা’’তিআদি আরদ্ধং. দুতিযজ্ঝানততিযজ্ঝানৰিপাকানং একসত্তস্সেৰ অসম্ভৰেপি দুতিযজ্ঝানতলে নিব্বত্তে পুথুজ্জনাদযো পুথুজ্জনাদিভাৰসামঞ্ঞেন একতো গহেত্ৰা ‘‘দুতিযজ্ঝানততিযজ্ঝানপাকতো’’তি ৰুত্তং.

২৪২. পরিত্তসুভাদিতো পট্ঠায যাৰ অকনিট্ঠা ততিযচতুত্থজ্ঝানভূমীসু পঠমজ্ঝানভূমিযং ৰুত্তগণনায চিত্তপ্পৰত্তি ৰেদিতব্বা. তেনাহ ‘‘পরিত্তকসুভাদীন’’ন্তিআদি.

২৪৭. চতুৰীসতি চিত্তানীতি অট্ঠপরিত্তকুসলানি, চত্তারি অরূপকুসলানি, পটিঘদ্ৰযৰজ্জিতানি দস অকুসলচিত্তানি, পঠমারুপ্পৰিপাকো, মনোদ্ৰারাৰজ্জনঞ্চাতি চতুৰীসতি চিত্তানি পঠমারুপ্পভূমিযং পুথুজ্জনস্স জাযন্তি.

২৫০-৩. দস পঞ্চাতি অট্ঠ মহাকিরিযা, চতস্সো অরূপকিরিযা, মনোদ্ৰারাৰজ্জনং, পঠমারুপ্পৰিপাকো, অরহত্তফলঞ্চাতি পন্নরস চিত্তানি পঠমারুপ্পভূমিযং অরহতো হোন্তি.

তেৰীসাতি পঠমারুপ্পভূমিযং পুথুজ্জনস্স ৰুত্তেসু চতুৰীসতিচিত্তেসু আকাসানঞ্চাযতনকুসলৰিপাকৰজ্জা বাৰীসতি চ দুতিযারুপ্পৰিপাকো চাতি তেৰীসতি দুতিযারুপ্পভূমিযং পুথুজ্জনস্স হোন্তি. তত্থেৰ তিণ্ণং ফলট্ঠসেখানং পুথুজ্জনস্স ৰুত্তেসু অকুসলপঞ্চকৰজ্জানি অট্ঠারস, তংতংফলঞ্চাতি একূনৰীসতি চিত্তানি হোন্তি.

ক্রিযা দ্ৰাদসাতি অট্ঠ মহাকিরিযা, আকাসানঞ্চাযতনৰজ্জিতা তিস্সো অরূপকিরিযা, মনোদ্ৰারাৰজ্জনন্তি দ্ৰাদস কিরিযচিত্তানি. পাকেকোতি একো অরূপৰিপাকো.

দুতিযারুপ্পভূমিযং পুথুজ্জনস্স ৰুত্তেসু ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনকুসলৰিপাকৰজ্জানি একৰীসতি, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনৰিপাকো চাতি বাৰীসতি চিত্তানি ততিযারুপ্পভূমিযং পুথুজ্জনস্স উপ্পজ্জন্তি.

২৫৪-৬০. পুথুজ্জনস্স ৰুত্তেসু অপুঞ্ঞপঞ্চকৰজ্জানি সত্তরস, পঠমফলঞ্চাতি অট্ঠারস ততিযারুপ্পভূমিযং সোতাপন্নস্স উপ্পজ্জন্তি. তানীতি তানেৰ অট্ঠারস চিত্তানি. ‘‘ঠপেত্ৰা পঠমং ফল’’ন্তি হি ৰচনতো দুতিযফলং পক্খিপিত্ৰাতি অযমত্থো অৰুত্তসিদ্ধো. ন হি সকদাগামিনো সকদাগামিফলঞ্চ নুপ্পজ্জতি. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ঠপেত্ৰা দুতিযং ফল’’ন্তি. এত্থাপি অনাগামিফলং পকরণসিদ্ধমেৰাতি দট্ঠব্বং. অট্ঠ মহাকিরিযা, দ্ৰে ততিযচতুত্থারুপ্পকিরিযা, মনোদ্ৰারাৰজ্জনং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনৰিপাকো, অরহত্তফলন্তি তেরস চিত্তানি ততিযারুপ্পভূমিযং খীণাসৰস্স জাযন্তি. ততিযারুপ্পভূমিযং পুথুজ্জনস্স ৰুত্তেসু দ্ৰাৰীসতিচিত্তেসু আকিঞ্চঞ্ঞাযতনকুসলৰিপাকৰজ্জাতি ৰীসতি, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৰিপাকোতি একৰীসতি চিত্তানি চতুত্থারুপ্পভূমিযং পুথুজ্জনস্স জাযন্তি. পুথুজ্জনস্স ৰুত্তেসু অপুঞ্ঞপঞ্চকৰজ্জানি সোল়স, সোতাপত্তিফলঞ্চাতি সত্তরস তত্থেৰ সোতাপন্নস্স হোন্তি. অট্ঠ মহাকিরিযা, দ্ৰে চ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৰিপাককিরিযা, মনোদ্ৰারাৰজ্জনং, অরহত্তফলঞ্চাতি দ্ৰাদস চিত্তানি তত্থেৰ অরহতো উপ্পজ্জন্তি.

২৬১-৩. অরূপকুসলা চেৰ কিরিযাপি চ উপ্পজ্জন্তি, ন পন ৰিপাকাতি অধিপ্পাযো. উদ্ধমুদ্ধমরূপীনন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদীসু অরূপীনং. হেট্ঠিমাতি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনিকানং আকাসানঞ্চাযতনকুসলৰিপাকা নুপ্পজ্জন্তি, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনিকানং আকাসানঞ্চাযতনৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনকুসলৰিপাকাতি এৰমাদিনা হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা অরূপা নুপ্পজ্জন্তি. কস্মাতি আহ ‘‘দিট্ঠাদীনৰতো কিরা’’তি. কিরাতি অনুস্সুতিযং. দিট্ঠাদীনৰতোতি আরম্মণে, ঝানে চ দিট্ঠদোসত্তা. কুসলানুত্তরাতি লোকুত্তরকুসলা.

২৬৬. সব্বো রূপো মহগ্গতোতি সব্বো রূপাৰচরমহগ্গতচিত্তুপ্পাদো. মনোধাতূতি কিরিযামনোধাতুৰিপাকমনোধাতূনং কামৰিপাক-গ্গহণেন গহিতত্তা.

২৬৯-৭৩. এৰং…পে… হেট্ঠিমন্তি দুতিযারুপ্পভূমিযং ৰুত্তেসু দুতিযারুপ্পত্তযং ঠপেত্ৰা অত্তনো পাকেন সহ ততিযারুপ্পভূমিযং একূনচত্তালীস চিত্তানি তত্থৰুত্তেসু ততিযারুপ্পত্তযং ঠপেত্ৰা অত্তনো পাকেন সহ সত্ততিংসাতি এৰং সেসদ্ৰযেপি হেট্ঠিমহেট্ঠিমং হিত্ৰা চিত্তগণনা ঞেয্যা. অত্তনো অত্তনোতি পঠমারুপ্পভূমিযং পঠমারুপ্পৰিপাকো, দুতিযারুপ্পভূমিযং দুতিযারুপ্পৰিপাকোতি এৰং অত্তনো অত্তনো ৰিপাকা চত্তারো চ অনাসৰা লোকুত্তরৰিপাকাতি এৰং চতূসু অরূপভূমীসু একেকায ভূমিযা পঞ্চ পঞ্চ ৰিপাকা জাযন্তি. যা কিরিযা তেরসেৰ সিযুং, তা সব্বপঠমারুপ্পভূমিযং খীণাসৰস্স জাযন্তেতি সম্বন্ধো. দুতিযারুপ্পভূমিযং খীণাসৰস্স পঠমারুপ্পকিরিযচিত্তং ৰজ্জেত্ৰা দ্ৰাদসেৰ ক্রিযা হোন্তি. ততিযারুপ্পভূমিযং দুতিযারুপ্পকিরিযচিত্তং ৰজ্জেত্ৰা একাদস. চতুত্থারুপ্পভূমিযং ততিযারুপ্পকিরিযচিত্তং ৰজ্জেত্ৰা দসেৰ ৰিঞ্ঞেয্যা.

২৭৪-৫. ইদানি কেৰলং পুগ্গলৰসেন তেসমেৰ পুগ্গলানং আৰেণিকচিত্তং দস্সেতুং ‘‘অরহতো পনা’’তিআদিনা অরহতোযেৰ উপ্পজ্জনকচিত্তং দস্সেত্ৰা অনাগামিআদীনং পাটিপুগ্গলিকং সকসকফলচিত্তং পাকটমেৰাতি সংখিত্তং. অরহতোতি খীণাসৰস্স. অরহতো ভাৰো অরহত্তং, অরহত্তফলন্তি অত্থো. তঞ্হি ‘‘অরীনং হতত্তা অরহা’’তিআদিনা অরহন্ত-সদ্দস্স পৰত্তিনিমিত্তভাৰেন ‘‘অরহত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. ইদানি তেসং তেসং পুগ্গলানং সাধারণচিত্তানি দস্সেতুং ‘‘চতুন্নঞ্চ ফলট্ঠান’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

২৯০. সুসারন্তি অত্থব্যঞ্জনৰসেন পরিচ্চজিতব্বস্স ফেগ্গুস্স অভাৰতো সুট্ঠু সারং, সব্বসো সারন্তি অত্থো. পরন্তি সুসারত্তা এৰ পরং. সত্তানং ইধলোকপরলোকহিতপটিচ্ছাদকস্স অৰিজ্জন্ধকারস্স ৰিধমনতো মোহন্ধকারপ্পদীপং. চিন্তেতীতি অত্থৰসেন চিন্তেতি. ৰাচেতীতি ব্যঞ্জনৰসেন সজ্ঝাযতি. রাগদোসানং মোহেন সহ অৰিনাভাৰতো তস্স অনুপগমনং অত্থসিদ্ধমেৰাতি ‘‘মোহন্ধকারপ্পদীপ’’ন্তি ৰত্ৰাপি ‘‘নরং…পে… নোপযন্তী’’তি রাগদোসানুপগমনমেৰ ৰুত্তং. ‘‘মোহন্ধকারপ্পদীপ’’ন্তি ৰা ৰচনেনেৰ মোহস্স অনুপগমো ৰুত্তো হোতীতি রাগদোসানমেৰ অনুপগমনং ৰুত্তং. মূলভূতানং পন তিণ্ণং অনুপগমনৰচনেন সেসকিলেসানম্পি অনুপগমনং ৰুত্তমেৰাতি দট্ঠব্বং.

ইতি অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযা নাম

অভিধম্মাৰতারসংৰণ্ণনায

ভূমিপুগ্গলচিত্তুপ্পত্তিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঠমো ভাগো নিট্ঠিতো.

নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

অভিধম্মাৰতার-অভিনৰটীকা

(দুতিযো ভাগো)