৪. চতুত্থো পরিচ্ছেদো
একৰিধাদিনিদ্দেসৰণ্ণনা
১২৮-৩০. ৰিজাননসভাৰতোতি আরম্মণৰিজাননসভাৰত্তা. ননু চ হেট্ঠা সারম্মণতো একৰিধভাৰো ৰুত্তোতি? সচ্চং ৰুত্তো, সো পন চেতসিকানঞ্চ সাধারণোতি ইধ তব্বিৰজ্জনত্থং ৰিজাননলক্খণতাৰ ৰুত্তা. সঙ্খেপগণনৰসেন চ সহেতুকানং একসত্ততিৰিধতা ৰুত্তা. হেতুৰাদিনাতি কুসলাকুসলাব্যাকতহেতূনং ব্যাকরণকুসলেন. অথ ৰা ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৰা, তেসং হেতুং তথাগতো আহা’’তি (অপ. থের ১.১.২৮৬; মহাৰ. ৬০) ৰচনতো তংতংপচ্চযুপ্পন্নধম্মানং তংতংপচ্চযৰাদিনা.
১৩১-৪. সৰত্থুকাৰত্থুকতোতি একন্তেন সব্বৰত্থুনিস্সিতভাৰতো চেৰ তদভাৰতো চ. কেচি পন হদযৰত্থুৰসেন সৰত্থুকাৰত্থুকতং ৰণ্ণেন্তি, তং ন যুজ্জতি সৰত্থুকনিদ্দেসে ‘‘সব্বো কামৰিপাকো’’তি পসাদনিস্সিতানম্পি সঙ্গহিতত্তা. উভযৰসেনাতি সৰত্থুকাৰত্থুকৰসেন. কানিচি হি চিত্তানি একন্তেন সৰত্থুকানি, কানিচি অৰত্থুকানেৰ, কানিচি উভযসভাৰানি. তথা চেৰ নিদ্দিসতি ‘‘সব্বো কামৰিপাকো চা’’তিআদি.
সব্বো কামৰিপাকো চাতি সহেতুকাহেতুকভিন্নো সব্বো তেৰীসতিৰিধো কামাৰচরৰিপাকো চ. আদিমগ্গোতি সোতাপত্তিমগ্গো. সো হি সব্বলোকুত্তরেসু আদিতো উপ্পজ্জনতো, অট্ঠসু অরিযপুগ্গলেসু আদিপুগ্গলস্স সম্বন্ধীতি ৰা ‘‘আদিমগ্গো’’তি ৰুচ্চতি. ৰিনা ৰত্থুন্তি সকসকৰত্থুং ৰিনা নুপ্পজ্জন্তি. তেনেৰ হেতানি অরূপভৰে নুপ্পজ্জন্তি তত্থ ৰত্থূনং অভাৰতো. ‘‘নুপ্পজ্জন্তি ৰিনা ৰত্থু’’ন্তি চ ইদং অন্তোভাৰিতকারণত্থং কত্ৰা ৰুত্তং. তেন যস্মা ৰত্থুং ৰিনা নুপ্পজ্জন্তি, তস্মা একন্তেন সৰত্থুকাতি ৰুত্তং হোতি.
একন্তেন অৰত্থুকা অরূপভৰেযেৰ পটিসন্ধাদিৰসেন পৰত্তনতো. কথং পন রূপসন্নিস্সযেন ৰিনা তত্থ অরূপং পৰত্ততি, কস্মা ন পৰত্ততি পঞ্চৰোকারেতি? তথা অদস্সনতো. যদি এৰং কবল়ীকারাহারেনপি ৰিনা রূপধাতুযং রূপেন পৰত্তিতব্বং, কিং কারণা? কামধাতুযং তথা অদস্সনতো. অপি তু যস্স চিত্তসন্তানস্স পৰত্তিকারণং রূপে অৰিগততণ্হং, তস্স সহ রূপেন পৰত্তি. যস্স পন নিব্বত্তিকারণং রূপে ৰিগততণ্হং, তস্স ৰিনা রূপেন পৰত্তি কারণস্স তংৰিমুখতাযাতি রূপসন্নিস্সযেন ৰিনা তত্থ অরূপং পৰত্ততি. দ্ৰেচত্তালীস সেসানীতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনং কুসলকিরিযাৰসেন সোল়স কামাৰচরানি, তথেৰ অট্ঠ অরূপাৰচরানি, পঠমমগ্গৰজ্জানি সত্ত লোকুত্তরানি, পটিঘদ্ৰযৰজ্জিতদসঅকুসলানি চেতি দ্ৰেচত্তালীস ৰুত্তাৰসেসচিত্তানি.
১৩৫-৭. রূপাদীসু একেকমেৰ আরম্মণং ইমস্সাতি একেকারম্মণং. তস্স তস্স আরম্মণস্স আপাথগতকালে তংতংৰিজাননৰসেন পঞ্চপি আরম্মণানি ইমস্সাতি পঞ্চারম্মণং. এৰম্পীতি ন কেৰলং সৰত্থুকাদিৰসেনেৰ, অথ খো একেকারম্মণাদিতোপি. অভিঞ্ঞাৰজ্জিতানং সব্বমহগ্গতানম্পি ধম্মারম্মণভাৰেন একারম্মণত্তা আহ ‘‘সব্বং মহগ্গত’’ন্তি. পণ্ণত্তারম্মণতো একারম্মণন্তি কেচি. তং অরূপাৰচরদুতিযচতুত্থজ্ঝানানি পত্ৰা ন যুজ্জতি তেসং মহগ্গতারম্মণত্তা. অভিঞ্ঞাদ্ৰযস্স ছল়ারম্মণিকভাৰেন, তস্স চ রূপাৰচরপঞ্চমজ্ঝানতো অভিন্নত্তা তং পহায ‘‘তেচত্তালীসা’’তি ৰুত্তং.
১৪১. পুঞ্ঞৰিপাককিরিযতো কামে দ্ৰাদসাতি সম্বন্ধো. ধাতি নিপাতমত্তং. পুঞ্ঞৰিপাকক্রিযতোতি ঞাণৰিপ্পযুত্তকুসলৰিপাককিরিযতো.
১৪৩-৯. ইরিযায কাযিকায কিরিযায পৰত্তিপথভাৰতো ইরিযাপথো, গমনাদি. অত্থতো তদৰত্থা রূপপ্পৰত্তি. কামঞ্চেত্থ রূপৰিনিমুত্তো ইরিযাপথো, ৰিঞ্ঞত্তি ৰা নত্থি, তথাপি সব্বং রূপসমুট্ঠাপকচিত্তং ইরিযাপথুপত্থম্ভকং, ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারুপ্পাদনঞ্চ হোতি. যং পন চিত্তং ৰিঞ্ঞত্তিজনকং, তং একংসতো ইতরদ্ৰযস্স জনকং অৰিনাভাৰতো, তথা ইরিযাপথুপত্থম্ভকং রূপস্সাতি ইমস্স ৰিসেসস্স দস্সনত্থং ‘‘রূপীরিযাপথৰিঞ্ঞত্তি-জনকাজনকাদিতো’’তি ইরিযাপথৰিঞ্ঞত্তীনং ৰিসুং গহণং. জনকাজনকাদিতোতি তিণ্ণম্পি জনকতো, কস্সচিপি অজনকতো, দ্ৰিন্নং একস্স চ জনকতো. কানিচি হি চিত্তানি রূপং সমুট্ঠাপেন্তি, ইরিযাপথং কপ্পেন্তি, ৰিঞ্ঞত্তিং জনযন্তি. কানিচি রূপং সমুট্ঠাপেন্তি, ইরিযাপথং কপ্পেন্তি, ৰিঞ্ঞত্তিং ন জনযন্তি. কানিচি রূপমেৰ সমুট্ঠাপেন্তি, ইতরদ্ৰযং ন করোন্তি. কানিচি তীণি ন করোন্তেৰ. তথা চেৰ দস্সেতি ‘‘দ্ৰাদসাকুসলা’’তিআদি. এৰঞ্চাপি হি তং চিত্তন্তি ন কেৰলং অহেতুকাদিতোৰ, এৰং রূপাদিজনকাদিতোপি তং চতুব্বিধং. ‘‘এৰঞ্চাদিম্হি ত’’ন্তিপি লিখন্তি. তস্স পন আদিম্হি নিক্খিত্তং চিত্তং এৰঞ্চ চতুব্বিধন্তি অত্থং ৰদন্তি. তত্থাতি তেসু রূপজনকাদীসু. দস কিরিযাতি মনোধাতুৰজ্জা দস কিরিযা.
সমুট্ঠাপেন্তি রূপানীতি অত্তনো উপ্পাদক্খণেযেৰ অত্তনা জনেতব্বরূপানি সমুট্ঠাপেন্তি. কপ্পেন্তীতি সন্নামেন্তি. যথাপৰত্তং ইরিযাপথং উপত্থম্ভেন্তি. যথা হি অন্তরন্তরা উপ্পজ্জমানেহি ৰীথিচিত্তেহি অব্বোকিণ্ণে ভৰঙ্গে পৰত্তমানে অঙ্গানি ওসীদন্তি, পৰেধন্তা ৰিয হোন্তি, ন এৰং দ্ৰত্তিংসৰিধেসু ৰক্খমানেসু চ ছব্বীসতিৰিধেসু জাগরণচিত্তেসু পৰত্তমানেসু. তদা পন অঙ্গানি উপত্থদ্ধানি যথাপৰত্তইরিযাপথভাৰেনেৰ পৰত্তন্তি. জনযন্তি চ ৰিঞ্ঞত্তিন্তি মনোদ্ৰারে পৰত্তা এৰ ৰিঞ্ঞত্তিং জনযন্তি, ন পন পঞ্চদ্ৰারে পৰত্তাতি দট্ঠব্বং.
দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণানং ঝানঙ্গযোগাভাৰেন রূপাজনকত্তা আহ ‘‘দ্ৰেপঞ্চৰিঞ্ঞাণা’’তি. ঝানঙ্গানি হি চিত্তেন সহ রূপসমুট্ঠাপকানি, তেসং অনুবলপ্পদাযকানি মগ্গঙ্গাদীনি তেসু ৰিজ্জমানেসু সৰিসেসং রূপপ্পৰত্তিদস্সনতো. অরূপৰিপাকা পন রূপৰিরাগভাৰনায নিব্বত্তত্তা হেতুনো তংৰিমুখতায রূপং ন সমুট্ঠাপেন্তীতি আহ ‘‘ৰিপাকা চ অরূপিসূ’’তি.
১৫০. সব্বেসং সন্ধিচিত্তন্তি সব্বেসং সত্তানং পটিসন্ধিচিত্তং. তঞ্হি ৰত্থুদুব্বলতায, অপ্পতিট্ঠিততায, পচ্চযৰেকল্লতো, আগন্তুকতায চ রূপং ন সমুট্ঠাপেতি. তথা হি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণেন সহজাতং ৰত্থু পচ্ছাজাতপচ্চযরহিতং, আহারাদীহি চ অনুপত্থদ্ধং দুব্বলং, তস্স চ দুব্বলত্তা তন্নিস্সিতৰিঞ্ঞাণম্পি দুব্বলন্তি. যথা চ পপাতে পতিতো অঞ্ঞস্স নিস্সযো ভৰিতুং ন সক্কোতি, এৰং তম্পি ভিন্নসন্ততিযং কম্মক্খিত্ততায পপাতে পতিতং ৰিয অপ্পতিট্ঠিতং ন রূপসমুট্ঠাপনে উস্সহতি চ ৰত্থুনো চ অত্তনা সহ অপচ্ছা অপুরে উপ্পজ্জমানত্তা পুরেজাতপচ্চযস্স অলাভতো. যথা পন আগন্তুকো পুরিসো অগতপুব্বং দেসং গতো অঞ্ঞেসং ‘‘এথ ভো অন্তোগামে ৰো অন্নপানগন্ধমালাদীনি দস্সামী’’তি ৰত্তুং ন সক্কোতি অত্তনো অৰিসযতায, অপ্পহুতায চ, এৰমেৰং পটিসন্ধিচিত্তম্পি আগন্তুকন্তি. এৰং ৰত্থুদুব্বলতাদীহি কারণেহি রূপং ন সমুট্ঠাপেতি. অপিচ আহারিন্দ্রিযাদিৰসেন যেহাকারেহি চিত্তসমুট্ঠানরূপানং চিত্তচেতসিকা পচ্চযা হোন্তি, তেহি সব্বেহি পটিসন্ধিযং চিত্তচেতসিকা সমতিংসকম্মজরূপানং যথাযোগং পচ্চযা হোন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং পট্ঠানে –
‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৰিপাকাব্যাকতা আহারা সম্পযুত্তানং খন্ধানং কটত্তা চ রূপানং আহারপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.৪২৯).
তস্মা সমতিংসকম্মজরূপানি চিত্তসমুট্ঠানরূপানং ঠানং গহেত্ৰা ঠিতানীতি পটিসন্ধিচিত্তং রূপং ন সমুট্ঠাপেতীতি ৰেদিতব্বং.
চুতিচিত্তঞ্চারহতোতি এত্থ খীণাসৰস্স চুতিচিত্তং উপসন্তৰট্টমূলস্মিং সন্তানে সাতিসযং সন্তৰুত্তিতায রূপং ন সমুট্ঠাপেতি, অনাগামিআদীনং তদভাৰতোতি ৰদন্তি. টীকাকারো পন আনন্দাচরিযো ভণতি –
‘‘কামাৰচরানং পচ্ছিমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে যস্স চিত্তস্স অনন্তরা কামাৰচরানং পচ্ছিমচিত্তং উপ্পজ্জিস্সতি, রূপাৰচরে, অরূপাৰচরে পচ্ছিমভৰিকানং, যে চ রূপাৰচরং, অরূপাৰচরং উপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং চৰন্তানং, তেসং ৰচীসঙ্খারো নিরুজ্ঝিস্সতি, নো চ তেসং কাযসঙ্খারো নিরুজ্ঝিস্সতীতি ৰচনতো অঞ্ঞেসম্পি চুতিচিত্তং রূপং ন সমুট্ঠাপেতী’’তি.
আচরিযস্স হি অযমধিপ্পাযো – ‘‘কামাৰচরানং পচ্ছিমচিত্তস্সা’’তি এতেন অৰিসেসেন কামাৰচরসত্তানং চুতিচিত্তস্স, ‘‘যে চ রূপাৰচরং…পে… নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি ইমিনা কামভৰতো চৰিত্ৰা রূপারূপভৰূপপজ্জনকানং কামাৰচরচুতিচিত্তস্সাপি উপ্পাদক্খণতো উদ্ধং ৰচীসঙ্খারস্স নিরোধং ৰত্ৰা কাযসঙ্খারস্স তদভাৰৰচনতো চুতিচিত্তস্স কাযসঙ্খারাসমুট্ঠাপনং সিদ্ধং. যদগ্গেন চ তং কাযসঙ্খারং ন সমুট্ঠাপেতি, তদগ্গেন তং সেসরূপম্পি ন জনেতি. ন হি রূপসমুট্ঠাপকস্স গব্ভগততাদিৰিবন্ধাভাৰে কাযসঙ্খারাসমুট্ঠাপনে কারণং অত্থি. ন চ যুত্তং চুতিতো উদ্ধং চিত্তসমুট্ঠানঞ্চস্স রূপং পৰত্ততীতি, নাপি ‘‘চুতিচিত্তং রূপং সমুট্ঠাপেতী’’তি পাল়ি অত্থি, ন চাপি ৰট্টমূলানুপসমো চুতিচিত্তস্স রূপুপ্পাদনে কারণং চুতিচিত্তেন ন উপ্পন্নানম্পি ততো পুরিমতরেহি উপ্পন্নানং ৰিয ভৰন্তরে অনুপ্পজ্জনতো, তস্মা সব্বেসম্পি চুতিচিত্তং রূপং ন সমুট্ঠাপেতীতি. যদি কাযসঙ্খারসমুট্ঠাপনমেৰ রূপজননারহভাৰং সাধেতি, তদা চতুত্থজ্ঝানে কথন্তি? নাযং দোসো, তস্স ভাৰনাবলেন সাতিসযং সন্তৰুত্তিতায কাযসঙ্খারাসমুট্ঠাপনেপি মরণাসন্নচিত্তানং ৰিয পরিদুব্বলত্তাভাৰতো রূপসমুট্ঠাপনে ৰিবন্ধো নত্থীতি. কুতো পন পট্ঠায চিত্তজরূপং নুপ্পজ্জতীতি? যতো পট্ঠায কাযসঙ্খারে নুপ্পজ্জতি. কদা চ কাযসঙ্খারো নুপ্পজ্জতীতি? চুতিতো পুব্বে দ্ৰত্তিংসমচিত্তক্খণতো পট্ঠায নুপ্পজ্জতি, তেত্তিংসমচিত্তক্খণে উপ্পন্নং পচ্ছিমসোল়সকতো পুরেতরমেৰ নিরুজ্ঝতীতি ৰদন্তি. ‘‘যস্স কাযসঙ্খারো ন নিরুজ্ঝতি, তস্স চিত্তসঙ্খারো ন নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি (যম. ২.সঙ্খারযমক.১১৩) পঞ্হে ‘‘পচ্ছিমচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তেসং কাযসঙ্খারো চ ন নিরুজ্ঝতি, চিত্তসঙ্খারো চ ন নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি পচ্ছিমচিত্তস্সেৰ ৰজ্জিতত্তা চুতিতো দুতিযততিযচিত্তেনাপি সহ নিরুজ্ঝতীতি অপরে. যস্স চিত্তস্স অনন্তরা কামাৰচরানং পচ্ছিমচিত্তং উপ্পজ্জতীতি এত্থ ‘‘যস্সা’’তি কামাৰচরচুতিচিত্তস্স অনন্তরপচ্চযভূতং চিত্তং সন্ধায ৰুত্তন্তি তস্স উপ্পাদতোপি উদ্ধং কাযসঙ্খারাভাৰৰচনেন হেট্ঠিমকোটিযা চুতিতো ততিযচিত্তেনেৰ সহ নিরুজ্ঝতি. দুতিযচিত্তং ন পাপুণাতীতি একে.
১৫১-৭. একং দ্ৰে তীণি চত্তারি ঠানানি ইমস্সাতি একদ্ৰিতিচতুট্ঠানং, একদ্ৰিতিচতুট্ঠানত্তাতি অত্থো. ঠানন্তি চ ইধ কিচ্চমধিপ্পেতং. তঞ্হি তিট্ঠন্তি এত্থ ধম্মা অৰট্ঠিতা ৰিয হোন্তীতি ‘‘ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি. মংসচক্খুদিব্বচক্খুঞাণচক্খুবুদ্ধচক্খুসমন্তচক্খুৰসেন পঞ্চ নিম্মলানি লোচনানি ইমস্সাতি পঞ্চনিম্মললোচনো.
নিপ্পপঞ্চেনাতি রাগাদিপপঞ্চরহিতেন. রাগাদযো হি সংসারে পপঞ্চনতো ‘‘পপঞ্চা’’তি ৰুচ্চন্তি.
আৰজ্জনে পটিচ্ছনে ঠানে মনোধাতুত্তিকন্তি সম্বন্ধো, কিরিযামনোধাতু আৰজ্জনট্ঠানে, ৰিপাকদ্ৰযং সম্পটিচ্ছনট্ঠানেতি অত্থো.
‘‘সোমনস্সযুত্তসন্তীরণং পঞ্চদ্ৰারে সন্তীরণং সিযা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘সন্তীরণ’’ন্তি অধিকারতোৰ লব্ভতীতি গাথাবন্ধসুখত্থং ‘‘সোমনস্সযুত’’ন্তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং.
বলৰারম্মণে সতীতি তদারম্মণকিচ্চস্স বলৰারম্মণেযেৰ লব্ভনতো ৰুত্তং, ন ইমস্সেৰ আৰেণিকভাৰেন সব্বেসম্পি তদারম্মণানং বলৰারম্মণেযেৰ উপ্পজ্জনতো. ৰোট্ঠব্বনন্তি কিরিযামনোৰিঞ্ঞাণধাতুসঙ্খাতং ৰোট্ঠব্বনকিচ্চং চিত্তং.
১৫৮-৯. সব্বেসন্তি সব্বেসং কামরূপারূপভৰিকসত্তানং. ইমিনা ইদং দস্সেতি – পঞ্চদ্ৰারেসু ৰোট্ঠব্বনকিচ্চং কেসঞ্চিদেৰ সত্তানং অরূপভৰে সব্বসো পঞ্চদ্ৰারিকচিত্তপ্পৰত্তিযা, রূপভৰে চ দ্ৰারত্তযপ্পৰত্তিযা অভাৰতো. মনোদ্ৰারে আৰজ্জনকিচ্চং পন সব্বেসমেৰ সচিত্তকসত্তানং করোতীতি. দ্ৰিট্ঠানিকং নাম হোতীতি যথাৰুত্তট্ঠানদ্ৰযৰন্ততায দ্ৰিট্ঠানিকচিত্তং নাম হোতি. কেচি পন ‘‘সোমনস্সসহগতসন্তীরণং কামসুগতিযং পটিসন্ধিং আকড্ঢতি, তস্মা তং পঞ্চট্ঠানিক’’ন্তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং পট্ঠানে তথা অদীপিতত্তা. তত্থ হি –
‘‘উপেক্খাসহগতং ধম্মং পটিচ্চ উপেক্খাসহগতো ধম্মো উপ্পজ্জতি নহেতুপচ্চযা’’তি এত্থ (পট্ঠা. ২.৭.৮) ‘‘অহেতুকং উপেক্খাসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা, তযো খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো, দ্ৰে খন্ধে পটিচ্চ দ্ৰে খন্ধা, অহেতুকপটিসন্ধিক্খণে উপেক্খাসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা, তযো খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো, দ্ৰে খন্ধে পটিচ্চ দ্ৰে খন্ধা’’তি (পট্ঠা. ২.৭.৮) –
এৰং উপেক্খাসহগত-পদস্স পৰত্তিপটিসন্ধিৰসেন পটিচ্চনযো উদ্ধটো. পীতিসহগতসুখসহগত-পদানং পন –
‘‘পীতিসহগতং ধম্মং পটিচ্চ পীতিসহগতো ধম্মো উপ্পজ্জতি নহেতুপচ্চযা. অহেতুকং পীতিসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা, তযো খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো, দ্ৰে খন্ধে পটিচ্চ দ্ৰে খন্ধা. সুখসহগতং ধম্মং পটিচ্চ সুখসহগতো ধম্মো উপ্পজ্জতি নহেতুপচ্চযা. অহেতুকং সুখসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা, তযো খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো, দ্ৰে খন্ধে পটিচ্চ দ্ৰে খন্ধা’’তি (পট্ঠা. ২.৭.৬) –
এৰং পৰত্তিৰসেনেৰ উদ্ধটো, ন ‘‘অহেতুকপটিসন্ধিক্খণে’’তিআদিনা পটিসন্ধিৰসেন, তস্মা যথাধম্মসাসনে অৰচনম্পি অভাৰমেৰ দীপেতীতি ন তস্স পটিসন্ধিদানং অত্থীতি দ্ৰিট্ঠানিকতাৰ ৰুত্তাতি. তে মহগ্গতৰিপাকা নৰাতি সম্বন্ধো.
১৬২. ছদ্ৰারা এৰ ছদ্ৰারিকা. অথ ৰা ছদ্ৰারিকেসূতি ছদ্ৰারিকচিত্তেসূতি অত্থো.
১৬৪-৬. ‘‘পঞ্চকিচ্চ’’ন্তিআদি যথাৰুত্তানমেৰ নিগমনং. সেসন্তি অট্ঠসট্ঠিৰিধং চিত্তং. এককিচ্চযোগতো, একং কিচ্চমস্সাতি ৰা একং, একমেৰ এককং. সব্বচিত্তানং কিচ্চৰসেন নিদ্দেসট্ঠানেযেৰ কিচ্চানং পটিপাটিম্পি দস্সেতুং ‘‘ভৰঙ্গাৰজ্জন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যদি এৰং পটিসন্ধিতো পট্ঠায চুতিপরিযোসানং ৰত্তব্বন্তি? সচ্চং, চুতিপটিসন্ধীনং পন পাকটত্তা তথা ন ৰুত্তং. ভৰস্স হি পটিসন্ধি আদি, চুতি পরিযোসানন্তি পাকটমেৰ, তস্মা পাকটট্ঠানং পহায অপাকটট্ঠানতো পট্ঠায দস্সেতুং ভৰঙ্গমেৰ আদিতো ৰুত্তং. তদারম্মণং পন কিঞ্চাপি অপাকটং, অথ খো অনেকন্তিকং কিস্মিঞ্চি ভৰে কত্থচি জৰনৰীথিযং অলব্ভনতোতি একন্তলব্ভমানপরিদীপনত্থং তং ন ৰুত্তং. অথ ৰা তদারম্মণচিত্তম্পি যেভুয্যেন ভৰঙ্গনামং লব্ভতীতি পুরিমজৰনৰীথিযং তদারম্মণং পচ্ছিমজৰনৰীথিযা আৰজ্জনস্স পুরেচরভূতং ভৰঙ্গ-গ্গহণেনেৰ সঙ্গহিতন্তি ৰিসুং ন ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘পঞ্চদ্ৰারেসু পৰত্তিৰসেন পঞ্চৰিধতায দস্সনত্থং ‘ভৰঙ্গাৰজ্জন’ন্তিআদি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তত্থ পন অপ্পৰত্তমানানং কেসঞ্চি সব্ভাৰতো তং ন যুজ্জতি, ছদ্ৰারপ্পৰত্তিৰসেন ছব্বিধত্তনযদস্সনত্থন্তি ৰত্তুং ৰট্টতি. যথা চেত্থ ‘‘ভৰঙ্গাৰজ্জন’’ন্তিআদিনা চক্খুদ্ৰারে ৰুত্তং, এৰং সোতদ্ৰারাদীসুপি দস্সনাদিং অপনেত্ৰা সৰনাদিং পক্খিপিত্ৰা কিচ্চপ্পৰত্তি যোজেতব্বা. মনোদ্ৰারে পন –
‘‘ভৰঙ্গং পঠমং হোতি, ততো আৰজ্জনং মতং;
দুতিযং তমতিক্কম্ম, জৰনং ততিযং সিযা’’তি. –
যোজনা দট্ঠব্বা. ছন্নং ৰিঞ্ঞাণানন্তি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পঞ্চন্নং, মনোৰিঞ্ঞাণস্স চ. সত্তৰিঞ্ঞাণধাতূনন্তি চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতাদীনং পঞ্চন্নং, মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুদ্ৰযস্সাতি সত্তন্নং ৰিঞ্ঞাণধাতূনং.
১৬৯-৭১. পঞ্চাভিঞ্ঞাৰিৰজ্জিতন্তি –
‘‘ইদ্ধিৰিধং দিব্বসোতো, পরচিত্তৰিজাননা;
পুব্বেনিৰাসানুস্সতি, দিব্বচক্খূতি পঞ্চধা’’তি. –
এৰমাগতাহি পঞ্চহি অভিঞ্ঞাহি যুত্তেন রূপাৰচরপঞ্চমজ্ঝানচিত্তেন ৰজ্জিতং. দিব্বসোতাদীনং একেকারম্মণত্তেপি পঞ্চন্নম্পি অভিঞ্ঞানং একস্সেৰ চিত্তস্স অৰত্থাভেদভাৰতো ৰুত্তং ‘‘পঞ্চাভিঞ্ঞাৰিৰজ্জিত’’ন্তি. কেচি পন ‘‘ইধ একন্তেন ধম্মারম্মণিকচিত্তানমেৰ ৰচনতো পরচিত্তৰিজাননং ৰজ্জেত্ৰা অনাগতংসঞাণেন সহ পঞ্চাভিঞ্ঞানং পটিক্খেপো’’তি ৰদন্তি.
দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণানং, মনোধাতুত্তযস্স চ পরিচ্চাগেন একচত্তালীস হোন্তীতি আহ ‘‘চত্তালীসং তথেকক’’ন্তি. অভিঞ্ঞানি চাতি চ-সদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো, সো ‘‘চত্তালীসং তথেকক’’ন্তি ইমস্সানন্তরং দট্ঠব্বো, তেন পন অভিঞ্ঞাচিত্তদ্ৰযং সঙ্গণ্হাতি. অথ ৰা অভিঞ্ঞা নাম হেট্ঠা একেকারম্মণিকেসু ৰুত্তস্স পঞ্চমজ্ঝানস্সেৰ অৰত্থাৰিসেসোতি অভিঞ্ঞাচিত্তানং ছল়ারম্মণিকেসু অগ্গহণন্তি দট্ঠব্বং.
১৭২-৩. তিধা কত্ৰাতি তিধা করণহেতু. হেত্ৰত্থো হি অযং ত্ৰা-সদ্দো যথা ‘‘সীহং দিস্ৰা ভযং ছম্ভিতত্তং উপ্পজ্জতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তী’’তি. ‘‘পুঞ্ঞাপুঞ্ঞৰসেনা’’তিআদিনা জাতিভূমিহেতুৰেদনাদিৰসেন যাৰ ছসত্ততিৰিধো ভেদো, তাৰ মনোৰিঞ্ঞাণধাতুং ভিন্দিত্ৰা তংৰসেন চিত্তৰিভাগদস্সনত্থং নযদানং কতন্তি ৰেদিতব্বং.
১৭৫. তিধা কত্ৰাতি পঠমং ৰিপাকদ্ৰযকিরিযাভেদতো, দুতিযং কুসলাকুসলাদিতোতি এৰং ধাতুদ্ৰযং পচ্চেকং তিধা কত্ৰা.
১৮০. ভূমি…পে… ৰিভাৰযেতি তিংসভূমীনং নানত্তৰসেন পৰত্তিতো তিংসৰিধং, তত্থেৰ তিংসপুগ্গলানং নানত্তৰসেন পৰত্তিতো চ তিংসৰিধন্তিআদিনা ইদং যথানিদ্দিট্ঠচিত্তং বহুধা হোতীতি চ ৰিভাৰেয্যাতি অত্থো.
১৮১. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. হত্থগতামলকা ৰিয হোন্তীতি যথা হত্থগতং আমলকং চক্খুমতো সুপাকটং হোতি, এৰমিমস্স মতিমতো ভিক্খুনো অভিধম্মপিটকগতা অত্থা সুপাকটা হোন্তি, আৰজ্জিতাৰজ্জিতক্খণে সুৰিসদাৰ পঞ্ঞাযন্তীতি অত্থো.
ইতি অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযা নাম
অভিধম্মাৰতারসংৰণ্ণনায
একৰিধাদিনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.