২৪. চতুৰীসতিমো পরিচ্ছেদো
পচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৩৯৫. রূপং রূপস্সাতি রূপং রূপস্স. অরূপস্স নামস্স.
১৩৯৬. মিস্সকস্সাতি নামরূপমিস্সকস্সাতি অত্থো.
১৩৯৭. তিপঞ্চ চাতি পন্নরস চ.
১৩৯৯. একোতি কম্মপচ্চযো. দ্ৰেকালিকোতি অতীতপচ্চুপ্পন্নকালৰসেন দ্ৰীসু কালেসু নিযুত্তো. দস্সিতোতি ভগৰতা দেসিতো.
ইতি অভিধম্মাৰতারটীকায
পচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চতুৰীসতিমো পরিচ্ছেদো.
নিগমনকথাৰণ্ণনা
১৪০১. সুমতিমতিৰিচারবোধনোতি সুমতীনং সুন্দরপঞ্ঞানং কৰীনং মতিযা ৰিচারস্স বোধনো. ৰিমতিৰিমোহৰিনাসনোতি ৰিমতীনং বালানং ৰিমোহস্স ৰিনাসনো. কুমতিমতিমহাতমোনাসোতি কুমতীনং বালানং মহাতমসন্নিভায মতিযা নাসকো. পটুমতিভাসকরোতি পটূনং পণ্ডিতানং তিক্খপঞ্ঞায ওভাসকরো.
১৪০২. সুমতিনামকো ভিক্খু অসমানতো অসদিসায পূজায মম আযাচিতো যতো যস্মা কারণা, ততো তস্মা কারণা অযং অভিধম্মাৰতারো. পদাতো পদাতি কোট্ঠাসতো কোট্ঠাসতো. হিতৰিভাৰনা ভাৰনাতি হিতপ্পকাসনায ভাৰনায মযা রচিতো. অথ ৰা অহং সুমতিনা ভিক্খুনা অসমানতো মানতো আযাচিতো যতো যস্মা, ততো তস্মা.
১৪০৫. তিৰিধা ব্যপ্পথানঞ্হি গতিযোতি ব্যপ্পথানং ৰচনানং অত্থগন্থযুত্তিৰসেন তিৰিধা গতিযো.
১৪০৬. নিকাযন্তরলদ্ধীহীতি অঞ্ঞস্মিং নিকাযে লদ্ধীহি. ৰাচনামগ্গনিস্সিতোতি ৰচনপ্পবন্ধনিস্সিতো.
১৪১০. অসংকিণ্ণকুলাকুলেতি অসম্মিস্সকুলেহি আকিণ্ণে. সুপসন্নসিতোদকেতি মধুরসীতোদকে.
১৪১১. সঙ্কটেতি সম্বাধে.
১৪১২. কেলাসসিখরাকারপাসাদপটিমণ্ডিতেতি রজতপব্বতমত্থকনিভেহি পাসাদেহি অলঙ্কতে.
১৪১৩. ৰিৰিধাকারচারুপাকারগোপুরেতি ৰিৰিধসণ্ঠানমনুঞ্ঞপাকারদ্ৰারকোট্ঠকে.
১৪১৪. সল্লেখাতি সল্লেখৰুত্তি. সাখল্যেতি সখিলভাৰে. সতাতি সতিসম্পন্নেন.
১৪১৫. ৰস্সৰলাহকা দেৰাতি ৰস্সৰলাহকভূতা দেৰা অমরা.
নিগমনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অভিধম্মাৰতারপুরাণটীকা নিট্ঠিতা.
নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
অভিধম্মাৰতার-অভিনৰটীকা
(পঠমো ভাগো)
গন্থারম্ভকথা
(ক) ৰিসুদ্ধকরুণাঞাণং, বুদ্ধং সম্বুদ্ধপূজিতং;
ধম্মং সদ্ধম্মসম্ভূতং, ৰন্দে সংঘং নিরঙ্গণং.
(খ) সারিপুত্তং মহাথেরং, পরিযত্তিৰিসারদং;
নমামি সন্তৰুত্তিং মে, গুরুং গারৰভাজনং.
(গ) ৰন্দন্তেন মযা এৰং,
যা লদ্ধা পুঞ্ঞসম্পদা;
হিত্ৰা তস্সানুভাৰেন,
অন্তরাযে অসেসতো.
(ঘ) মহাৰিহারৰাসীনং, থেরানং থিরসীলিনং;
ৰংসালঙ্কারভূতেন, ভূতানুগ্গহকারিনা.
(ঙ) থেরেন বুদ্ধদত্তেন, রচিতং যং মনোরমং;
পিটকে অভিধম্মস্মিং, ওতারুপাযভাৰতো.
(চ) অভিধম্মাৰতারোতি, লদ্ধনামেন ৰিস্সুতং;
নানানিপুণগম্ভীরনযং পকরণুত্তমং.
(ছ) অত্থসংৰণ্ণনং তস্স, আরভিস্সং যথাবলং;
পামোজ্জজননত্থায, আভিধম্মিকভিক্খুনন্তি.
গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা
১. পরমনিপুণৰিচিত্তনযসমন্নাগতং সকসমযসমযন্তরগহনৰিগ্গাহণসমত্থং সুৰিমলৰিপুলপঞ্ঞাৰেয্যত্তিযজননং পকরণমিদমারভন্তোযমাচরিযো পঠমং তাৰ রতনত্তযপ্পণামকরণেন অন্তরাযনিৰারণঞ্চেৰ পঞ্ঞাপাটৰঞ্চ পত্থেতি. রতনত্তযপ্পণামো হি অত্থতো পণামকিরিযাভিনিপ্ফাদিকা কুসলচেতনা. সা চ ৰন্দনেয্যৰন্দকানং খেত্তজ্ঝাসযসম্পদাহি দিট্ঠধম্মৰেদনীযভূতা যথালদ্ধসম্পত্তিনিমিত্তকস্স কম্মস্স অনুবলপ্পদানৰসেন তন্নিব্বত্তিতৰিপাকসন্ততিযা অন্তরাযকরানি উপপীল়কউপচ্ছেদককম্মানি পটিবাহিত্ৰা তন্নিদানানং যথাধিপ্পেতসিদ্ধিৰিবন্ধকানং রোগাদিঅন্তরাযানমপ্পৰত্তিং সাধেতি, রাগাদিমলৰিক্খালনেন চ চিত্তসন্তানং পরিসোধেত্ৰা তন্নিস্সিতায পঞ্ঞায যথাধিপ্পেতসিদ্ধিসম্পাদকং তিক্খৰিসদভাৰমাৰহতি. কিঞ্চি আচিণ্ণমেতং পণ্ডিতানং, যদিদং গন্থসমারম্ভে রতনত্তযপ্পণামকরণং, তস্মা সপ্পুরিসাচারানুরক্খণত্থঞ্চ আদিম্হি রতনত্তযৰন্দনা আরদ্ধাতি এৰমাদিনা অঞ্ঞানিপি বহূনি পযোজনানি নিদ্ধারেতব্বানি. তানি পন তত্থ তত্থ বহুধা ৰিত্থারিতানীতি তং পপঞ্চপরিস্সমং ঠপেত্ৰা যথানুপ্পত্তমেৰ তাৰ ৰণ্ণযিস্সাম.
এত্থ চ রতনত্তযপ্পণামং কত্তুকামো তথাগতমূলকত্তা সেসরতনানং পঠমং তাৰ তথাগতস্স থোমনাপুব্বঙ্গমং পণামমারভন্তো আহ ‘‘অনন্তকরুণাপঞ্ঞ’’ন্তিআদি. থোমনাপুব্বঙ্গমেন হি পণামেন সত্থু গুণাতিসযযোগো, ততো চস্স অনুত্তরৰন্দনীযভাৰো, তেন চ অত্তনো ৰন্দনায খেত্তঙ্গতভাৰো, খেত্তঙ্গতায চ ৰন্দনায যথাধিপ্পেতনিপ্ফত্তিযা হেতুভাৰো চ দস্সিতো হোতি.
তত্থ ৰন্দিত্ৰাতি পুব্বকালকিরিযানিদ্দেসো. তস্স পন ওসানগাথাযং ‘‘পৰক্খামী’’তি ইমিনা অপরকালকিরিযাৰচনেন সহ সম্বন্ধো. বুদ্ধন্তি ৰন্দনকিরিযায কম্মনিদ্দেসো. ‘‘অনন্তকরুণাপঞ্ঞ’’ন্তিআদিকং পন তব্বিসেসনং. তত্থ কিরতীতি করুণা, পরদুক্খং ৰিক্খিপতি অপনেতীতি অত্থো. কিরীযতি দুক্খিতেসু পসারীযতীতি ৰা করুণা. অথ ৰা করোতীতি করুণা, পরদুক্খে সতি সাধূনং কম্পনং হদযখেদং জনযতীতি অত্থো. কিণাতীতি ৰা করুণা, পরস্স দুক্খং পচ্চযৰেকল্লকরণতো হিংসতীতি অত্থো. পজানাতীতি পঞ্ঞা, যথাসভাৰং পকারেহি পটিৰিজ্ঝতীতি অত্থো. করুণা চ পঞ্ঞা চ করুণাপঞ্ঞা, নত্থি এতাসং অন্তোতি অনন্তা, অনন্তা করুণাপঞ্ঞা এতস্সাতি অনন্তকরুণাপঞ্ঞো, তং অনন্তকরুণাপঞ্ঞং.
এত্থ চ উপ্পাদৰযন্ততাৰসেন চেৰ সন্ততিপরিযোসানৰসেন চ সতিপি ভগৰতো করুণাপঞ্ঞানং সপরিযন্তভাৰে অনন্তারম্মণেসু পৰত্তনতো অনন্ততা ৰেদিতব্বা. সম্মাসম্বুদ্ধস্স হি সব্বসত্তানং দুক্খাপনযনাকারপ্পৰত্তা অনঞ্ঞসাধারণা মহাকরুণা কঞ্চি সত্তং অৰজ্জেত্ৰা সব্বেসু সত্তেসু নিরৰসেসেন পৰত্ততি, তথা সব্বধম্মসভাৰবোধনসমত্থা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতা পঞ্ঞাপি সকলঞেয্যধম্মেসু অনৰসেসতো পৰত্ততি, তস্মা অনন্তারম্মণপ্পৰত্তকরুণাঞাণৰন্ততায অনন্তকরুণাপঞ্ঞো ভগৰা. করুণাপঞ্ঞাগ্গহণেন চেত্থ ভগৰতো সব্বলোকিযলোকুত্তরগুণসম্পত্তি দস্সিতা হোতি. তথা হি করুণাগ্গহণেন লোকিযেসু মহগ্গতভাৰপ্পত্তাসাধারণগুণদীপনতো সকললোকিযগুণসম্পত্তি দস্সিতা, পঞ্ঞাগ্গহণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানমগ্গঞাণদীপনতো সব্বলোকুত্তরগুণসম্পত্তি দস্সিতাতি.
অপিচ সব্ববুদ্ধগুণানং করুণা আদি, পঞ্ঞা পরিযোসানং. মহাকরুণাসঞ্চোদিতমানসো হি ভগৰা সংসারপঙ্কতো সত্তানং সমুদ্ধরণত্থায কতাভিনীহারো অনুপুব্বেন পারমিযো পূরেত্ৰা অনুত্তরসম্মাসম্বোধিযা অধিগমেন সকলবুদ্ধগুণে পটিলভি. ইতি সকলবুদ্ধগুণানং তন্নিদানভাৰতো করুণা সব্ববুদ্ধগুণানমাদি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানস্স পন মগ্গঞাণস্স পটিলভনতো উত্তরিকরণীযাভাৰতো পঞ্ঞা পরিযোসানং. আদিপরিযোসানদস্সনেন চ সকলবুদ্ধগুণা নযতো দস্সিতা হোন্তি. নযগ্গাহো এৰ হি সব্ববুদ্ধগুণানং দস্সনুপাযো, ইতরথা তাদিসস্স সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্সপি ৰচনপথাতীতং তথাগতগুণং অনুপদং ৰণ্ণেন্তো কো নাম পরিযোসানমাহরিতুং সক্কুণেয্যাতি.
এৰং করুণাপঞ্ঞামুখেন সঙ্খেপতো সকলবুদ্ধগুণেহি ভগৰন্তং থোমেত্ৰাপি পুন অত্তনো বুদ্ধগুণসংকিত্তনে অতিত্তাভাৰেন চেৰ পরেসঞ্চ পসাদবাহুল্লজননত্থং তদন্তোগধেপি ৰিসিট্ঠগুণে পধানভাৰেন নীহরিত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘তথাগত’’ন্তিআদি. তত্থ ‘‘তথাগত’’ন্তি তথা আগততাদীহি অট্ঠহি কারণেহি তথাগতং. ৰুত্তঞ্হেতং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.১২; বু. ৰং. অট্ঠ. ১.২ নিদানকথা; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭০) –
‘‘অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা তথাগতো, তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৰাদিতায তথাগতো, তথাকারিতায তথাগতো, অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো’’তি.
‘‘কথং ভগৰা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্না পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা আগতা, কিং ৰুত্তং হোতি? মনুস্সত্তাদিঅট্ঠঙ্গসমন্নাগতেন যেন অভিনীহারেন তে ভগৰন্তো আগতা, তেনেৰ চ অভিনীহারেন অযম্পি ভগৰা আগতো, যথা চ তে ভগৰন্তো সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা পঞ্চমহাপরিচ্চাগাদীনি সম্পাদেত্ৰা আগতা, যথা চ তে সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে ভাৰেত্ৰা ব্রূহেত্ৰা আগতা, তথা অযম্পি ভগৰা আগতোতি এৰং তাৰ তথা আগতো’’তি তথাগতো. (১)
‘‘কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতা তে ভগৰন্তো সত্তপদৰীতিহারেন গতা, যথা ৰা তে সমথৰিপস্সনামগ্গেহি তং তং অকুসলপক্খং ৰিধমিত্ৰা গতা, তথা অযম্পি ভগৰা গতো, এৰং তথা গতোতি তথাগতো. (২)
‘‘কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো? যস্মা তেসং তেসং ধম্মানং যং সভাৰসরসলক্খণং তথং অৰিতথং, তঞ্চেস তথলক্খণং আগতো যাথাৰতো অধিগতো, তস্মা তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো গমনত্থানং বুজ্ঝনত্থসম্ভৰতো. তথা হি ৰদন্তি ‘যে গতিঅত্থা, তে বুজ্ঝনত্থা. যে বুজ্ঝনত্থা, তে গতিঅত্থা’তি. (৩)
‘‘কথং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? যস্মা ‘ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৰে, তথমেতং অৰিতথমেত’ন্তিআদিৰচনতো (সং. নি. ৫.১০৯০) ‘অৰিজ্জায সঙ্খারানং পচ্চযট্ঠো সঙ্খারানং অৰিজ্জাপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো’তিআদিৰচনতো চ তথধম্মসঙ্খাতে সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদে যাথাৰতো আগতো অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো. (৪)
‘‘কথং তথদস্সিতায তথাগতো? যস্মা অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং ছদ্ৰারগ্গহিতে আরম্মণে অৰিপরীতমেৰ পস্সতি জানাতি, ঞত্ৰা চ পনেৰং ‘কতমং তং রূপাযতনং, যং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদাযা’তিআদিনা (ধ. স. ৬১৬ আদযো) তথমেস অৰিপরীতং ৰিভজতি দস্সেতি, তস্মা তথং আগচ্ছতি পস্সতি জানাতি, তং ৰা আগমযতি দস্সেতীতি তথাগতোতি এৰং তথদস্সিতায তথাগতো. (৫)
‘‘কথং তথৰাদিতায তথাগতো? যস্মা এস অভিসম্বোধিতো যাৰ পরিনিব্বানা রাগমদাদিনিম্মথনৰসেন একসদিসমেৰ ধম্মং তথং অৰিতথং ভাসতি, তস্মা তথং গদতি, তথো অৰিপরীতো আগদোৰচনমেতস্সাতি ৰা দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা তথাগতোতি ৰুত্তোতি এৰং তথৰাদিতায তথাগতো. (৬)
‘‘কথং তথাকারিতায তথাগতো? ভগৰা হি ‘যথা ৰাদী তথা কারী’তি (অ. নি. ৪.২৩; চূল়নি. পোসালমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৩) ৰচনতো অত্তনো ৰাচায অনুরূপমেৰ করোতি, তস্মা যথা ৰাচা, তথা কাযোপি গতো পৰত্তো ইমস্সাতি তথাগতোতি এৰং তথাকারিতায তথাগতো. (৭)
‘‘কথং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো? যস্মা পনেস অনুপমায সকললোকিযলোকুত্তরগুণসম্পদায সমন্নাগতত্তা সদেৰকং লোকং অভিভুয্য পৰত্ততি, তস্মা অভিভৰনট্ঠেন তথাগতোতি ৰুচ্চতী’’তি.
তত্রেৰং পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা – অগদো ৰিযাতি অগদো, দেসনাৰিলাসো চেৰ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেন হেস মহানুভাৰো ভিসক্কো ৰিয দিব্বাগদেন সপ্পে সব্বপরপ্পৰাদিনো, সদেৰকঞ্চ লোকং অভিভৰতি. ইতি সব্বলোকাভিভৰনে তথো অৰিপরীতো যথাৰুত্তো অগদো এতস্সাতি দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা তথাগতোতি ৰুচ্চতীতি অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন দীঘাগমসংৰণ্ণনাদীসু গহেতব্বো. আহ চেত্থ –
‘‘যথেৰ লোকম্হি ৰিপস্সিআদযো,
সব্বঞ্ঞুভাৰং মুনযো ইধাগতা;
তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো,
তথাগতো ৰুচ্চতি তেন চক্খুমা. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.১২; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭০; বু. ৰং. অট্ঠ. ১.২ নিদানকথা);
‘‘পহায কামাদিমলে যথা গতা,
সমাধিঞাণেহি ৰিপস্সিআদযো;
মহেসিনো সক্যমুনী জুতিন্ধরো,
তথা গতো তেন তথাগতো মতো.
‘‘তথঞ্চ ধাত্ৰাযতনাদিলক্খণং,
সভাৰসামঞ্ঞৰিভাগভেদতো;
সযম্ভুঞাণেন জিনোযমাগতো,
তথাগতো ৰুচ্চতি সক্যপুঙ্গৰো.
‘‘তথানি সচ্চানি সমন্তচক্খুনা,
তথা ইদপ্পচ্চযতা চ সব্বসো;
অনঞ্ঞঞেয্যেন যতো ৰিভাৰিতা,
যাথাৰতো তেন জিনো তথাগতো.
‘‘অনন্তভেদাসুপি লোকধাতুসু,
জিনস্স রূপাযতনাদিগোচরে;
ৰিচিত্তভেদে তথমেৰ দস্সনং,
তথাগতো তেন সমন্তলোচনো.
‘‘যতো চ ধম্মং তথমেৰ ভাসতি,
করোতি ৰাচাযনুলোমমত্তনো;
গুণেহি লোকং অভিভুয্যিরীযতি,
তথাগতো তেনপি লোকনাযকো’’তি. (ইতিৰু. অট্ঠ. ৩৮; দী. নি. টী. ১.৭);
কেনচি গুণেন অত্তনো ৰিসিট্ঠস্স কস্সচি অভাৰতো নত্থি এতস্স উত্তরোতি অনুত্তরো. ভগৰতো হি অৰীচিতো পট্ঠায যাৰ ভৰগ্গং তিরিযং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ন কোচি কেনচি গুণেন সমসমোপি অত্থি, কুতো পন উত্তরিতরো. যথাহ –
‘‘রূপে সীলে সমাধিম্হি, পঞ্ঞায চ অসাদিসো;
ৰিমুত্তিযা সমসমো, ধম্মচক্কপ্পৰত্তনে’’তি.
ৰিন্দিত্ৰাতি তীহি ৰন্দনাহি তন্নিন্নতাদিৰসেন নমস্সিত্ৰা. কাযৰচীমনোদ্ৰারৰসেন হি তিস্সো ৰন্দনা. যথাহ ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰন্দনা কাযেন ৰন্দতি, ৰচসা ৰন্দতি, মনসা ৰন্দতী’’তি. তত্থ বুদ্ধাদিগুণারম্মণা কামাৰচরকুসলকিরিযানমঞ্ঞতরা চেতনা কাযৰিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৰা কাযদ্ৰারপ্পৰত্তিৰসেন উপ্পন্না কাযৰন্দনাতি ৰুচ্চতি, সাযেৰ ৰচীৰিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৰা ৰচীদ্ৰারপ্পৰত্তিৰসেন উপ্পন্না ৰচীৰন্দনাতি, উভযৰিঞ্ঞত্তিযো পন অসমুট্ঠাপেত্ৰা কেৰলং মনোদ্ৰারপ্পৰত্তিৰসেন উপ্পন্না মনোৰন্দনাতি. সিরসাতি উত্তমঙ্গেন করণভূতেন. অবুজ্ঝি, বোধেতীতি ৰা বুদ্ধো. অযঞ্হি চতুসচ্চধম্মে সযম্পি অবুজ্ঝি, পরেপি বোধেতি, তস্মা বুজ্ঝনবোধনট্ঠেন ‘‘বুদ্ধো’’তি ৰুচ্চতি. যথাহ ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তি (মহানি. ১৯২; চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬২). অথ ৰা বুধ-সদ্দস্স জাগরণৰিকসনত্থেসুপি পৰত্তনতো অবুজ্ঝি সৰাসনসম্মোহনিদ্দায অচ্চন্তং ৰিগতো, বুদ্ধিযা ৰিকসিতৰাতি ৰা বুদ্ধো. ভগৰা হি ৰত্থুসভাৰদস্সনৰিবন্ধিকায অৰিজ্জাসঙ্খাতায নিদ্দায অরিযমগ্গঞাণেন সহ ৰাসনায সমুচ্ছিন্নত্তা ততো অচ্চন্তং ৰিগতো. পরমরুচিরসিরিসোভগ্গসমাগমেন ৰিকসিতমিৰ পদুমং অপরিমিতগুণগণালঙ্কতসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসমাগমেন ৰিকসিতো ৰিকাসমনুপ্পত্তো, তস্মা জাগরণৰিকসনত্থৰসেনপি ‘‘বুদ্ধো’’তি ৰুচ্চতি.
এত্তাৰতা চ দ্ৰীহি আকারেহি ভগৰতো থোমনা কতা হোতি অত্তহিতসম্পত্তিতো, পরহিতপটিপত্তিতো চ. তাসু অত্তহিতসম্পত্তি অনাৰরণঞাণাধিগমো সৰাসনসকলসংকিলেসানমচ্চন্তপ্পহানং অনুপাদিসেসনিব্বানাধিগমো চ, পরহিতপটিপত্তি পন আসযপ্পযোগৰসেন দুৰিধং পরহিতসমীহনং. তত্থ ধম্মদেসনায অভাজনেসু দেৰদত্তাদীসু ৰিরোধিসত্তেসুপি নিচ্চং হিতজ্ঝাসযতা অপরিপাকগতিন্দ্রিযানং ইন্দ্রিযপরিপাককালাগমনঞ্চ আসযো নাম. তদঞ্ঞসত্তানং পন লাভসক্কারাদিনিরপেক্খচিত্তস্স যানত্তযমুখেন সব্বদুক্খনিয্যানিকধম্মদেসনা পযোগো নাম. দুৰিধাসু পনেতাসু পরহিতপটিপত্তীসু, তিৰিধাসু চ অত্তহিতসম্পত্তীসু অনন্তকরুণা-ৰচনেন, তথা আগতট্ঠেন চ তথাগত-সদ্দেন আসযৰসেন পরহিতপটিপত্তি দস্সিতা, বোধনট্ঠেন বুদ্ধ-সদ্দেন, তথদস্সনট্ঠেন চ তথাগতট্ঠেন চ তথাগতসদ্দেন পযোগৰসেন, অনন্তপঞ্ঞা-ৰচনেন, ঞাণগতিদীপকেন তথাগত-সদ্দেন, বুজ্ঝনজাগরণৰিকসনট্ঠেন চ বুদ্ধ-সদ্দেন তিৰিধাপি অত্তহিতসম্পত্তি, অনুত্তরৰচনেন চ অত্তহিতপরহিতসম্পত্তি পকাসিতাতি ৰেদিতব্বা.
অপিচ হেতুফলসত্তূপকারসম্পদাৰসেন তীহাকারেহিপি ভগৰতো থোমনা পৰত্ততীতি তংৰসেনপেত্থ থোমনা দট্ঠব্বা. তত্থ হেতুসম্পদা নাম মহাকরুণাসমাযোগো, বোধিসম্ভারসম্ভরণঞ্চ তম্মূলকত্তা সকলবুদ্ধগুণানং. ফলসম্পদা পন চতুব্বিধা ঞাণসম্পদা, পহানসম্পদা, আনুভাৰসম্পদা, রূপকাযসম্পদা চাতি. তাসু সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তম্মূলকানি চ দসবলাদিঞাণানি ঞাণসম্পদা নাম. অগ্গমগ্গভাৰনায সব্বকিলেসানং সহ ৰাসনাহি অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনং পহানসম্পদা. অচিন্তেয্যাপরিমিতানং সব্বলোকহিতানং নিপ্ফাদনে, সদেৰকলোকাভিভৰনে চ আধিপচ্চং আনুভাৰসম্পদা. সকললোকনযনাভিসেকভূতা পন লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতা অত্তভাৰসম্পত্তি রূপকাযসম্পদা নাম. সত্তূপকারো হেট্ঠা ৰুত্তপরহিতপটিপত্তিৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো. ইমাসু পন অনন্তকরুণা-ৰচনেন, তথা আগতট্ঠেন চ তথাগত-সদ্দেন হেতুসম্পদা দস্সিতা. ফলসম্পদাসু ঞাণসম্পদা চেৰ পহানসম্পদা চ অনন্তপঞ্ঞা-ৰচনেন, অভিসমযপরিদীপকেন তথাগতসদ্দেন, বুজ্ঝনজাগরণৰিকসনট্ঠেন, চ বুদ্ধ-সদ্দেন দস্সিতা, আনুভাৰসম্পদাপি অভিভৰনট্ঠেন তথাগত-সদ্দেন, অনুত্তর-ৰচনেন চ ৰিভাৰিতা, রূপকাযসম্পদা পন রূপগ্গপ্পত্তিদীপকেন অনুত্তর-সদ্দেন দস্সিতাতি দট্ঠব্বং.
এৰং বুদ্ধরতনস্স থোমনাপুব্বঙ্গমং পণামং কত্ৰা ইদানি সেসরতনানম্পি পণামমারভন্তো আহ ‘‘ধম্মং সাধুগণম্পি চা’’তি. ভগৰতো থোমনেন চ স্ৰাক্খাততাদযো ধম্মগুণা, সুপ্পটিপন্নতাদযো সঙ্ঘগুণা চ দস্সিতা হোন্তি তপ্পভৰস্স অনঞ্ঞথাভাৰতোতি ন তেসং ৰিসুং থোমনা কতা. অধিগতমগ্গে সচ্ছিকতনিরোধে পুগ্গলে যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চ অপাযদুক্খেসু চেৰ ৰট্টদুক্খেসু চ অপতমানে কত্ৰা ধারেতীতি ধম্মো, সো চতুন্নং অরিযমগ্গানং, চতুন্নঞ্চ সামঞ্ঞফলানং, নিব্বানস্স, পরিযত্তিধম্মস্স চ ৰসেন দসৰিধো. ৰুত্তঞ্হেতং ছত্তৰিমানে –
‘‘রাগৰিরাগমনেজমসোকং,
ধম্মমসঙ্খতমপ্পটিকূলং;
মধুরমিমং পগুণং সুৰিভত্তং,
ধম্মমিমং সরণত্থমুপেহী’’তি. (ৰি. ৰ. ৮৮৭);
এত্থ হি কামরাগাদিভেদো সব্বোপি রাগো ৰিরজ্জতি এতেনাতি ‘‘রাগৰিরাগো’’তি মগ্গো কথিতো. এজাসঙ্খাতায তণ্হায, অন্তোনিজ্ঝানলক্খণস্স চ সোকস্স তদুপ্পত্তিযং সব্বসো পরিক্খীণত্তা ‘‘অনেজমসোক’’ন্তি ফলং কথিতং. কেনচি পচ্চযেন অসঙ্খতত্তা ‘‘ধম্মমসঙ্খত’’ন্তি নিব্বানং ৰুত্তং. অৰিরোধদীপনতো পন অত্থব্যঞ্জনস্স সম্পন্নতায, পকট্ঠগুণৰিভাৰনতো সুট্ঠু ৰিভজিতত্তা চ ‘‘অপ্পটিকূল’’ন্তিআদিনা সব্বোপি পরিযত্তিধম্মো কথিতো. তত্থ অরিযমগ্গনিব্বানানি নিপ্পরিযাযেনেৰ অপাযাদিতো ধারণতো ধম্মো, ফলপরিযত্তিযো পন পরিযাযেন. তথা হেত্থ ধারণং নাম অপাযাদিনিব্বত্তককিলেসৰিদ্ধংসনং. ইতি অরিযমগ্গস্স কিলেসসমুচ্ছেদকতায, নিব্বানস্স চ আলম্বণভাৰেন তস্স তদত্থসিদ্ধিহেতুতাযপি উভিন্নম্পি নিপ্পরিযাযতো লব্ভতি. ইতরেসু পন অরিযফলস্স মগ্গেন সমুচ্ছিন্নকিলেসানং পটিপস্সদ্ধকিচ্চতায, মগ্গানুকূলপ্পৰত্তিতো পরিযত্তিধম্মস্স চ তদধিগমহেতুতাযাতি উভিন্নম্পি পরিযাযতোৰ লব্ভতীতি.
অত্তহিতপরহিতং সাধেন্তীতি সাধূ, তেসং গণো সমুদাযোতি সাধুগণো, সাধু চাযং গণো চাতি ৰা সাধুগণো, সাধুনো ৰা সম্মাসম্বুদ্ধস্স আযত্তো গণো তস্স ওরসপুত্তভাৰতোতি সাধুগণো. সো পন চতুন্নং অরিযমগ্গসমঙ্গীনং, চতুন্নঞ্চ ফলসমঙ্গীনং ৰসেন অট্ঠৰিধো অরিযসঙ্ঘো, তং সাধুগণং. পিচাতি নিপাতসমুদাযো, একো ৰা নিপাতো, তিণ্ণং রতনানং ৰন্দনকিরিযায সম্পিণ্ডনত্থো. কেচি ‘‘গণো’’তি ইধ পকরণতোৰ অরিযগণপুগ্গলোৰ লব্ভতীতি সাধূতি ভাৰনপুংসকৰসেন ‘‘ৰন্দিত্ৰা’’তি ইমিনা সহ যোজেন্তি, তদা পন সাধূতি ভযলাভাদিৰিরহেন সক্কচ্চং আদরন্তি অত্থো.
২. এৰং পকরণারম্ভে যথাধিপ্পেতং রতনত্তযপ্পণামং কত্ৰা ইদানি যত্থ পাটৰত্থায ইদং পকরণং পট্ঠপীযতি, তং সদ্ধিং দেসকদেসপটিগ্গাহকসম্পত্তীহি ৰিভাৰেত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘পণ্ডুকম্বলনামাযা’’তিআদি. তত্থ দেৰরাজস্স পণ্ডুকম্বলনামায সিলায ৰিমলে সীতলে তলে নিসিন্নো অতুলৰিক্কমো দেৰদেৰেহি পূজিতো দেৰদেৰো দেৰপুরক্খতো দেৰানং দেৰলোকস্মিং যং ধম্মং দেসেসীতি সম্বন্ধো.
অযং পনেত্থ অত্থো – পণ্ডুকম্বলসরিক্খৰণ্ণতায ‘‘পণ্ডুকম্বল’’ন্তি নামং সমঞ্ঞা এতিস্সাতি পণ্ডুকম্বলনামা. সা হি সক্কস্স তাদিসপুঞ্ঞানুভাৰেন নিব্বত্তা পণ্ডুকম্বলজযসুমনপুপ্ফসমানেন ৰণ্ণেন সব্বকালং ৰিরোচতি, পমাণতো পন সট্ঠিযোজনাযামা, পঞ্ঞাসযোজনৰিত্থারা, পন্নরসযোজনুব্বেধা চ হোতি. সিলাযাতি অৰযৰসম্বন্ধে সামিৰচনং. তুলায সম্মিতো তুল্যো, ন তুল্যো অতুল্যো, অতুল্যো ৰিক্কমো বলং এতস্সাতি অতুল্যৰিক্কমো. সম্মাসম্বুদ্ধস্স হি পরমপারমিতানুভাৰসংসিদ্ধেন হত্থিগণনায কোটিসহস্সহত্থীনং, পুরিসগণনায দসকোটিসহস্সপুরিসানং বলেহি সমপ্পমাণেন কাযবলেন, অপ্পমাণেন চ ঞাণবলেন ন কস্সচি দেৰব্রহ্মাদীসু অঞ্ঞতরস্স বলতুলনায উপনেতব্বং অত্থি. অথ ৰা অনঞ্ঞসাধারণত্তা অতুল্যো পরক্কমসঙ্খাতো অপরিমাণগুণৰিসেসাৰহেন অনঞ্ঞসাধারণেন সম্মপ্পধানেন সমন্নাগতত্তা ৰা অতুল্যো সম্মপ্পধানসঙ্খাতো ৰিক্কমো ইমস্সাতি অতুল্যৰিক্কমো. ‘‘অতুল্যৰিক্কমো’’তি চ ৰত্তব্বে গাথাবন্ধৰসেন য-কারলোপং কত্ৰা ‘‘অতুলৰিক্কমো’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা সম্মিতত্থে অ-কারপচ্চযস্সাপি সম্ভৰতো অতুলো ৰিক্কমো অস্সাতি ‘‘অতুলৰিক্কমো’’তি ৰুত্তং.
দিব্বন্তীতি দেৰা, পঞ্চকামগুণাদীহি কীল়ন্তি, তেসু ৰা ৰিহরন্তি, ৰিজযসমত্থতাযোগেন বাহিরব্ভন্তরিকে পচ্চত্থিকে ৰিজেতুং ইচ্ছন্তি, ইস্সরিযধনাদিসক্কারদানগ্গহণং, তংতংঅত্থানুসাসনঞ্চ করোন্তা ৰোহরন্তি, পুঞ্ঞঞাণানুভাৰপ্পত্তায জুতিযা জোতেন্তি, যথাধিপ্পেতঞ্চ ৰিসযং অপ্পটিঘাতেন গচ্ছন্তি, যথিচ্ছিতনিপ্ফাদনে চ সক্কোন্তীতি অত্থো. অথ ৰা দেৰনীযা তংতংব্যসননিত্থরণত্থিকেহি ‘‘সরণং পরাযণ’’ন্তি গমনীযা, অভিত্থৰনীযা সোভাৰিসেসযোগেন কমনীযাতি ৰা দেৰা, তে তিৰিধা – সম্মুতিদেৰা উপপত্তিদেৰা ৰিসুদ্ধিদেৰাতি. তত্থ সম্মুতিদেৰা নাম মহাসম্মতাদযো খত্তিযা. উপপত্তিদেৰা নাম চাতুমহারাজিকে উপাদায তদুত্তরিদেৰা. ৰিসুদ্ধিদেৰা নাম খীণাসৰা. ইধ পন উপপত্তিদেৰা দট্ঠব্বা. নো চ খো তেপি অৰিসেসেন, ঠপেত্ৰা পন যামাদিকে চাতুমহারাজিকতাৰতিংসৰাসিনোৰ অধিপ্পেতা. তেসং চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি রঞ্জনতো রাজা, দেৰানং রাজা ইস্সরো দেৰরাজা, তস্স দেৰরাজস্স, ‘‘সক্কস্স দেৰরঞ্ঞো’’তি অধিপ্পাযো. ন হি অঞ্ঞেসং দেৰলোকেসু নিসিন্নো ভগৰা অভিধম্মপিটকং দেসেসীতি.
৩. যন্তি অনিযমনিদ্দেসো, তস্স পন ‘‘তত্থা’’তি ইমিনা নিযমনং ৰেদিতব্বং. যথাৰুত্তানং তিণ্ণম্পি দেৰানং উত্তমো দেৰো তেহি সব্বেহি অধিকতরং কীল়নাদিযোগতোতি দেৰদেৰো, ভগৰা. সো হি নিরতিসযায অভিঞ্ঞাকীল়ায উত্তমেহি দিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারেহি সপরসন্তানসিদ্ধায পঞ্চৰিধমারৰিজযিচ্ছানিব্বত্তিযা চিত্তিস্সরিযসত্তধনাদিসম্মাপটিপত্তিঅৰেচ্চপ্পসাদসক্কারদানগ্গহণসঙ্খাতেন, যথাপরাধযথানুলোমযথাধম্মানুসাসনসঙ্খাতেন চ ৰোহারাতিসযেন পরমায পঞ্ঞায চ সরীরপ্পভাসঙ্খাতায জুতিযা অনুপমায ঞাণসরীরগতিযা মারৰিজযসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপরহিতনিপ্ফাদনেসু অপ্পটিহতায সত্তিযা চ সমন্নাগতত্তা সদেৰকেন ৰা লোকেন ‘‘সরণ’’ন্তি গমনীযতো, অভিত্থৰনীযতো, ভত্তিৰসেন কমনীযতো চ সব্বে তে দেৰে তেহি তেহি গুণেহি অভিভুয্য ঠিতোতি সব্বদেৰেহি পূজনীযতরো দেৰো, ৰিসুদ্ধিদেৰভাৰসঙ্খাতস্স ৰা সব্বঞ্ঞুগুণালঙ্কারস্স অধিগতত্তা অঞ্ঞেসঞ্চ দেৰানং অতিসযেন দেৰোতি দেৰদেৰো. দেৰানন্তি তদা ধম্মপটিগ্গাহকানং দসসহস্সচক্কৰাল়াধিৰাসীনং মাতুদেৰপুত্তপ্পমুখানং উপপত্তিদেৰানং. ৰিসুদ্ধিদেৰানম্পেত্থ গহণন্তি ৰদন্তি. তে পন উপপত্তিদেৰেস্ৰেৰ সঙ্গহিতা মনুস্সঅরহন্তানং তত্থ অভাৰতো. দেৰদেৰেহীতি ৰিসুদ্ধিদেৰেহি. ৰিসুদ্ধিদেৰা হি ৰুত্তনযেন ইতরদেৰেহি সাতিসযং কীল়নাদিযোগতো ইধ ‘‘দেৰদেৰা’’তি অধিপ্পেতা, তেহি. পূজিতোতি পূজিতব্বো, পূজিতুং অরহোতি অত্থো. এতেন ৰিসুদ্ধিদেৰেসুপি ভগৰতো অগ্গপুগ্গলতং দীপেতি. দেসেসীতি মধুরকরৰীকসদ্দসদিসং ব্রহ্মস্সরং নিচ্ছারেন্তো পকাসেসি. দেৰলোকস্মিন্তি তাৰতিংসদেৰলোকে. সভাৰসামঞ্ঞলক্খণং ধারেতীতি ধম্মো, কুসলাদিভেদো অভিধম্মো, ইধ পন তপ্পকাসকং অভিধম্মপিটকং ‘‘ধম্ম’’ন্তি ৰুত্তং. তথা হি ৰক্খতি ‘‘পিটকুত্তমে’’তি. দেৰপুরক্খতোতি দসসহস্সচক্কৰাল়ৰাসিদিব্বব্রহ্মেহি পুরক্খতো, পরিৰারিতোতি অত্থো.
ননু চ ‘‘দেৰান’’ন্তি ৰচনেনেৰ দেৰপুরক্খতভাৰো সিদ্ধোতি কিং ‘‘দেৰপুরক্খতো’’তি ৰচনেন? নাযং দোসো. ভগৰা হি কদাচি চূল়পন্থকত্থেরাদীনং ৰিয পরম্মুখেপি নিসীদিত্ৰা ওভাসং ৰিস্সজ্জেত্ৰা সত্তানং সম্মুখে নিসিন্নং ৰিয দস্সেন্তো ধম্মং দেসেতি, কদাচিপি পারাযনিকব্রাহ্মণাদীনং ৰিয সম্মুখেপি নিসীদিত্ৰা অঞ্ঞেহি চ পরিৰুতো অঞ্ঞেসম্পি ধম্মং দেসেতি, ইধ পন ন তথা, দেৰেহিযেৰ পরিৰুতো দেৰানং দেসেতীতি দস্সনত্থং ‘‘দেৰপুরক্খতো’’তিপি ৰত্তব্বমেৰাতি.
৪. এৰমেতস্মিং পকরণে গারৰজননত্থং তেন সম্পাদেতব্বপাটৰৰিসযং অভিধম্মপিটকং দেসকাদিসম্পত্তীহি সহ ৰিভাৰেত্ৰা ইদানি যথাধিপ্পেতপকরণারম্ভপযোজনাভিধানাভিধেয্যসোতুজনসমুস্সাহনকরণপ্পকারানি চ ৰিভাৰেতুং ‘‘তত্থাহ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘পাটৰত্থাযা’’তি ইমিনা পকরণারম্ভপযোজনং ৰুত্তং. ‘‘অভিধম্মাৰতার’’ন্তি ইমিনা অভিধানাভিধেয্যানি. ‘‘মধুর’’ন্তিআদীহি পকরণং ৰিসেসেতি. ‘‘সমাসেনা’’তি চ ইমিনা সোতুজনসমুস্সাহনকরণপ্পকারানীতি দট্ঠব্বং. ‘‘অহ’’ন্তি কত্তুভূতং অত্তানং নিদ্দিসতি. তথা হি যো পরো ন হোতি, সো নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতো অত্তা ‘‘অহ’’ন্তি ৰুচ্চতি.
পটুনো ভাৰো পাটৰং, তংযেৰ অত্থো পযোজনট্ঠেনাতি পাটৰত্থো, তদত্থায. তং সন্ধায ৰিৰিধনযগ্গহণসমত্থস্স সুতমযঞাণস্স উপ্পাদনত্থন্তি ৰুত্তং হোতি. সংসারে ভযং ইক্খন্তি, ভিন্দন্তি ৰা পাপকে অকুসলে ধম্মেতি ভিক্খূ, তেসং. পিটকঞ্চ তং উত্তমঞ্চাতি পিটকুত্তমং, তস্মিং পিটকুত্তমে, অভিধম্মপিটকেতি অধিপ্পাযো. তঞ্হি পরিযত্তিভাজনত্থতো পিটকং, তীসু পিটকেসু ৰিসিট্ঠভাৰতো উত্তমঞ্চাতি পিটকুত্তমং. তত্থ পরিযত্তিভাজনত্থতোতি পরিযত্তিঅত্থেন চেৰ ভাজনত্থেন চ. তথা হি ‘‘মা পিটকসম্পদানেনা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) পরিযত্তি পিটকন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য কুদালপিটক’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২২৮; অ. নি. ৩.৭০) যং কিঞ্চি ভাজনম্পি. তস্মা ইদম্পি পরিযাপুণিতব্বট্ঠেন পরিযত্তি, অভিধম্মত্থানমাধারণত্থেন ভাজনঞ্চাতি পরিযত্তিভাজনত্থতো পিটকন্তি ৰুচ্চতি. তেনেৰাহু –
‘‘পিটকং পিটকত্থৰিদূ,
পরিযত্তিব্ভাজনত্থতো আহু;
তেন সমোধানেত্ৰা,
তযোপি ৰিনযাদযো ঞেয্যা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; পারা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা);
ৰিসিট্ঠভাৰো পনস্স লোকৰোহারমতিক্কম্ম যথাসভাৰৰসেন দেসনতো, ৰিসিট্ঠধম্মক্খন্ধৰিভাৰনতো চ ৰেদিতব্বো. এত্থ হি ‘‘সত্তো পুগ্গলো ভিক্খূ’’তিআদিকং লোকৰোহারমতিক্কম্ম ‘‘খন্ধধাতুআযতন’’ন্তিআদিনা যথাধম্মৰসেনেৰ বাহুল্লদেসনা পৰত্তা, ন ইতরেসু ৰিয যথাৰুত্তৰোহারৰসেন, যতো ইদং যথাধম্মসাসনন্তি ৰুচ্চতি. সব্বসঙ্খতধম্মৰিসিট্ঠো চেত্থ পঞ্ঞাক্খন্ধো ৰিসেসতো ৰিভাৰিতো, তস্মা তিণ্ণম্পি পিটকানং বুদ্ধৰচনভাৰেপি যথাসভাৰানতিক্কমদেসনাদিতো ইদমেৰ তীসু পিটকেসু ৰিসিট্ঠন্তি যুত্তং. অপিচ ধম্মাতিরেকধম্মৰিসেসভাৰতো চস্স ৰিসিট্ঠভাৰো ৰেদিতব্বো. অভিধম্মে হি নিপ্পদেসতো খন্ধাযতনাদিধম্মানং ৰিভত্তত্তা ইতরদ্ৰযতো অতিরেকতরা, ৰিসিট্ঠা চ পাল়ি হোতি, তস্মা অতিরেকস্স, ৰিসিট্ঠস্স চ পাল়িধম্মস্স ৰসেন ইদমেৰ তীসু পিটকেসু উত্তমন্তি ৰত্তুং ৰট্টতি. যথাৰুত্তৰিসিট্ঠভাৰযোগতোযেৰ চেতং ‘‘অভিধম্মপিটক’’ন্তি ৰুচ্চতি অভি-সদ্দস্স ৰিসিট্ঠভাৰজোতনতো. অপিচ ৰুড্ঢিমন্তাদিধম্মানং এত্থ ৰুত্তত্তা চেতং অভিধম্মপিটকং. যথাহু পোরাণা –
‘‘যং এত্থ ৰুড্ঢিমন্তো, সলক্খণা পূজিতা পরিচ্ছিন্না;
ৰুত্তাধিকা চ ধম্মা, অভিধম্মো তেন অক্খাতো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; পারা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা);
তথা হেত্থ ‘‘রূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতি, মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১৬০ আদযো) ৰুড্ঢিমন্তোপি ধম্মা ৰুত্তা, ‘‘রূপারম্মণং ৰা সদ্দারম্মণং ৰা’’তিআদিনা (ধ. স. ১) নযেন আরম্মণাদীহি লক্খিতব্বত্তা সলক্খণাপি ‘‘সেক্খা ধম্মা অসেক্খা ধম্মা, লোকুত্তরা ধম্মা’’তিআদিনা নযেন পূজিতা পূজারহাপি ‘‘ফস্সো হোতি, ৰেদনা হোতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১) নযেন সভাৰপরিচ্ছিন্নত্তা পরিচ্ছিন্নাপি ‘‘মহগ্গতা ধম্মা অপ্পমাণা ধম্মা (ধ. স. তিকমাতিকা ১২, দুকমাতিকা ৯৯), অনুত্তরা ধম্মা’’তিআদিনা নযেন অধিকা ৰিসিট্ঠাপি ধম্মা ৰুত্তা, তস্মা অভি-সদ্দস্স ৰুড্ঢিআদিঅত্থেসুপি পৰত্তনতো ‘‘ৰুড্ঢিমন্তো ধম্মা এত্থা’’তিআদিনা নিব্বচনেন ইদং পিটকং ‘‘অভিধম্ম’’ন্তি ৰুচ্চতি. অভিধম্মং ওতরন্তি অনেনাতি অভিধম্মাৰতারং নাম পকরণং. ইমিনা পনস্স অত্থানুগতমভিধানং দস্সেতি. তু-সদ্দো পদপূরণে. আচরিযেন হি গাথাপদপূরণত্থং যেভুয্যেন তত্থ তত্থ নিপাতা ৰুচ্চন্তি. যত্থ পন নেসং পযোজনৰিসেসো দিস্সতি, তত্থেৰ তমত্থং ৰক্খাম. মধুরন্তি নিপ্পরিযাযতো মধুর-সদ্দোযং জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যে রসৰিসেসে ৰত্ততি, ইধ পন ইট্ঠভাৰসামঞ্ঞেন অত্থব্যঞ্জনসম্পত্তি মধুরসদ্দেন ৰুত্তা. ভৰতি হি তংসদিসস্স তং-সদ্দেনাভিধানং যথা ‘‘অগ্গিমাণৰো’’তি. তেন পন মধুরেন যোগতো ইদম্পি মধুরং যথা নীলগুণযোগতো নীলুপ্পলন্তি. নিপুণগম্ভীরায ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা চেৰ অত্থসম্পত্তিযা চ অভিধম্মৰিসযং মতিং ৰড্ঢেতীতি মতিৰড্ঢনং. অথ ৰা ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা ‘‘মধুর’’ন্তি ৰুত্তং, অত্থসম্পত্তিযা ‘‘মতিৰড্ঢন’’ন্তি.
৫. তাল়ন্তি কুঞ্চিকং, কুঞ্চিকাসদিসন্তি অত্থো. মুয্হন্তি তেনাতি মোহো, অৰিজ্জাযেতং অধিৰচনং, মোহোযেৰ অভিধম্মমহাপুরং পৰিসন্তানং পৰেসননিৰারণত্তা কৰাটভূতোতি মোহকৰাটং, তস্স. ৰিঘাটেতি, ৰিঘাটীযতি অনেনাতি ৰা ৰিঘাটনং. ননু চ অৰিজ্জাকৰাটং পঞ্ঞায উগ্ঘাটীযতি. সা হি তস্সা উজুৰিপচ্চনীকভূতাতি? সচ্চং, ইদম্পি তস্সা কারণভাৰেন ‘‘মোহকৰাটৰিঘাটনকর’’ন্তি ৰুত্তং. কারণকারণম্পি হি কারণৰসেন ৰুচ্চতি যথা ‘‘চোরেহি গামো দড্ঢো, তিণেহি ভত্তং সিদ্ধ’’ন্তি.
৬. সুদুত্তরন্তি ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধসঙ্খাতচতুগম্ভীরভাৰপটিসংযুত্ততায মন্দবুদ্ধীহি তরিতুং অসক্কুণেয্যত্তা অতিদুত্তরং, তেনেৰ চেদং মহোদধিসমানত্তা ‘‘মহোদধী’’তি ৰুত্তং. মহণ্ণৰোপি হি চতুরাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীরো ন সক্কা অঞ্ঞত্র সিনেরুপব্বতরাজতো কেনচি পতিট্ঠং লদ্ধুং, এৰমিদম্পি চতুগম্ভীরতাপটিসংযুত্তং অঞ্ঞত্র তথাগতা ন কেনচি পতিট্ঠং লদ্ধুং সক্কাতি. তরন্তানন্তি অত্থগ্গহণৰসেন উত্তরিতুকামানং. এত্থ চ ‘‘তরংৰা’’তি অধিকারৰসেন ৰত্তব্বং, ৰক্খমানং ৰা আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তরন্তানন্তি পরতীরসম্পাপুণনত্থং উত্তরন্তানং. তরংৰাতি উল়ুম্পং ৰিয, তংসমানন্তি অত্থো. মকরা নাম মচ্ছজাতিকা, তেসং আকরো নিৰাসভূমীতি মকরাকরো, তং.
৭. অভিধম্মে নিযুত্তা আভিধম্মিকা, তেসং. হত্থসারং ৰিযাতি হত্থসারং. যথা হি মনুস্সানং বহূসু রতনাদীসু ৰিজ্জমানেসুপি আপদাসু চ সুখপরিভোগত্থং হত্থে কযিরমানং সাররতনাদিকং ‘‘হত্থসার’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰমিদম্পি সতিপি মহন্তে অভিধম্মপিটকে তস্স সব্বসো ৰিত্তিণ্ণতায পরিহরিতুং অসক্কুণেয্যত্তা তদত্থসারসম্পিণ্ডনৰসেন কযিরমানং আভিধম্মিকভিক্খূনং সুখপরিহরণত্থায সম্পজ্জতীতি হত্থসারসদিসত্তা ‘‘হত্থসার’’ন্তি ৰুত্তং. পৰক্খামীতি পকারেন কথেস্সামি, অনাগতৰচনঞ্চেতং, ৰত্তমানসমীপত্তা ৰা অনাগতে ৰত্তমানূপচারতো ৰত্তমানৰচনং, পটিঞ্ঞানন্তরমেৰ ৰক্খতীতি. অত্থৰসেন পকারেন কথেন্তোপি সদ্দৰসেন সঙ্খিপিত্ৰা কথেস্সামীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সমাসেনা’’তি. সমসনং সংখিপনং সমাসো, তেন সমাসেন, ন ব্যাসৰসেনাতি ৰুত্তং হোতি. এত্তাৰতা চ পযোজনাভিধানাভিধেয্যসোতুজনসমুস্সাহনকরণপ্পকারানি দস্সেত্ৰা ইদানি যস্মা সোতুজনসমুস্সাহনং নাম তেসং সক্কচ্চসৰনে নিযুঞ্জনং, তস্মা তে তত্থ নিযোজেন্তো আহ ‘‘তং সুণাথ সমাহিতা’’তি. সক্কচ্চসৰনপটিবদ্ধা হি সম্মাপটিপত্তীতি. তত্থ তন্তি তং মযা ৰক্খমানং অভিধম্মাৰতারং সুণাথ নিসামযথ. সমাহিতা সম্মা আহিতা, অৰিক্খিত্তচিত্তাতি অত্থো.
গন্থারম্ভকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.