৬. যমকমাতিকা

মূলযমকমাতিকত্থৰণ্ণনা

ইদানি যমকমাতিকায সংৰণ্ণনানযো হোতি. সা পনেসা মূলযমকমাতিকা খন্ধআযতনধাতুসচ্চসঙ্খারঅনুসযচিত্তধম্মইন্দ্রিযযমকমাতিকাতি দসৰিধা হোতি. কেনট্ঠেন চেত্থ যমকন্তি? যুগল়ট্ঠেন. যুগল়ং হি ‘‘যমকপাটিহারিযং’’, ‘‘যমকসালা’’তিআদীসু ‘‘যমক’’ন্তি ৰুচ্চতি, ইতি যুগল়সঙ্খাতানং যমকানং ৰসেন দেসিতত্তা ইমেসু দসসু একেকম্পি, এতেসং ৰিভজনত্তা নিদ্দেসোপি, সব্বেসং সমূহত্তা পকরণম্পি যমকং নাম. ইধ পনেতা নিদ্দেসযমকং উপাদায ‘‘যমকমাতিকা’’ত্ৰেৰ ৰুত্তা, তাসং পন দসন্নং যমকমাতিকানং মূলযমকমাতিকা আদি. তত্থাপি ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে কুসলমূলা. যে ৰা পন কুসলমূলা, সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি ইদং যমকং আদি. তস্স কুসলমূলসঙ্খাতানং দ্ৰিন্নং অত্থানং ৰসেন অত্থযমকন্তি ৰা, তেসঞ্ঞেৰ অত্থানং অনুলোমতো পটিলোমতো পৰত্তপাল়িধম্মৰসেন ধম্মযমকন্তি ৰা, অনুলোমপটিলোমতো পৰত্তপুচ্ছাৰসেন পুচ্ছাযমকন্তি ৰা তিধা যমকভাৰো ৰেদিতব্বো. সেসেসুপি এসেৰ নযো.

ইদানি ইমেসং যমকানং ৰসেন দেসিতায ইমিস্সা মূলযমকমাতিকায তাৰ নযযমকপুচ্ছাঅত্থৰারপ্পভেদৰসেন পাল়িৰৰত্থানং এৰং ৰেদিতব্বং – কুসলত্তিকমাতিকায হি ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি ইদং আদিপদং নিস্সায মূলনযো মূলমূলনযো মূলকনযো মূলমূলকনযোতি ইমে চত্তারো নযা হোন্তি. তেসু একেকস্মিং নযে মূলযমকং একমূলযমকং অঞ্ঞমঞ্ঞমূলযমকন্তি তীণি তীণি যমকানীতি দ্ৰাদস যমকানি. একেকস্মিং যমকে অনুলোমপটিলোমৰসেন দ্ৰে দ্ৰে পুচ্ছাতি চতুৰীসতি পুচ্ছা, একেকপুচ্ছায সন্নিট্ঠানসংসযৰসেন দ্ৰে দ্ৰে অত্থাতি অট্ঠচত্তালীস অত্থা.

তত্থ যে কেচি কুসলাতি কুসলেসু ‘‘কুসলা নু খো, ন কুসলা নু খো’’তি সন্দেহাভাৰতো ইমস্মিং পদে সন্নিট্ঠানত্থো ৰেদিতব্বো. সব্বে তে কুসলমূলাতি ‘‘সব্বে তে কুসলা ধম্মা কুসলমূলা নু খো, ন নু খো’’তি এৰং ৰিমতিৰসেন পুচ্ছিতত্তা ইমস্মিং পদে সংসযত্থো ৰেদিতব্বো. সো চ খো ৰেনেয্যানং সংসযট্ঠানে সংসযং দীপেত্ৰা তংৰিনোদনত্থং ভগৰতা ৰুত্তো, তথাগতস্স পন সংসযট্ঠানং নাম নত্থি. ইতো পরেসুপি পুচ্ছাপদেসু এসেৰ নযো. যথা চ কুসলপদং নিস্সায ইমে চতুনযাদযো হোন্তি, অকুসলপদং নিস্সাযপি তথেৰ, অব্যাকতপদং নিস্সাযপি তথেৰ, কুসলাদীনি তীণিপি পদানি একতো কত্ৰা নিদ্দিট্ঠং নামপদং নিস্সায তথেৰাতি কুসলত্তিকমাতিকায চতূসু পদেসু সব্বেপি সোল়স নযা, অট্ঠচত্তালীস যমকানি, ছন্নৰুতি পুচ্ছা, দ্ৰানৰুতিসতং অত্থা চ উদ্দেসৰসেন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. এত্তাৰতা মূলৰারো হেতুৰারো নিদানৰারো সম্ভৰৰারো পভৰৰারো সমুট্ঠানৰারো আহারৰারো আরম্মণৰারো পচ্চযৰারো সমুদযৰারোতি সব্বেপি দস ৰারা হোন্তি. তত্থ মূলৰারে আগতপরিচ্ছেদেনেৰ অৰসেসেসুপি নযাদযো ৰেদিতব্বা. পাল়ি পনেত্থ অতিসংখিত্তা. ইতি সব্বেসুপি দসসু ৰারেসু সট্ঠিসতং নযা, অসীতিঅধিকানি চত্তারি যমকসতানি, সট্ঠিঅধিকানি নৰ পুচ্ছাসতানি, ৰীসাধিকানি একূনৰীসতি অত্থসতানি চ উদ্দিট্ঠানীতি ৰেদিতব্বানি.

এৰমেত্থ নযযমকপুচ্ছা অত্থৰারপ্পভেদৰসেন পাল়িৰৰত্থানং ৰিদিত্ৰা ইদানি তস্সা অনুত্তানপদত্থানুসারেনেৰ ৰিভঙ্গনযসহিতো সঙ্খেপত্থৰণ্ণনানযো এৰং ৰেদিতব্বো – তত্থ যে কেচীতি অনৰসেসৰচনং. কুসলা ধম্মাতি অনৰজ্জসুখৰিপাকা নিস্সত্তসভাৰা. সব্বে তে কুসলমূলাতি কিং তে সব্বেযেৰ কুসলমূলা হোন্তীতি পুচ্ছা. ইমানি পন ৰিস্সজ্জনমাতিকায নত্থি. যমকমাতিকায হি সব্বত্থ পুচ্ছাপদানেৰ উদ্ধটানি, ন ৰিস্সজ্জনানীতি. ৰিস্সজ্জনানি পন নিদ্দেসেযেৰ ৰুত্তানি, তস্মা সব্বত্থ নিদ্দেসনযেনেৰ ৰিস্সজ্জনমুখং দস্সযিস্সাম. ইমিস্সাৰ ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে কুসলমূলা’’তি পুচ্ছায ৰিভঙ্গনযেন ইদং ৰিস্সজ্জনমুখং. ‘‘তীণেৰ কুসলমূলানি, অৰসেসা কুসলা ধম্মা ন কুসলমূলা’’তি তস্সা চাযমত্থো – ন তে সব্বে কুসলা ধম্মা কুসলমূলানি হোন্তি, অলোভাদীনি পন তীণেৰ কুসলমূলানীতি. যে ৰা পন কুসলমূলা তযো অলোভাদযো কুসলানং মূলাতি ৰুত্তা, সব্বে তে কুসলা ধম্মাতি কিং তে সব্বে তযোপি ধম্মা কুসলাতি পুচ্ছা. তস্সা নিদ্দেসে ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং. তস্স তেসং তিণ্ণং মূলানং কুসলভাৰম্পি সম্পটিচ্ছামীতি অত্থো. অযং তাৰ মূলনযে মূলযমকনযো.

একমূলযমকে পন সব্বে তে কুসলমূলেন একমূলাতি গণনট্ঠেন একমূলকং অগ্গহেত্ৰা সমানত্থেন গহেতব্বা, অযং হেত্থ অত্থো – ‘‘সব্বে তে কুসলমূলেন একং সমানং মূলং এতেসন্তি একমূলা’’তি. যং ফস্সস্স মূলং, কিং তদেৰ ৰেদনাদীনন্তি অযং পুচ্ছা. অথ নেসং তথাভাৰং সম্পটিচ্ছনৰসেন ‘‘আমন্তা’’তি ৰিভঙ্গে ৰিস্সজ্জনং. যে ৰা পন কুসলমূলেন একমূলা, সব্বে তে ধম্মা কুসলাতি পুচ্ছা. তস্সা পন কুসলচিত্তসমুট্ঠানং রূপং কুসলমূলেন একমূলমেৰ, ন কুসলং, ফস্সাদিধম্মজাতং পন কুসলমূলেন একমূলঞ্চেৰ কুসলঞ্চাতি ইদং ৰিস্সজ্জনং. যথেৰ হি ফস্সাদীনং অলোভাদযো সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনেন হেতুপচ্চযত্তা মূলং, তথা তংসমুট্ঠানরূপস্সাপীতি তংরূপম্পি অরূপধম্মেহি সদ্ধিং সমানমূলন্তি ৰুচ্চতি, ন পন কুসলং অনৰজ্জসুখৰিপাকত্তাভাৰা. একমূলযমকনযো.

অঞ্ঞমঞ্ঞমূলযমকে পন ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি অপুচ্ছিত্ৰা ‘‘যে কেচি কুসলমূলেন একমূলা’’তি পুচ্ছা কতা. কস্মা? ইমিনাপি ব্যঞ্জনেন তস্সেৰত্থস্স সম্ভৰদস্সনত্থং, কুসলসমুট্ঠানরূপস্সাপি সম্পিণ্ডনত্থঞ্চ. অঞ্ঞমঞ্ঞমূলাতি সব্বেৰ তে কিং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হেতুপচ্চযট্ঠেন মূলানি হোন্তীতি পুচ্ছা. তস্সা যানি দ্ৰে তীণি মূলানি একতো উপ্পজ্জন্তি, তানেৰ একমূলানি চেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানি চ, অৰসেসা কুসলমূলসহজাতা রূপারূপধম্মা কুসলমূলেন একমূলাৰ, ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞমূলাতি ৰিস্সজ্জনং. তস্সেৰ পটিলোমনযে সব্বে তে অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা অলোভাদযো কুসলাতি পুচ্ছা. আমন্তাতি ৰিস্সজ্জনং. মূলনযো.

যথা চ মূলনযে মূলযমকএকমূলযমকঅঞ্ঞমঞ্ঞমূলযমকৰসেন ছব্বিধা পুচ্ছাৰিস্সজ্জননযা ৰুত্তা, এৰং মূলমূলনযাদীসুপি ৰেদিতব্বা. অযং পনেত্থ ৰিসেসো – সব্বে তে কুসলমূলমূলাতি সব্বে তে কুসলমূলসঙ্খাতা মূলা, কুসলমূলমূলাত্ৰেৰ অত্থো. একমূলমূলাতি সমানট্ঠেন একমেৰ মূলমূলং এতেসন্তি একমূলমূলা, সমানমূলমূলাত্ৰেৰ অত্থো. অঞ্ঞমঞ্ঞমূলমূলাতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স মূলং অঞ্ঞমঞ্ঞমূলং, তং হেতুপচ্চযট্ঠেন মূলং এতেসন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞমূলমূলা, অঞ্ঞমঞ্ঞমূলমূলাত্ৰেৰ অত্থো. সেসং তাদিসমেৰাতি. মূলমূলনযো.

মূলকনযে পন সব্বে তে কুসলমূলকাতি সব্বে তে কুসলা হেতুপচ্চযট্ঠেন কুসলভূতং মূলং এতেসন্তি কুসলমূলকাতি পুচ্ছা. আমন্তাতি ৰিস্সজ্জনং. ‘‘যে ৰা পন কুসলমূলকা, সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি পুচ্ছা. যং রূপং, তং ঠপেত্ৰা সেসং কুসলন্তি ৰিস্সজ্জনং, সেসং তাদিসমেৰাতি. মূলকনযো.

মূলমূলকনযে পন কুসলমূলমূলকাতি কুসলমূলসঙ্খাতং মূলং এতেসন্তি কুসলমূলমূলকা. সেসং তাদিসমেৰাতি.

অযং তাৰ কুসলপদেসু পুচ্ছাৰিস্সজ্জননযো. অকুসলপদাদীসুপি এসেৰ নযো. অযং পন ৰিসেসো – অকুসলপদমূলেসু একমূলযমকে ‘‘যে কেচি অকুসলা ধম্মা, সব্বে তে অকুসলমূলেন একমূলা’’তি পঠমপুচ্ছায ‘‘অহেতুকং অকুসলং অকুসলমূলেন একমূল’’ন্তি নিদ্দেসে ৰিস্সজ্জনং কতং. তত্থ অহেতুকং অকুসলন্তি দ্ৰীসু মোহমূলচিত্তেসু মোহং সন্ধায ৰুত্তং, অব্যাকতপদমূলেসু একমূলযমকে ‘‘যে কেচি অব্যাকতা ধম্মা, সব্বে তে অব্যাকতমূলেন একমূলা’’তি পুচ্ছায ‘‘অহেতুকং অব্যাকতং ঠপেত্ৰা সেসা অব্যাকতমূলেন একমূলকা’’তি ৰিস্সজ্জনং. তত্থ অহেতুকং অব্যাকতন্তি অট্ঠারসাহেতুকচিত্তুপ্পাদা, রূপং, নিব্বানঞ্চ. এত্থ চ কিঞ্চাপি সহেতুকঅব্যাকতচিত্তসমুট্ঠানরূপম্পি অব্যাকতমূলেন একমূলমেৰ, তং পন অব্বোহারিকং কত্ৰা নিদ্দেসে একতো লব্ভমানকৰসেনপেতং ৰিস্সজ্জনং কতন্তি ৰেদিতব্বং.

নামপদমূলেসু চ ‘‘যে কেচি নামা ধম্মা, সব্বে তে নামমূলা’’তি পুচ্ছায ‘‘নৰেৰ নামমূলানি, অৰসেসা নামা ধম্মা, ন নামমূলা’’তি ৰিস্সজ্জনং. একমূলনযে পনেত্থ ‘‘যে কেচি নামা ধম্মা, সব্বে তে নামমূলেন একমূলা’’তি পুচ্ছা. ‘‘অহেতুকং নামং ঠপেত্ৰা সেসং নামমূলেন একমূল’’ন্তি ৰিস্সজ্জনং. তত্থ অহেতুকচিত্তুপ্পাদৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসম্পযুত্তমোহনিব্বানৰসেন অহেতুকং নামং ৰেদিতব্বং. সেসং সব্বত্থ কুসলপদে ৰুত্তানুসারেন সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি. অযং মূলৰারে নযো.

ইতো পরেসু হেতুৰারাদীসু নৰসু ৰারেসু মূলৰারসদিসোৰ সব্বত্থ সংৰণ্ণনানযো. হেতুআদিপদমত্তমেৰ হেত্থ ৰিসেসো, তানি চ মূল-সদ্দপরিযাযতো অলোভাদিহেতুকানেৰ. অলোভাদযো হি সহজাতধম্মসঙ্খাতস্স অত্তনো ফলস্স পতিট্ঠানট্ঠেন মূলং. তস্স নিপ্ফাদনত্থং হিনোতি পৰত্ততীতি হেতু, ‘‘হন্দ নং গণ্হথা’’তি দস্সেন্তং ৰিয অত্তনো ফলং নিদেতীতি নিদানং. এতস্মা ফলং সম্ভৰতীতি সম্ভৰো. পভৰতীতি পভৰো. সমুট্ঠাতি তং এত্থ, এতেনাতি ৰা সমুট্ঠানং. তং আহরতীতি আহারো. অপটিক্খিপিতব্বট্ঠেন তেন আলম্বীযতীতি আলম্বণং. এতং পটিচ্চ তং এতীতি পচ্চযো. এতস্মা তং সমুদেতীতি সমুদযো. সব্বং কারণপরিযাযেন ৰুত্তা ‘‘মূলং হেতু নিদানঞ্চা’’তি গাথা দসন্নম্পি ৰারানং উদ্দানগাথা নাম. অযং মূলযমকমাতিকত্থৰণ্ণনানযো.

খন্ধযমকমাতিকত্থৰণ্ণনা

খন্ধযমকপাল়িযা পন পাল়িৰৰত্থানং তাৰ এৰং ৰেদিতব্বং – ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তি পদং আদিং কত্ৰা যাৰ ‘‘ন খন্ধা ন সঙ্খারা’’তি পদং, তাৰ পৰত্তা অযং খন্ধযমকমাতিকা নাম. সা পণ্ণত্তিৰারস্স ‘‘উদ্দেসৰারো’’তিপি ‘‘পুচ্ছাৰারো’’তিপি ৰুচ্চতি. সো চ পদসোধনৰারো পদসোধনমূলচক্কৰারো সুদ্ধখন্ধৰারো সুদ্ধখন্ধমূলচক্কৰারোতি চতূহি নযৰারেহি পটিমণ্ডিতো. তত্থ ‘‘রূপং রূপক্খন্ধো, রূপক্খন্ধো রূপ’’ন্তিআদিনা নযেন পদমেৰ সোধেত্ৰা গতো পদসোধনৰারো নাম. সো অনুলোমপটিলোমৰসেন দুৰিধো হোতি. তস্স অনুলোমৰারে ‘‘রূপং রূপক্খন্ধো, রূপক্খন্ধো রূপ’’ন্তিআদীনি পঞ্চ যমকানি. পটিলোমৰারেপি ‘‘ন রূপং ন রূপক্খন্ধো, ন রূপক্খন্ধো ন রূপ’’ন্তিআদিনা পঞ্চ ৰারা.

ততো পরং তেসঞ্ঞেৰ পদসোধনৰারে সোধিতানং খন্ধানং ‘‘রূপং রূপক্খন্ধো, খন্ধা ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনা নযেন একেকখন্ধমূলকানি চত্তারি চত্তারি চক্কানি বন্ধিত্ৰা গতো পদসোধনমূলকানং চক্কানং অত্থিতায পদসোধনমূলচক্কৰারো নাম. সোপি অনুলোমপটিলোমৰসেন দুৰিধো হোতি. তস্স অনুলোমৰারে ‘‘রূপং রূপক্খন্ধো, খন্ধা ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদীনি একেকখন্ধমূলকানি চত্তারি চত্তারি কত্ৰা ৰীসতি যমকানি. পটিলোমৰারেপি ‘‘ন রূপং ন রূপক্খন্ধো, ন খন্ধা ন ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদীনি ৰীসতিমেৰ.

ততো পরং ‘‘রূপং খন্ধো, খন্ধা রূপ’’ন্তিআদিনা নযেন সুদ্ধখন্ধৰসেনেৰ গতো সুদ্ধখন্ধৰারো নাম. সোপি অনুলোমপটিলোমৰসেন দুৰিধো হোতি. তস্স অনুলোমৰারে ‘‘রূপং খন্ধো, খন্ধা রূপ’’ন্তিআদীনি পঞ্চ যমকানি. পটিলোমৰারেপি ‘‘ন রূপং ন খন্ধো, ন খন্ধা ন রূপ’’ন্তিআদীনি পঞ্চেৰ.

ততো পরং তেসঞ্ঞেৰ সুদ্ধখন্ধানং ‘‘রূপং খন্ধো, খন্ধা ৰেদনা’’তিআদিনা নযেন একেকখন্ধমূলকানি চত্তারি চত্তারি চক্কানি বন্ধিত্ৰা গতো সুদ্ধখন্ধমূলকানং চক্কানং অত্থিতায সুদ্ধখন্ধমূলচক্কৰারো নাম. সোপি অনুলোমপটিলোমৰসেন দুৰিধো হোতি. তস্স অনুলোমৰারে ‘‘রূপং খন্ধো, খন্ধা ৰেদনা’’তিআদীনি একেকখন্ধমূলকানি চত্তারি চত্তারি কত্ৰা ৰীসতি যমকানি. পটিলোমৰারেপি ‘‘ন রূপং ন খন্ধো, ন খন্ধা ন ৰেদনা’’তিআদীনি ৰীসতিমেৰ. এৰমেত্থ চতূসু নযৰারেসু একং যমকসতং, দ্ৰে পুচ্ছাসতানি, একেকপুচ্ছায সন্নিট্ঠানসংসযৰসেন দ্ৰে দ্ৰে অত্থে কত্ৰা চত্তারি চ অত্থসতানি উদ্দিট্ঠানীতি ৰেদিতব্বানি.

এৰমেতিস্সা পাল়িৰৰত্থানং ৰিদিত্ৰা ইদানি অনুত্তানপদত্থানুসারেন ৰিভঙ্গনযসহিতসঙ্খেপত্থৰণ্ণনানযো এৰং ৰেদিতব্বো. পঞ্চক্খন্ধাতি অযং যমকৰসেন পুচ্ছিতব্বানং খন্ধানং উদ্দেসো. রূপক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি তেসঞ্ঞেৰ পভেদতো নামৰৰত্থানং. ততো পরং পদসোধনৰারাদযো চত্তারো নযৰারা. তত্থ রূপং রূপক্খন্ধোতি যং কিঞ্চি ‘‘রূপ’’ন্তি ৰুচ্চতি, সব্বং তং ‘‘রূপক্খন্ধো’’তি পুচ্ছতীতি ৰচনসোধনত্থং পুচ্ছা. তস্সা চ ‘‘পিযরূপং সাতরূপং রূপং ন রূপক্খন্ধো, রূপক্খন্ধো রূপঞ্চেৰ রূপক্খন্ধো চা’’তি ইদং নিদ্দেসনযেন ৰিস্সজ্জনং. তত্থ পিযরূপং সাতরূপন্তিআদীসু যং ‘‘রূপ’’ন্তি ৰুত্তং, তং রূপমেৰ ন রূপক্খন্ধো. যো পন ‘‘রূপক্খন্ধো’’তি ৰুত্তো, সো ‘‘রূপ’’ন্তিপি ‘‘রূপক্খন্ধো’’তিপি ৰত্তুং ৰট্টতীতি অত্থো. রূপক্খন্ধো রূপন্তি এত্থ পন ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং রূপক্খন্ধস্স নিযমেন রূপন্তি ৰত্তব্বত্তা. ৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধোতি পুচ্ছায, ৰেদনাক্খন্ধো ৰেদনাতি পুচ্ছায চ ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং. সঞ্ঞাসঞ্ঞাক্খন্ধোতি পুচ্ছায ‘‘পপঞ্চসঞ্ঞা’’তিআদীসু আগতা দিট্ঠিসঞ্ঞা সঞ্ঞা ন সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঞ্ঞাক্খন্ধো সঞ্ঞা চেৰ সঞ্ঞাক্খন্ধো চাতি ৰিস্সজ্জনং. সঞ্ঞাক্খন্ধো সঞ্ঞাতি পুচ্ছায চ ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং. সঙ্খারা সঙ্খারক্খন্ধোতি পুচ্ছায ‘‘অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা’’তিআদীসু আগতো সঙ্খারক্খন্ধো, ততো অৰসেসা সঙ্খতধম্মা সঙ্খারা ন সঙ্খারক্খন্ধোতি ৰিস্সজ্জনং. সঙ্খারক্খন্ধো সঙ্খারাতি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং. ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি পুচ্ছায, ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো ৰিঞ্ঞাণন্তি পুচ্ছায চ ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং.

পটিলোমৰারে ন রূপং ন রূপক্খন্ধোতি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং. তস্স রূপ-সদ্দৰচনীযা ধম্মা রূপক্খন্ধো ন হোন্তীতি অত্থো. ন রূপক্খন্ধো ন রূপন্তি পুচ্ছায রূপক্খন্ধৰিরহিতা ‘‘পিযরূপং সাতরূপ’’ন্তি ৰুত্তা ধম্মা ন রূপক্খন্ধো, রূপং, পিযরূপসাতরূপরূপক্খন্ধৰিরহিতা পন ধম্মা ন রূপক্খন্ধো চেৰ ন রূপঞ্চাতি ৰিস্সজ্জনং. ন ৰেদনা ন ৰেদনাক্খন্ধোতি পুচ্ছায, ন ৰেদনাক্খন্ধো ন ৰেদনাতি পুচ্ছায, ন সঞ্ঞা ন সঞ্ঞাক্খন্ধোতি পুচ্ছায চ ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং. ন সঙ্খারা ন সঙ্খারক্খন্ধোতি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং. ন সঞ্ঞাক্খন্ধো ন সঞ্ঞাতি পুচ্ছায পন দিট্ঠিসঞ্ঞা ন সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঞ্ঞা, তং দিট্ঠিসঞ্ঞং, সঞ্ঞাক্খন্ধঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসা ন চেৰ সঞ্ঞা ন চ সঞ্ঞাক্খন্ধোতি ৰিস্সজ্জনং. ন সঙ্খারা ন সঙ্খারক্খন্ধোতি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং. ন সঙ্খারক্খন্ধো ন সঙ্খারাতি পুচ্ছায সঙ্খারক্খন্ধং ঠপেত্ৰা অৰসেসসঙ্খতধম্মা ন সঙ্খারক্খন্ধো, সঙ্খারা, অসঙ্খতা পন ধাতু ন চেৰ সঙ্খারা ন চ সঙ্খারক্খন্ধোতি ৰিস্সজ্জনং. ন ৰিঞ্ঞাণং ন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি পুচ্ছায, ন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো ন ৰিঞ্ঞাণন্তি পুচ্ছায চ ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং. ইমিনাৰ নযেন ইতো পরেসুপি সব্বত্থ ৰিস্সজ্জননযো ৰেদিতব্বো, ৰিসেসমত্তমেৰ পন ৰক্খাম.

পদসোধনমূলচক্কৰারে পন অযং ৰিসেসো – খন্ধা ৰেদনাক্খন্ধোতি যে কেচি খন্ধা, সব্বে তে ৰেদনাক্খন্ধোতি পুচ্ছা. তস্সা ‘‘ৰেদনাক্খন্ধো খন্ধো চেৰ ৰেদনাক্খন্ধো চ, অৰসেসা পন খন্ধা, ন ৰেদনাক্খন্ধো’’তি ৰিস্সজ্জনং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. পটিলোমে পন ন খন্ধা ন ৰেদনাক্খন্ধোতি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং. এত্থ চ যে পঞ্ঞত্তিনিব্বানসঙ্খাতা ধম্মা খন্ধাপি ন হোন্তি, তে যস্মা ৰেদনাক্খন্ধোপি ন হোতি, তস্মা ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং, সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. পদসোধনমূলচক্কৰারো.

সুদ্ধখন্ধৰারে পন ‘‘রূপং খন্ধো’’তি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং পিযরূপাদীনঞ্চ পঞ্চসু খন্ধেসু সঙ্গহিতত্তা. ‘‘খন্ধা রূপ’’ন্তিআদীসু যে কেচি খন্ধা, সব্বে তে রূপক্খন্ধোতিআদিনা অত্থো গহেতব্বো. তেনেৰ হিস্স নিদ্দেসে ‘‘খন্ধা রূপ’’ন্তিআদিনা পদং অনুদ্ধরিত্ৰা ‘‘খন্ধা রূপক্খন্ধো’’তিআদিনা অত্থৰসেনেৰ পদং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘রূপক্খন্ধো খন্ধো চেৰ রূপক্খন্ধো চ, অৰসেসা খন্ধা, ন রূপক্খন্ধো’’তি ৰিস্সজ্জনং কতং. তেনেৰ চ কারণেন সুদ্ধখন্ধৰারোতি ৰুত্তো. ৰচনসোধনে ৰিয হি এত্থ ন ৰচনং পমাণং, যথা পন সুদ্ধখন্ধা লব্ভন্তি, তথা তথা অত্থোৰ পমাণং. পরতো আযতনযমকমাতিকাদীসুপি এসেৰ নযো. পটিলোমে ‘‘ন রূপং ন খন্ধো’’তি যং ধম্মজাতং রূপং ন হোতি, তং খন্ধোপি ন হোতীতি পুচ্ছা, তস্সা ‘‘রূপক্খন্ধৰিরহিতা খন্ধা, ন রূপং, তথা নিব্বানং ন পন রূপঞ্চেৰ ন খন্ধো চা’’তি ৰিস্সজ্জনং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. সুদ্ধখন্ধৰারো.

সুদ্ধখন্ধমূলচক্কৰারেপি ‘‘খন্ধা ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনা হেট্ঠা ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বোতি অযং পণ্ণত্তিৰারে নযো.

যস্মা পন নিদ্দেসে ইমিস্সা পন মাতিকায পণ্ণত্তিৰারসঙ্খাতং নিদ্দেসং ৰত্ৰা ততো ইমং মাতিকাক্কমং মুঞ্চিত্ৰা অপরেন পরিযাযেন অঞ্ঞেপি উদ্দেসৰারৰিরহিতা ‘‘পৰত্তিৰারো পরিঞ্ঞাৰারো’’তি দ্ৰে মহাৰারা পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰসেন ৰুত্তা, তস্মা তেসং দ্ৰিন্নম্পি ৰারানং নযো দস্সেতব্বো. ততো পৰত্তিৰারে তাৰ পাল়িৰৰত্থানপুব্বিকা মুখমত্তপ্পকাসনা – ইমস্মিং হি উপ্পাদৰারো নিরোধৰারো উপ্পাদনিরোধৰারোতি তযো অন্তরৰারা হোন্তি. তত্থ উপ্পাদৰারে তাৰ তিণ্ণং অদ্ধানং ৰসেন ছ কালভেদা হোন্তি পচ্চুপ্পন্নো, অতীতো, অনাগতো, পচ্চুপ্পন্নেনাতীতো, পচ্চুপ্পন্নেনানাগতো, অতীতেনানাগতোতি. এৰমেতেসু ছসু কালভেদেসু য্ৰাযং পঠমো পচ্চুপ্পন্নো, তত্থ পুগ্গলতো ওকাসতো পুগ্গলোকাসতোতি তযো ৰারা হোন্তি.

তত্থ ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতীতি? অসঞ্ঞসত্তং উপপজ্জন্তানং তেসং রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতি. পঞ্চৰোকারং উপপজ্জন্তানং তেসং রূপক্খন্ধো চ উপ্পজ্জতি, ৰেদনাক্খন্ধো চ উপ্পজ্জতি. যস্স ৰা পন ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতীতি? অরূপং উপপজ্জন্তানং তেসং ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি. পঞ্চৰোকারং উপপজ্জন্তানং তেসং ৰেদনাক্খন্ধো চ উপ্পজ্জতি, রূপক্খন্ধো চ উপ্পজ্জতি. যস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি…পে… তস্স ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো উপ্পজ্জতি…পে… যস্স ৰা পন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতীতি…পে… পঞ্চৰোকারং …পে… উপ্পজ্জতী’’তি এৰং রূপক্খন্ধমূলকানি চত্তারি, ‘‘যস্স ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স সঞ্ঞাক্খন্ধো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা চ ৰেদনাক্খন্ধমূলকানি তীণি, সঞ্ঞাক্খন্ধমূলকানি দ্ৰে, সঙ্খারক্খন্ধমূলকং একন্তি এৰমেতানি পচ্চুপ্পন্নকালে পুগ্গলৰারে অনুলোমনযে দস যমকানি হোন্তি. তত্থ রূপক্খন্ধমূলকেসু চতূসু আদিতো একমেৰ পাল়িযং ৰিস্সজ্জিতং, সেসানি তেন সদিসৰিস্সজ্জনানীতি তন্তিযা লহুভাৰত্থং সংখিত্তানি.

ৰেদনাক্খন্ধমূলকে পন সব্বত্থ ‘‘আমন্তা’’তি একসদিসমেৰ ৰিস্সজ্জনং. ৰেদনাদীসু উপ্পন্নেসু নিযমেন সঞ্ঞাদীনং উপ্পজ্জনতো তত্থ সব্বানি সংখিত্তানি. যথা চ পুগ্গলৰারে দস যমকানি, এৰং ওকাসৰারেপি ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতীতি? অসঞ্ঞসত্তে তত্থ…পে… পঞ্চৰোকারে তত্থ…পে… উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা, পুগ্গলোকাসৰারেপি ‘‘যস্স যত্থ রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতীতি? অসঞ্ঞসত্তং…পে… পঞ্চৰোকারং…পে… উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা. পচ্চুপ্পন্নকালে তীসু ৰারেসু অনুলোমনযে তিংস যমকা হোন্তি. যথা অনুলোমনযে তিংস, এৰং পটিলোমনযেপি ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জতীতি? অরূপং উপপজ্জন্তানং তেসং রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, নো চ তেসং ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি. সব্বেসং চৰন্তানং তেসং রূপক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জতি ৰেদনাক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জতি. যস্স ৰা পন ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তস্স রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতীতি? অসঞ্ঞসত্তং উপপজ্জন্তানং তেসং ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, নো চ তেসং রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি. সব্বেসং চৰন্তানং তেসং ৰেদনাক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জতি রূপক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জতী’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জতীতি? উপ্পজ্জতি. যত্থ ৰা পন…পে… নুপ্পজ্জতীতি? উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জতীতি…পে… সব্বেসং চৰন্তানং তদুভযং নুপ্পজ্জতী’’তিআদিনা চাতি তিংস যমকা. এৰং পচ্চুপ্পন্নকালে সট্ঠি যমকানি, তদ্দিগুণা পুচ্ছা, তদ্দিগুণা চ অত্থা ৰেদিতব্বা.

তত্থ যস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতীতি যস্স পুগ্গলস্স পটিসন্ধিক্খণে রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি. তস্স ৰেদনাক্খন্ধোতি ৰেদনাক্খন্ধোপি তস্স তস্মিংযেৰ খণে উপ্পজ্জতীতি অত্থো ইমিনাৰ নযেন. তত্থ অসঞ্ঞসত্তন্তি অসঞ্ঞত্তভৰং পটিসন্ধিৰসেন উপপজ্জন্তানং তেসং উপ্পজ্জনক্খণে রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং অচিত্তকত্তা ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ইমিনাৰ নযেন ‘‘যস্স ৰা পন ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদিকেসু পুচ্ছাৰিস্সজ্জনেসু, ততো পরেসুপি সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

ইদং পনেত্থ উপ্পাদনিরোধেসু নিযমলক্খণং – সকলেপি হি ইমস্মিং খন্ধযমকে তত্থ তত্থ উপ্পন্নানং সত্তানং পৰত্তে যাৰ মরণা ৰা খন্ধানং অপরিযন্তেসু উপ্পাদনিরোধেসু ৰিজ্জমানেসুপি লহুপরিৰত্তানং ধম্মানং ৰিনিব্ভোগং কত্ৰা উপ্পাদনিরোধে দস্সেতুং ন সুকরন্তি পৰত্তিযং উপ্পাদনিরোধে অনামসিত্ৰা পটিসন্ধিউপ্পাদৰসেনেৰ উপ্পাদৰারো, নিরোধমরণকালে নিরোধৰসেনেৰ চ নিরোধৰারো কথিতো. এৰমেত্থ উপ্পাদনিরোধেসু নিযমলক্খণং ৰিদিত্ৰা পটিসন্ধিউপ্পাদমেৰ চ চুতিনিরোধমেৰ চ গহেত্ৰা তেসু তেসু ঠানেসু আগতানং পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানং অত্থৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

পটিলোমনযে পন সব্বেসং চৰন্তানন্তি মরণচিত্তস্স ভঙ্গক্খণসমন্নাগতানং. তেসং হি তত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, ৰেদনাক্খন্ধো চ চুতিচিত্তস্স উপ্পত্তিক্খণে এৰ উপ্পন্নত্তা. ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জতী’’তি পুচ্ছায অরূপভৰং সন্ধায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ইদং ৰিস্সজ্জনং কতং, অনন্তরপুচ্ছায অসঞ্ঞিভৰং সন্ধায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ইদং ৰিস্সজ্জনন্তি ৰেদিতব্বং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি অযং পচ্চুপ্পন্নকালে নযো.

যথা চ পচ্চুপ্পন্নকালে সট্ঠি যমকাদীনি, এৰং সেসেসুপি পঞ্চসু কালভেদেসু পচ্চেকন্তি গহেতব্বং. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনেসু পনেত্থ কিঞ্চাপি ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থাতি? আমন্তা’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থাতি? পঞ্চৰোকারে উপ্পজ্জিত্থ, নাঞ্ঞত্থা’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স যত্থ রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থাতি? পঞ্চৰোকারানং তেসং তত্থ উপ্পজ্জিত্থ, নাঞ্ঞত্থা’’তিআদিনা চ অতীতকালে অনুলোমনযে, ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থাতি? নত্থী’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থাতি? উপ্পজ্জিত্থা’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থাতি? অরূপানং তেসং তত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, নো চ তেসং…পে… সুদ্ধাৰাসানং তেসং তত্থ তদুভযং নুপ্পজ্জিত্থা’’তিআদিনা তীসু ৰারেসু পটিলোমনযে চ,

‘‘যস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি…পে… পঞ্চৰোকারে উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতি…পে… পঞ্চৰোকারানং তেসং তত্থ উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা চ অনাগতকালে অনুলোমনযে, ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতীতি? যে অরূপং উপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতি, নেতরো, পচ্ছিমভৰিকানং তদুভযং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতি, তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতীতি? অরূপানং তেসং তত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতি, নেতরো, পচ্ছিমভৰিকানং তদুভযং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা পটিলোমনযে চ,

‘‘যস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থা’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থাতি…পে… পঞ্চৰোকারে উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থাতি? সুদ্ধাৰাসং অসঞ্ঞসত্তং উপপজ্জন্তানং তেসং তত্থ রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, পঞ্চৰোকারে পন উপ্পজ্জিত্থা’’তিআদিনা পচ্চুপ্পন্নেন অতীতকালে অনুলোমনযে, ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থা’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থাতি? উপ্পজ্জিত্থা’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থাতি? পঞ্চৰোকারা চৰন্তানং অরূপানঞ্চ তেসং তত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, নো চ তেসং তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, সুদ্ধাৰাসে পরিনিব্বন্তানং অসঞ্ঞসত্তা চৰন্তানং তেসং তত্থ রূপক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জতি ৰেদনাক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জিত্থা’’তিআদিনা পটিলোমনযে চ,

‘‘যস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি? পচ্ছিমভৰিকানং পঞ্চৰোকারং উপপজ্জন্তানং তেসং রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি? পঞ্চৰোকারে…পে… উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স যত্থ রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি? পচ্ছিমভৰিকানং পঞ্চৰোকারে…পে… উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা চ পচ্চুপ্পন্নেন অনাগতকালে অনুলোমনযে, ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতীতি পঞ্চৰোকারে পরিনিব্বন্তানং অরূপে পচ্ছিমভৰিকানং…পে… নুপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতীতি? উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতীতি…পে… পঞ্চৰোকারে পরিনিব্বন্তানং অরূপে পচ্ছিমভৰিকানং অসঞ্ঞসত্তা চৰন্তানং তেসং তত্থ…পে… নুপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা পটিলোমনযে চ,

‘‘যস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি? পচ্ছিমভৰিকানং উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি…পে… পঞ্চৰোকারে উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি? পঞ্চৰোকারে পচ্ছিমভৰিকানং অসঞ্ঞসত্তানং…পে… উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা অতীতেন অনাগতকালে অনুলোমনযে, ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি? নত্থী’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতীতি? উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ৰেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতীতি…পে… সুদ্ধাৰাসানং অরূপে পচ্ছিমভৰিকানং তেসং তত্থ রূপক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জিত্থ ৰেদনাক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা পটিলোমনযে চ সুদ্ধা অত্থৰিসেসা উপলব্ভন্তি. তথাপি গন্থৰিত্থারভযেন অনৰসেসতো ন দস্সযিস্সাম, দস্সিতনযেনেৰ সব্বত্থ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনং সক্কা পণ্ডিতেন ঞাতুন্তি অযং উপ্পাদৰারে নযো.

যথা চ উপ্পাদৰারে ছসু কালভেদেসু পচ্চেকং পুগ্গলাদিভেদতো অনুলোমপটিলোমনযুভযেন ছ ছ ৰারা, একেকস্মিং ৰারে দস দস কত্ৰা সট্ঠি সট্ঠি যমকানি, সব্বানিপি সট্ঠিঅধিকানি তীণি যমকসতানি, ততো দ্ৰিগুণা পুচ্ছা, দ্ৰিগুণা অত্থা চ হোন্তি, এৰং নিরোধৰারে উপ্পাদনিরোধৰারেপি ৰেদিতব্বা. তত্থ চ ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো নিরুজ্ঝতি, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো নিরুজ্ঝতীতি…পে… পঞ্চৰোকারা চৰন্তানং…পে… নিরুজ্ঝতী’’তিআদিনা, ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো ন নিরুজ্ঝতি, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো ন নিরুজ্ঝতীতি…পে… সব্বেসং উপপজ্জন্তানং…পে… ন নিরুজ্ঝতী’’তিআদিনা নিরোধৰারে, ‘‘যস্স রূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো নিরুজ্ঝতীতি? নো. যস্স রূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তস্স ৰেদনাক্খন্ধো ন নিরুজ্ঝতীতি…পে… অরূপং উপপজ্জন্তানং অসঞ্ঞসত্তা চৰন্তানং তেসং রূপক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জতি, ৰেদনাক্খন্ধো চ ন নিরুজ্ঝতী’’তিআদিনা উপ্পাদনিরোধৰারে চ হেট্ঠা ৰুত্তানুসারেন সব্বত্থ পুচ্ছাৰিস্সজ্জননযো ঞাতব্বোতি অযং পৰত্তিৰারে নযো.

পরিঞ্ঞাৰারে পন পুগ্গলৰারাদীসু তীসু পুগ্গলৰারো একোৰ লব্ভতি, ন ওকাসপুগ্গলোকাসৰারা সদিসৰিস্সজ্জনত্তা. যো হি কোচি পুগ্গলো রূপাদিং পরিজানন্তোৰ, যত্থ কত্থচি নিরুদ্ধোপি তাদিসোৰ হোতি, তস্মা ছসু কালভেদেসু অনুলোমতো পুগ্গলৰসেন দ্ৰে দ্ৰে ৰারা, একেকস্মিং ৰারে দস দস কত্ৰা ৰীসতি ৰীসতি যমকানীতি ৰীসং যমকসতং, তদ্দিগুণা পুচ্ছা, তদ্দিগুণা চ অত্থা ৰেদিতব্বা. তত্থ চ ‘‘যো রূপক্খন্ধং পরিজানাতি, সো ৰেদনাক্খন্ধং পরিজানাতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা চ, ‘‘যো রূপক্খন্ধং ন পরিজানাতি, সো ৰেদনাক্খন্ধং ন পরিজানাতীতি? আমন্তা’’তি আদিনা চ অনুলোমপটিলোমতো আদিতো তীসু কালেসু সব্বপুচ্ছানং ‘‘আমন্তা আমন্তা’’ত্ৰেৰ ৰিস্সজ্জনং. ইতরেসু পন তীসু মিস্সককালেসু ‘‘যো রূপক্খন্ধং পরিজানাতি, সো ৰেদনাক্খন্ধং পরিজানিত্থাতি? নো. যো ৰা পন…পে… নো’’তি এৰং ইতরকালদ্ৰযেপি অনুলোমনযে ‘‘নো নো’’ত্ৰেৰ ৰিস্সজ্জনং.

পটিলোমনযে পন ‘‘যো রূপক্খন্ধং ন পরিজানাতি, সো ৰেদনাক্খন্ধং ন পরিজানিত্থাতি? অরহা রূপক্খন্ধং ন পরিজানাতি, নো চ সো ৰেদনাক্খন্ধং ন পরিজানিত্থ. অগ্গমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অরহন্তঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসা পুগ্গলা রূপক্খন্ধঞ্চ ন পরিজানন্তি, ৰেদনাক্খন্ধঞ্চ ন পরিজানিংসূ’’তিআদিনা, ‘‘যো রূপক্খন্ধং ন পরিজানাতি, সো ৰেদনাক্খন্ধং ন পরিজানিস্সতীতি? যে মগ্গং পটিলভিস্সন্তি, তে রূপক্খন্ধং ন পরিজানন্তি, নো চ ৰেদনাক্খন্ধং ন পরিজানিস্সন্তি. অরহা যে চ পুথুজ্জনা মগ্গং ন পটিলভিস্সন্তি, তে রূপক্খন্ধঞ্চ ন পরিজানন্তি, ৰেদনাক্খন্ধঞ্চ ন পরিজানিস্সন্তী’’তিআদিনা চ, ‘‘যো রূপক্খন্ধং ন পরিজানিত্থ, সো ৰেদনাক্খন্ধং ন পরিজানিস্সন্তীতি? যে মগ্গং পটিলভিস্সন্তি, তে রূপক্খন্ধং ন পরিজানিংসু, নো চ ৰেদনাক্খন্ধং ন পরিজানিস্সন্তি. অগ্গমগ্গসমঙ্গী যে চ পুথুজ্জনা মগ্গং ন পটিলভিস্সন্তি, তে রূপক্খন্ধঞ্চ ন পরিজানিংসু, ৰেদনাক্খন্ধঞ্চ ন পরিজানিস্সন্তী’’তিআদিনা চ পুচ্ছাৰিস্সজ্জননযো ৰেদিতব্বো.

এত্থ চ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নসঙ্খাতা তযো অদ্ধা পৰত্তিৰারে চুতিপটিসন্ধিৰসেন ন লব্ভন্তি, পৰত্তে চিত্তক্খণৰসেনেৰ লব্ভন্তি. লোকুত্তরমগ্গক্খণস্মিং হি নিব্বানারম্মণেন চিত্তেন পঞ্চসু খন্ধেসু পরিঞ্ঞাকিচ্চনিপ্ফত্তিযা যং কঞ্চি একং খন্ধং পরিজানন্তো ইতরম্পি ‘‘পরিজানাতী’’তি অনুলোমপঞ্হেসু পরিঞ্ঞাকিচ্চস্স মত্থকপ্পত্তং অগ্গমগ্গসমঙ্গিং সন্ধায ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং ৰুত্তং. ‘‘ন পরিজানাতী’’তি পটিলোমপঞ্হেসু পুথুজ্জনাদযো সন্ধায ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘পরিজানিত্থা’’তি ইমস্মিং পন অতীতকালৰারে মগ্গানন্তরে অগ্গফলে ঠিতোপি পরিঞ্ঞাকিচ্চস্স নিট্ঠিতত্তা পরিজানিত্থযেৰ নাম. ‘‘পরিজানাতী’’তি চ অগ্গমগ্গসমঙ্গী ৰুচ্চতি, ‘‘পরিজানিস্সন্তী’’তি পুথুজ্জনাদযো, তস্মা যো ন পরিজানাতি, সো পরিজানিত্থাতি ৰা, পরিজানিস্সতীতিআদিনা ৰা ৰত্তুং অসক্কুণেয্যতায ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং কতং.

পটিলোমনযে পন ‘‘অগ্গমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অরহন্তঞ্চ ঠপেত্ৰা’’তি ইদং অগ্গমগ্গসমঙ্গিনো ‘‘ন পরিজানাতী’’তি ৰচনং, অরহতো চ ‘‘ন পরিজানিত্থা’’তি ৰত্তুং অসক্কুণেয্যতায ৰুত্তং, ‘‘যে চ পুথুজ্জনা মগ্গং ন পটিলভিস্সন্তী’’তি ইমিনা অতীতে ৰিয অনাগতেপি অনন্তকালং অমুচ্চনকা সত্তা নাম অত্থীতি দস্সেতি, তে চ অরহতা নিট্ঠিতপরিঞ্ঞাকিচ্চেন, ‘‘ন পরিজানিস্সন্তী’’তি ৰত্তব্বতং ৰা আপন্নেন সমকা জাতা, সব্বত্থ চ একং খন্ধং পরিজানন্তো সব্বং পরিজানাতি, অপরিজানন্তোপি চ সব্বং ন পরিজানাতীতি ৰেদিতব্বন্তি অযং খন্ধযমকমাতিকত্থসংৰণ্ণনানযো.

আযতনযমকমাতিকত্থৰণ্ণনা

আযতনযমকমাতিকায পন পাল়িৰৰত্থানাদিকং সব্বং খন্ধযমকমাতিকায ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং অঞ্ঞত্র ৰিসেসা, তত্রাযং ৰিসেসো – ‘‘দ্ৰাদসাযতনানী’’তি পদং আদিং কত্ৰা যাৰ ‘‘নাযতনা ন মনো’’তি, তাৰ পৰত্তা অযং আযতনমাতিকা নাম. তত্থ দ্ৰাদসাযতনানি উদ্দিসিত্ৰা যমকৰসেন পুচ্ছাসু খন্ধপদং ঠপেত্ৰা চক্খাদীনি পঞ্চ অজ্ঝত্তিকাযতনানি পঠমং ৰুত্তানি, পচ্ছা রূপাদিপঞ্চবাহিরাযতনানি, পরিযোসানে মনাযতনধম্মাযতনানীতি এৰং পাল়িৰৰত্থানে পঞ্হে. ৰিস্সজ্জনে পন ‘‘চক্খু চক্খাযতনন্তি? দিব্বচক্খু পঞ্ঞাচক্খু চক্খুমেৰ, ন চক্খাযতনং, চক্খাযতনং চক্খু চেৰ চক্খাযতনঞ্চ. সোতং সোতাযতনন্তি? দিব্বসোতং তণ্হাসোতং সোতমেৰ, ন সোতাযতনং. ঘানং ঘানাযতনন্তি? আমন্তা…পে… কাযো কাযাযতনন্তি? নামকাযো চিত্তকাযোতিআদি কাযো, ন কাযাযতনং. রূপং রূপাযতনন্তি? ভূতাদি, পিযরূপাদি চ রূপংৰ, ন রূপাযতনং. সদ্দো সদ্দাযতনন্তি? আমন্তা. গন্ধো গন্ধাযতনন্তি? সীলগন্ধাদযো গন্ধোৰ, ন গন্ধাযতনং. রসো রসাযতনন্তি? অত্থরসাদযো রসোৰ, ন রসাযতনং. ধম্মো ধম্মাযতনন্তি? পরিযত্তিধম্মাদযো ধম্মোৰ, ন ধম্মাযতনং. ধম্মাযতনং ধম্মোতি? আমন্তা’’তি অযং পণ্ণত্তিৰারে ৰিসেসো.

পৰত্তিৰারে পন ‘‘যস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স সোতাযতনং উপ্পজ্জতীতি? সচক্খুকানং অসোতকানং উপপজ্জন্তানং তেসং চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং সোতাযতনং উপ্পজ্জতি. সচক্খুকানং সসোতকানং উপপজ্জন্তানং তেসং চক্খাযতনঞ্চ উপ্পজ্জতি, সোতাযতনঞ্চ উপ্পজ্জতি…পে… যস্স রূপাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স মনাযতনং উপ্পজ্জতীতি? অচিত্তকানং রূপাযতনং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং মনাযতনং উপ্পজ্জতি. পঞ্চৰোকারে উপ্পাদক্খণে তদুভযং উপ্পজ্জতি. যস্স ৰা পন মনাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স রূপাযতনং উপ্পজ্জতীতি? অরূপভৰৰজ্জিতে সঞ্ঞাভৰে উপপজ্জন্তানং…পে… উপ্পজ্জতি. যস্স রূপাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স ধম্মাযতনং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? অরূপভৰৰজ্জিতে সব্বত্থ উপ্পজ্জতি. যস্স মনাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স ধম্মাযতনং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা, যস্স ৰা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? অসঞ্ঞভৰৰজ্জিতে সব্বত্থ উপ্পজ্জতী’’তি এৰং সদ্দাযতনৰজ্জিতা সেসাযতনমাতিকাযমকযোজনা যথানুরূপং ৰেদিতব্বা. সদ্দাযতনং হি পটিসন্ধিক্খণে ন লব্ভতি, অযং উপ্পাদৰারে ৰিসেসো, ইমিনা নযেন নিরোধৰারাদীসু, পরিঞ্ঞাৰারে চ যোজনাৰিসেসো ৰেদিতব্বো, সব্বত্থ চ খন্ধতো আযতনানং বহুতা চ যমকৰারবহুতা চ ৰেদিতব্বা. সেসং তাদিসমেৰাতি অযং আযতনযমকমাতিকত্থসংৰণ্ণনানযো.

ধাতুযমকমাতিকত্থৰণ্ণনা

ধাতুযমকমাতিকায পন পাল়িৰৰত্থানং সব্বং আযতনযমকমাতিকায ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি অযং ধাতুযমকমাতিকত্থসংৰণ্ণনানযো.

সচ্চযমকমাতিকত্থৰণ্ণনা

সচ্চযমকমাতিকায পন খন্ধযমকে ৰুত্তনযেন ৰারভেদা, কালাদিভেদা চ ৰেদিতব্বা, পাল়িৰৰত্থানে পনেত্থ চতুন্নং সচ্চানং ৰসেন পদসোধনৰারো পদসোধনমূলচক্কৰারো সুদ্ধসচ্চৰারো সুদ্ধসচ্চমূলচক্কৰারোতি ইমেসু চতূসু ৰারেসু যমকগণনা ৰেদিতব্বা. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনেসু পন ‘‘দুক্খং দুক্খসচ্চন্তি? আমন্তা. দুক্খসচ্চং দুক্খন্তি? কাযিকচেতসিকং দুক্খং ঠপেত্ৰা অৰসেসং দুক্খসচ্চং, ন দুক্খং. কাযিকচেতসিকং দুক্খং পন দুক্খঞ্চেৰ দুক্খসচ্চঞ্চ. সমুদযো সমুদযসচ্চন্তি? তণ্হং ঠপেত্ৰা অৰসেসা সচ্চৰিভঙ্গে নিদ্দিট্ঠা কুসলাদিধম্মা সমুদযো, ন সমুদযসচ্চং. তণ্হা পন সমুদযো চেৰ সমুদযসচ্চঞ্চ. সমুদযসচ্চং সমুদযোতি? আমন্তা. নিরোধো নিরোধসচ্চন্তি? তদঙ্গনিরোধাদযো, খণিকনিরোধো চ নিরোধোৰ, ন নিরোধসচ্চং. নিব্বানং পন নিরোধো চেৰ নিরোধসচ্চঞ্চ. নিরোধসচ্চং নিরোধোতি? আমন্তা. মগ্গো মগ্গসচ্চন্তি? মিচ্ছামগ্গঙ্গাদযো মগ্গো, ন মগ্গসচ্চং. অরিযমগ্গো পন মগ্গো চেৰ মগ্গসচ্চঞ্চ. মগ্গসচ্চং মগ্গোতি? আমন্তা’’তিআদিনা পণ্ণত্তিৰারে নযো ৰেদিতব্বো.

পৰত্তিৰারে পন ‘‘যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, তস্স সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং উপপজ্জন্তানং পৰত্তে তণ্হাৰিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জতি. তণ্হায উপ্পাদক্খণে তদুভযং উপ্পজ্জতি. যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, তস্স মগ্গসচ্চং উপ্পজ্জতীতি…পে… পঞ্চৰোকারে মগ্গস্স উপ্পাদক্খণে তদুভযং উপ্পজ্জতি. যস্স ৰা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? অরূপে মগ্গস্স উপ্পাদক্খণে তেসং মগ্গসচ্চং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি. পঞ্চৰোকারে তদুভযং উপ্পজ্জতি. যস্স সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জতি, তস্স মগ্গসচ্চং উপ্পজ্জতীতি? নো, যস্স ৰা পন…পে… নো’’তিআদিনা পুগ্গলৰারে, ‘‘যত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, তত্থ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জতীতি? অসঞ্ঞসত্তে তত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, নো চ তত্থ তদঞ্ঞং, অঞ্ঞত্থ তদুভযম্পি. যত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, তত্থ মগ্গসচ্চং উপ্পজ্জতীতি? অপাযে, অসঞ্ঞসত্তে চ দুক্খমেৰ, নো চ তত্থ তদঞ্ঞং, অঞ্ঞত্থ তদুভযম্পী’’তিআদিনা ওকাসৰারে, পুগ্গলোকাসৰারেপীতি এৰং অনুলোমনযে,

‘‘যস্স দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতি, তস্স সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন…পে… নুপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং উপপজ্জন্তানং পৰত্তে তণ্হাৰিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতি, নো চ তেসং দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতি. সব্বেসং চৰন্তানং পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে অরূপে মগ্গস্স চ ফলস্স চ উপ্পাদক্খণে তেসং সমুদযসচ্চঞ্চ নুপ্পজ্জতি, দুক্খসচ্চঞ্চ নুপ্পজ্জতী’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতি, তত্থ সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতীতি? নত্থি. যত্থ ৰা পন সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতি, তত্থ দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতীতি? উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স যত্থ দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন যত্থ সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং উপপজ্জন্তানং পৰত্তে তণ্হাৰিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং তত্থ সমুদযসচ্চং এৰ নুপ্পজ্জতি, নেতরং, সব্বেসং পন চৰন্তানং পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে অরূপে মগ্গস্স চ ফলস্স চ উপ্পাদক্খণে তেসং তত্থ তদুভযম্পি নুপ্পজ্জতী’’তিআদিনা চ সব্বত্থ পটিলোমনযে চ,

‘‘যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, তস্স সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিত্থাতি? আমন্তা. যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, তস্স মগ্গসচ্চং উপ্পজ্জিত্থাতি? অভিসমেতাৰীনং উপ্পজ্জিত্থ, ন ইতরেস’’ন্তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিত্থাতি? সুদ্ধাৰাসানং দুতিযে চিত্তে ৰত্তমানে অসঞ্ঞসত্তানং তত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, নেতরং, ইতরেসং তদুভযং উপ্পজ্জিত্থা’’তিআদিনা, ‘‘যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিস্সতীতি? অগ্গমগ্গসমঙ্গীনং অরহন্তানং যস্স চিত্তস্স অনন্তরা অগ্গমগ্গং পটিলভিস্সন্তি, তেসং দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিস্সতি, নেতরং, ইতরেসং তদুভযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, তস্স সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিত্থাতি? আমন্তা, যস্স ৰা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং চৰন্তানং পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে অরূপে মগ্গফলুপ্পত্তিক্খণে তেসং সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ তেসং দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি. সব্বেসং উপপজ্জন্তানং পৰত্তে চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে সমুদযসচ্চঞ্চ উপ্পজ্জিত্থ, দুক্খসচ্চঞ্চ উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা চ সেসকালভেদেসু চ অনুলোমপটিলোমাদীসু চ ৰুত্তানুসারেন উপ্পাদৰারে সব্বত্থ ৰিস্সজ্জননযো যথানুরূপং ঞাতব্বো. ‘‘যস্স দুক্খসচ্চং নিরুজ্ঝতি, তস্স সমুদযসচ্চং নিরুজ্ঝতীতি…পে… তণ্হায ভঙ্গক্খণে তেসং তদুভযং নিরুজ্ঝতী’’তিআদিনা নিরোধৰারে, উপ্পাদনিরোধৰারেপীতি এৰং পৰত্তিৰারে সব্বত্থ যথানুরূপতো যোজনা ৰেদিতব্বা.

তথা ‘‘যো দুক্খসচ্চং পরিজানাতি, সো সমুদযসচ্চং পজহতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা পরিঞ্ঞাৰারেপীতি এৰমেত্থ পাল়িনযো ঞাতব্বো.

অত্থৰিনিচ্ছযে পনেত্থ ইদং লক্খণং – পৰত্তি ৰারে তাৰেত্থ নিরোধসচ্চং ন লব্ভতেৰ, সেসেসু পন তীসু সচ্চেসু সমুদযমগ্গসচ্চানি একন্তেন পৰত্তিযং এৰ লব্ভন্তি. দুক্খসচ্চং চুতিপটিসন্ধীসুপি পৰত্তেপীতি এৰমেত্থ যং যং সব্বত্থ লব্ভতি, তস্স তস্স ৰসেন অত্থৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. তত্রিদং নযমুখং – সব্বেসং উপপজ্জন্তানন্তি অন্তমসো সুদ্ধাৰাসানম্পি. তেপি হি দুক্খসচ্চেনেৰ উপ্পজ্জন্তি. তণ্হাৰিপ্পযুত্তচিত্তস্সাতি ইদং দুক্খসচ্চসমুদযসচ্চেসু এককোট্ঠাসস্স উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তং, তস্মা পঞ্চৰোকারৰসেনেৰ গহেতব্বং. চতুৰোকারে পন তণ্হাৰিপ্পযুত্তফলসমাপত্তিযা উপ্পাদক্খণে একম্পি সচ্চং নুপ্পজ্জতি. তদুভযন্তি দুক্খসমুদযসচ্চদ্ৰযং. তস্মিং হি খণে তণ্হং ঠপেত্ৰা সেসং দুক্খসচ্চং নাম হোতীতি তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. মগ্গস্স উপ্পাদক্খণে পন রূপমেৰ দুক্খসচ্চং নাম, সেসা মগ্গসহজাতা ধম্মা সচ্চৰিনিমুত্তাৰ. তেনেৰ কারণেন ‘‘অরূপে মগ্গস্স উপ্পাদক্খণে তেসং মগ্গসচ্চং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. সব্বেসং উপপজ্জন্তানং পৰত্তে তণ্হাৰিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে. তেসং তত্থাতি তেসং তস্মিং উপপত্তিক্খণে তণ্হাৰিপ্পযুত্তচিত্তুপ্পত্তিক্খণে চাতি এৰমেত্থ খণৰসেন ওকাসো ৰেদিতব্বো. অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসু এসেৰ নযো. অনভিসমেতাৰীনন্তি অনভিসমিতসচ্চানন্তি ইমিনা নযমুখেন সব্বত্থ অত্থৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

পরিঞ্ঞাৰারে পন ঞাততীরণপহানৰসেন তিস্সোপি পরিঞ্ঞাযো লব্ভন্তি. যস্মা পন লোকুত্তরধম্মেসু পরিঞ্ঞানাম নত্থি, তস্মা ইধ দ্ৰে এৰ সচ্চানি গহিতানি. তত্থ ‘‘দুক্খসচ্চং পরিজানাতী’’তি ঞাততীরণপরিঞ্ঞাৰসেন ৰুত্তং, ‘‘সমুদযসচ্চং পজহতী’’তি ঞাতপহানপরিঞ্ঞাৰসেন, ইতি ইমাসং পরিঞ্ঞানং ৰসেন সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. অযং সচ্চযমকমাতিকত্থসংৰণ্ণনানযো.

সঙ্খারযমকমাতিকত্থৰণ্ণনা

সঙ্খারযমকমাতিকায পন হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ মহাৰারন্তরাদিভেদা ৰেদিতব্বা. অযং পনেত্থ ৰিসেসো – মাতিকায তাৰ যথা হেট্ঠা খন্ধাদযো ধম্মে উদ্দিসিত্ৰা ‘‘রূপং রূপক্খন্ধো’’তিআদিনা পদসোধনৰারো আরদ্ধো, তথা অনারভিত্ৰা ‘‘অস্সাসপস্সাসা কাযসঙ্খারো’’তিআদিনা পঠমং তযোপি সঙ্খারা ৰিভজিত্ৰা দস্সিতা. তত্থ কাযস্স সঙ্খারো কাযসঙ্খারো, অস্সাসপস্সাসা. ‘‘কাযিকা এতে ধম্মা কাযপটিবদ্ধা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩; সং. নি. ৪.৩৪৮) ৰচনতো কারণভূতস্স করজকাযস্স ফলভূতো এস সঙ্খারোতি কাযসঙ্খারো. অপরো নযো – সঙ্খরীযতীতি সঙ্খারো. কেন সঙ্খরীযতি? কাযেন. অযং হি ৰাতো ৰিয ভস্তায করজকাযেন সঙ্খরীযতি, এৰম্পি কাযস্স সঙ্খারোতি কাযসঙ্খারো, কাযেন কতো অস্সাসপস্সাসৰাতোতি অত্থো. চেতসা ৰিতক্কেত্ৰা ৰিচারেত্ৰা পচ্ছা ৰাচং ভিন্দতি, তস্মা ‘‘ৰিতক্কৰিচারা ৰচীসঙ্খারো’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩) ৰচনতো পন সঙ্খরোতীতি সঙ্খারো, কিং সঙ্খরোতি? ৰচিং. ৰচিযা সঙ্খারোতি ৰচীসঙ্খারো, ৰচীভেদসমুট্ঠাপকস্স ৰিতক্কৰিচারদ্ৰযস্সেতং নামং. ‘‘সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ চেতসিকা এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩; সং. নি. ৪.৩৪৮) ৰচনতোযেৰ পন ততিযপদে সঙ্খরীযতীতি সঙ্খারো, কেন সঙ্খরীযতি? চিত্তেন, ইতি চিত্তস্স সঙ্খারোতি চিত্তসঙ্খারো, সব্বেসম্পি চিত্তসমুট্ঠানানং চেতসিকানং ধম্মানং এতং অধিৰচনং. ৰিতক্কৰিচারানং পন ৰচীসঙ্খারভাৰেন ৰিসুং গহিতত্তা ‘‘ঠপেত্ৰা ৰিতক্কৰিচারে’’তি ৰুত্তং.

ইদানি ‘‘কাযো কাযসঙ্খারো’’তি পদসোধনৰারো আরদ্ধো, তস্স অনুলোমনযে তীণি, পটিলোমনযে তীণীতি ছ যমকানি. পদসোধনমূলচক্কৰারে একেকসঙ্খারমূলকানি দ্ৰে দ্ৰে কত্ৰা অনুলোমনযে ছ, পটিলোমনযে ছাতি দ্ৰাদস যমকানি. সুদ্ধসঙ্খারৰারে পন যথা সুদ্ধখন্ধৰারাদীসু ‘‘রূপং খন্ধো, খন্ধা রূপ’’ন্তিআদিনা নযেন যমকানিৰুত্তানি, এৰং ‘‘কাযো সঙ্খারো, সঙ্খারা কাযো’’তি অৰত্ৰা ‘‘কাযসঙ্খারো ৰচীসঙ্খারো’’তিআদিনা নযেন কাযসঙ্খারমূলকানি দ্ৰে, ৰচীসঙ্খারমূলকং একন্তি অনুলোমে তীণি, পটিলোমে তীণীতি ছ যমকানি ৰুত্তানি. কিং কারণা? সুদ্ধিকএকেকপদৰসেন অত্থভেদাভাৰতো, কাযসঙ্খারোতি পন দ্ৰীহিপি পদেহি একোৰ অত্থো লব্ভতীতি অযং ৰিসেসোৰ, তস্মা একেকপদৰসেন ন ৰুত্তং, ‘‘কাযো কাযসঙ্খারো’’তিআদি পন ৰত্তব্বং সিযা, সোপি নযো পদসোধনৰারে ৰিনাপি অত্থেন ৰচনং যুজ্জতীতি তত্থেৰ ৰুত্তো, ইধ পন কাযসঙ্খারাদীনং ৰচীসঙ্খারাদীহি অঞ্ঞত্তা ‘‘কাযসঙ্খারো ৰচীসঙ্খারো’’তিআদিনাপি যমকানি ৰুত্তানি. সুদ্ধসঙ্খারমূলচক্কৰারো পনেত্থ ন গহিতোতি অযং তাৰেত্থ পাল়িৰৰত্থানে ৰিসেসো.

পঞ্হৰিস্সজ্জনেসু পন ‘‘কাযো কাযসঙ্খারোতি? নো, কাযসঙ্খারো কাযোতি? নো’’তি ৰা এৰং সব্বত্থ পটিসেধো. ৰিস্সজ্জনানং কাযাদীনং এৰ কাযসঙ্খারাদিনামত্তা. ন হি কাযাদযো ৰিয কাযসঙ্খারাদীনং নামং হোতি, পটিলোমে পন ন কাযো ন কাযসঙ্খারোতি যো কাযো ন হোতি, সো কাযসঙ্খারোপি ন হোতীতি পুচ্ছায অত্থো, তস্সা কাযসঙ্খারো ন কাযো কাযসঙ্খারোতি কাযসঙ্খারো কাযো ন হোতি, কাযসঙ্খারোযেৰ পনেসো হোতি, কাযঞ্চ কাযসঙ্খারঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসং সঙ্খতাসঙ্খতাদিভেদং সব্বং ন চ কাযো, ন চ কাযসঙ্খারোতি ৰিস্সজ্জনং. সেসেসুপি এসেৰ নযো, ইতরেসু চ অনুলোমপটিলোমেসু ‘‘কাযো কাযসঙ্খারোতি? নো, সঙ্খারা ৰচীসঙ্খারোতি? ৰচীসঙ্খারো সঙ্খারো চেৰ ৰচীসঙ্খারো চ, অৰসেসা সঙ্খারা, ন ৰচীসঙ্খারো, ন সঙ্খারা ন ৰচীসঙ্খারোতি? আমন্তা’’তিআদিনা সব্বত্থ পুচ্ছাৰিস্সজ্জননযো ৰেদিতব্বো.

পৰত্তিৰারে পন ‘‘যস্স কাযসঙ্খারো উপ্পজ্জতি, তস্স ৰচীসঙ্খারো উপ্পজ্জতীতি? ৰিনা ৰিতক্কৰিচারেহি অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে তেসং কাযসঙ্খারো উপ্পজ্জতি, নেতরো, সৰিতক্কসৰিচারচিত্তসমঙ্গীনং পন কামাৰচরসত্তানং তদুভযম্পি উপ্পজ্জতি. যস্স ৰা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? রূপারূপভৰিকানং ৰিতক্কৰিচারুপ্পাদক্খণে ৰচীসঙ্খারোৰ উপ্পজ্জতি, নেতরো…পে… যথাৰুত্তকামাৰচরানং পন তদুভযং উপ্পজ্জতি. যস্স কাযসঙ্খারো উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তসঙ্খারো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা…পে… যস্স ৰা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি…পে… অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে তদুভযং উপ্পজ্জতি. যস্স ৰচীসঙ্খারো উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তসঙ্খারো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা…পে… যত্থ কাযসঙ্খারো উপ্পজ্জতি, তত্থ ৰচীসঙ্খারো উপ্পজ্জতীতি? কামাৰচরসত্তানং দুতিযজ্ঝানে ততিযজ্ঝানে তত্থ কাযসঙ্খারোৰ উপ্পজ্জতি, নেতরো, পঠমজ্ঝানাদীসু পন তদুভযং উপ্পজ্জতি. যত্থ ৰা পন …পে… উপ্পজ্জতীতি? কামাৰচরে উপ্পজ্জতি, ন রূপারূপভৰেসু. যত্থ কাযসঙ্খারো উপ্পজ্জতি, তত্থ চিত্তসঙ্খারো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা. যত্থ ৰা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? কামাৰচরসত্তানং চতুত্থজ্ঝানে রূপারূপভৰে চ তত্থ চিত্তসঙ্খারোৰ উপ্পজ্জতি, নেতরো, ইতরজ্ঝানাদীসু পন তদুভযং উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা,

‘‘যস্স কাযসঙ্খারো নুপ্পজ্জতি, তস্স ৰচীসঙ্খারো নুপ্পজ্জতীতি? ৰিনা অস্সাসপস্সাসেহি ৰিতক্কৰিচারানং উপ্পাদক্খণে তেসং কাযসঙ্খারোৰ নুপ্পজ্জতি, নেতরো, সব্বেসং চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে ৰিনা অস্সাসপস্সাসেহি অৰিতক্কঅৰিচারচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে নিরোধসমাপন্নানং অসঞ্ঞসত্তানঞ্চ তদুভযম্পি নুপ্পজ্জতি…পে… যস্স কাযসঙ্খারো নুপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তসঙ্খারো নুপ্পজ্জতীতি…পে… সব্বচিত্তানং ভঙ্গক্খণে নিরোধসমাপন্নানং অসঞ্ঞসত্তানঞ্চ নুপ্পজ্জতী’’তিআদিনা চ, ‘‘যত্থ কাযসঙ্খারো নুপ্পজ্জতি, তত্থ ৰচীসঙ্খারো নুপ্পজ্জতীতি…পে… চতুত্থজ্ঝানক্খণে রূপভৰাদীসু নুপ্পজ্জতী’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স কাযসঙ্খারো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৰচীসঙ্খারো উপ্পজ্জিত্থাতি? আমন্তা’’তিআদিনা, ‘‘যস্স কাযসঙ্খারো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স চিত্তসঙ্খারো নুপ্পজ্জিত্থাতি? নত্থী’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ কাযসঙ্খারো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ৰচীসঙ্খারো নুপ্পজ্জিত্থাতি…পে… চতুত্থজ্ঝানং সমাপন্নানং সুদ্ধাৰাসানং দুতিযে চিত্তে ৰত্তমানে অসঞ্ঞসত্তানং তেসং তত্থ কাযসঙ্খারো চ নুপ্পজ্জিত্থ ৰচীসঙ্খারো চা’’তিআদিনা চ,

‘‘যস্স কাযসঙ্খারো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স ৰচীসঙ্খারো উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন…পে… উপ্পজ্জিস্সতীতি? যস্স চিত্তস্স অনন্তরা কামাৰচরানং পচ্ছিমচিত্তং উপ্পজ্জিস্সতি, রূপারূপভৰে পচ্ছিমভৰিকানং ৰচীসঙ্খারোৰ উপ্পজ্জিস্সতি, ন কাযসঙ্খারো, অঞ্ঞেসং পন তদুভযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স কাযসঙ্খারো নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স ৰচীসঙ্খারো নুপ্পজ্জিস্সতীতি…পে… পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গীনং যস্স চিত্তস্স অনন্তরা অৰিতক্কঅৰিচারং পচ্ছিমচিত্তং উপ্পজ্জিস্সতি, তেসং তদুভযং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা সব্বকালভেদেসু যথানুরূপতো উপ্পাদৰারে যোজনানযো ৰেদিতব্বো. ‘‘যস্স কাযসঙ্খারো নিরুজ্ঝতি, তস্স ৰচীসঙ্খারো নিরুজ্ঝতীতি…পে… পঠমজ্ঝানং সমাপন্নানং কামাৰচরানং অস্সাসপস্সাসানং ভঙ্গক্খণে তদুভযং নিরুজ্ঝতি. যস্স কাযসঙ্খারো নিরুজ্ঝতি, তস্স চিত্তসঙ্খারো নিরুজ্ঝতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা নিরোধৰারে, ‘‘যস্স কাযসঙ্খারো উপ্পজ্জতি, তস্স ৰচীসঙ্খারো নিরুজ্ঝতীতি? নো’’তিআদিনা উপ্পাদনিরোধৰারে চ,

‘‘যো কাযসঙ্খারং পরিজানাতি, সো ৰচীসঙ্খারং পরিজানাতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা পরিঞ্ঞাৰারে চ হেট্ঠা ৰুত্তানুসারেন সব্বত্থ পাল়িনযো ৰেদিতব্বো.

পৰত্তিৰারে পনেত্থ পচ্চুপ্পন্নকালে পুগ্গলৰারস্স অনুলোমনযে কাযসঙ্খারমূলকানি দ্ৰে, ৰচীসঙ্খারমূলকং একন্তি তীণেৰ যমকানি লব্ভন্তি. তস্স পটিলোমনযেপি ওকাসৰারাদীসুপি এসেৰ নযো. এৰমেত্থ সব্বৰারেসু তিণ্ণং তিণ্ণং যমকানং ৰসেন যমকগণনা ৰেদিতব্বা. অত্থৰিনিচ্ছযে পনেত্থ ইদং লক্খণং – ইমস্মিং হি সঙ্খারযমকে ‘‘অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে, ৰিতক্কৰিচারানং উপ্পাদক্খণে’’তিআদিৰচনতো (যম. ২.সঙ্খারযমক.১৯) পচ্চুপ্পন্নাদিকালভেদো পৰত্তিৰসেনাপি গহেতব্বো, ন চুতিপটিসন্ধিৰসেনেৰ. ‘‘দুতিযজ্ঝানে ততিযজ্ঝানে তত্থ কাযসঙ্খারো উপ্পজ্জতী’’তিআদিৰচনতো (যম. ২.সঙ্খারযমক.২১) চ ঝানম্পি ওকাসৰসেন গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. এৰমেত্থ যং যং লব্ভতি, তস্স তস্স ৰসেন অত্থৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. তত্রিদং নযমুখং – ‘‘ৰিনা ৰিতক্কৰিচারেহী’’তি দুতিযততিযজ্ঝানৰসেন ৰুত্তং, ন চতুত্থজ্ঝানৰসেন তত্থ অস্সাসপস্সাসানং অভাৰতো. ‘‘চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে’’তি ইদং কাযসঙ্খারস্স একন্তচিত্তসমুট্ঠানত্তা ৰুত্তং, উপ্পজ্জমানমেৰ হি চিত্তং রূপং, অরূপং ৰা সমুট্ঠাপেতি, ন ভিজ্জমানং, ঠিতং ৰা. ‘‘পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গীন’’ন্তি সব্বপচ্ছিমেন অপ্পটিসন্ধিকচিত্তেন সমঙ্গীনং খীণাসৰানং. ‘‘অৰিতক্কঅৰিচারং পচ্ছিমচিত্ত’’ন্তি এত্থ রূপাৰচরানং দুতিযজ্ঝানিকাদিচুতিচিত্তৰসেন, অরূপাৰচরানঞ্চ চতুত্থজ্ঝানিকচুতিচিত্তৰসেন অত্থো গহেতব্বো.

‘‘যস্স কাযসঙ্খারো নিরুজ্ঝতি, তস্স চিত্তসঙ্খারো নিরুজ্ঝতী’’তি এত্থ নিযমতো কাযসঙ্খারস্স চিত্তসঙ্খারেন সদ্ধিং একক্খণে নিরুজ্ঝনতো ‘‘আমন্তা’’তি পটিৰচনং দিন্নং ন একচিত্তক্খণিকত্তা. চিত্তসঙ্খারো হি কাযসঙ্খারেন ৰিনাপি উপ্পজ্জতি চ নিরুজ্ঝতি চ. কাযসঙ্খারো পন চিত্তসমুট্ঠানত্তা যেন চিত্তেন সদ্ধিং উপ্পজ্জতি, ততো পট্ঠায সত্তরসমেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝতি, এসা চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স ধম্মতা. যং পন ৰিভঙ্গপ্পকরণস্স সীহল়ট্ঠকথায ‘‘চিত্তসমুট্ঠানরূপং সত্তরসমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে নিরুজ্ঝতী’’তি ৰুত্তং, তং ইমায পাল়িযা ৰিরুজ্ঝতি. ‘‘যস্স কাযসঙ্খারো উপ্পজ্জতি, তস্স ৰচীসঙ্খারো নিরুজ্ঝতী’’তি এত্থ যস্মা কাযসঙ্খারো চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পজ্জতি, ন চ তস্মিং খণে ৰিতক্কৰিচারা নিরুজ্ঝন্তি, তস্মা ‘‘নো’’তি পটিসেধো কতো. ইমিনা নযমুখেন সব্বত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. অযং সঙ্খারযমকমাতিকত্থসংৰণ্ণনানযো.

অনুসযযমকমাতিকত্থৰণ্ণনা

অনুসযযমকমাতিকায পন পাল়িৰৰত্থানং তাৰ এৰং ৰেদিতব্বং. অনুসযযমকেপি খন্ধযমকমাতিকাদীসু ৰিয দেসনং অকত্ৰা অঞ্ঞেন নযেন পাল়িদেসনা কতা. কথং? পঠমং তাৰ পরিচ্ছেদৰারো পরিচ্ছিন্নুদ্দেসৰারোতি দ্ৰে ৰারা উদ্দেসৰসেন দেসিতা, ততো উপ্পত্তিট্ঠানৰারোতি একো খুদ্দকৰারো. ততো অনুসযৰারো সানুসযৰারো পজহনৰারো পরিঞ্ঞাৰারো পহীনৰারো উপ্পজ্জনৰারো ধাতুৰারোতি অনুসযে যোজেত্ৰা যমকৰসেন পপঞ্চতো নিদ্দিট্ঠা সত্ত মহাৰারাতি অট্ঠকনিদ্দেসৰসেন দেসিতা, এৰং দসহি ৰারেহি অনুসযযমকদেসনা কতা. তেসু যে ইমে হি পরিচ্ছেদৰারোতিআদিনা দ্ৰে ৰারা উদ্দেসৰসেন ৰুত্তা, তে ইধ অনুসযযমকমাতিকাতি গহেতব্বা.

তত্থ হি সত্ত অনুসযাতি অযং গণনায পরিচ্ছিন্দিত্ৰা অনুসযানং দেসিতত্তা পরিচ্ছেদৰারো নাম. কামরাগানুসযো…পে… অৰিজ্জানুসযোতি অযং পরিচ্ছেদৰসেন পরিচ্ছিন্নানং নামমত্তং উদ্দিসিত্ৰা ‘‘ইমে নাম তে’’তি দেসিতত্তা পরিচ্ছিন্নুদ্দেসৰারো নাম. তত্থ অনুত্তানত্থতো তাৰ অনুসযাতি কেনট্ঠেন অনুসযা? অনুসযনট্ঠেন. কো এস অনুসযনট্ঠো নামাতি? অপ্পহীনট্ঠো. কামরাগানুসযাদযো হি অপ্পহীনট্ঠেন তস্স তস্স সন্তানে অনুসেন্তি নাম, তস্মা ‘‘অনুসযা’’তি ৰুচ্চন্তি, অনুসেন্তীতি চ তং তং অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. অথাপি সিযা – অনুসযনট্ঠো নাম অপ্পহীনাকারো, অপ্পহীনাকারো চ ন উপ্পজ্জতি, তস্মা অনুসযা ন উপ্পজ্জন্তীতি. তত্রিদং পটিৰচনং – অপ্পহীনাকারো অনুসযো, অনুসযোতি পন অপ্পহীনট্ঠেন থামগতকিলেসো ৰুচ্চতি, সো চিত্তসম্পযুত্তো সারম্মণো সপ্পচ্চযট্ঠেন সহেতুকো একন্তাকুসলোৰ হোতি কথাৰত্থুস্মিং (কথা. ৫৫৪ আদযো) অনুসযানং চিত্তৰিপ্পযুত্তভাৰস্স পটিসেধিতত্তা, সো চ অতীতোপি হোতি, অনাগতোপি পচ্চুপ্পন্নোপি, তস্মা উপ্পজ্জতীতি ৰত্তুং যুত্তং. তথা হি ধম্মসঙ্গহে মোহস্স পদভাজনে ৩১৭ ‘‘অৰিজ্জানুসযো অৰিজ্জাপরিযুট্ঠানং…পে… অযং তস্মিং সমযে মোহো হোতী’’তি (ধ. স. ৩৯০). ইমস্মিঞ্চ যমকে উপ্পজ্জনৰারে ‘‘যস্স কামরাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতী’’তিআদি ৰুত্তং, তস্মা ‘‘অনুসেন্তীতি তং তং অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জন্তী’’তি যং ৰুত্তং, তং সুৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. কামরাগানুসযোতি কামরাগো চ সো অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযো চাতি কামরাগানুসযো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. অযং তাৰেত্থ অনুত্তানত্থো. অত্থৰিনিচ্ছযো পনেত্থাপি নিদ্দেসনযমুখদস্সনৰসেনেৰ হোতি, নিদ্দেসো চেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তো.

উপ্পত্তিট্ঠানৰারাদযো অট্ঠ ৰারা চ, তত্রাযং পাল়িৰৰত্থানানুপুব্বিকামুখমত্তপ্পকাসনা. তেসং হি পঠমো অনুসযানং উপ্পত্তিট্ঠানৰারো নাম. তত্থ ৰারভেদো যমকযোজনৰারে নত্থি, ইতরেসু পন সত্তসু মহাৰারেসু অত্থি. তেসু হি পঠমো অনুসযৰারো অনুলোমপটিলোমনযৰসেন দুৰিধো হোতি. তত্থ অনুলোমনযে ‘‘যস্স যত্থ…পে… অনুসেতী’’তি পুগ্গলোকাসতদুভযনামৰসেন তযো অন্তরৰারা হোন্তি, তেসু একেকস্মিং একমূলকদ্ৰিমূলকতিমূলকচতুমূলকপঞ্চমূলকছমূলকানং ৰসেন যমকভেদা হোন্তি. যথা চ অনুলোমনযে, এৰং পটিলোমনযেপি ৰেদিতব্বা. যথা চেত্থ অনুসযৰারে, এৰং সানুসযৰারপজহনৰারপরিঞ্ঞাৰারপহীনৰারউপ্পজ্জনৰারেসু পঞ্চসুপি. অযং পনেত্থ পুরিমেসু তীসু ৰারেসু ৰিসেসো. ওকাসৰারে ‘‘যত্থ তত্থা’’তি অৰত্ৰা ‘‘যতো ততো’’তি নিস্সক্কৰচনেন দেসনা কতা. সেসং তাদিসমেৰ. যো পনাযং সব্বপচ্ছিমো ধাতুৰারো নাম, সো পুচ্ছাৰারো ৰিস্সজ্জনৰারোতি দ্ৰিধা ঠিতো. তত্থ পুচ্ছাৰারো অনুলোমপটিলোমৰসেন দুৰিধো. তস্সাৰসানে পুচ্ছানুক্কমেন ৰিস্সজ্জনং কতন্তি. এৰং তাৰেত্থ পাল়িৰৰত্থানং ৰেদিতব্বং.

তত্রিদং অট্ঠন্নং ৰারানং আদিতো পট্ঠায মুখমত্তদস্সনং. ‘‘কত্থ কামরাগানুসযো অনুসেতি? কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু এত্থ কামরাগানুসযো অনুসেতি. কত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতি? দুক্খায ৰেদনায…পে… মানানুসযো কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু রূপধাতুযা অরূপধাতুযা চ অনুসেতি. দিট্ঠানুসযো, ৰিচিকিচ্ছানুসযো চ সব্বসক্কাযপরিযাপন্নেসু ধম্মেসু, ভৰরাগানুসযো রূপারূপধাতূসু, অৰিজ্জানুসযো সব্বসক্কাযপরিযাপন্নেসু ধম্মেসু অনুসেতী’’তি অযং তাৰ পঠমৰারে পাল়িনযো.

তত্থ কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসূতি কামাৰচরভূমিযং সুখায চেৰ উপেক্খায চাতি দ্ৰীসু ৰেদনাসু, কামরাগানুসযো পন সহজাতৰসেন, আরম্মণৰসেন চাতি দ্ৰীহাকারেহি অনুসেতি উপ্পজ্জতি, তত্থ অকুসলাহি সুখউপেক্খাহি সহজাতোপি হুত্ৰা তা আরম্মণং কত্ৰাপি উপ্পজ্জতি. অৰসেসা পন কামাৰচরকুসলৰিপাককিরিযৰেদনা আরম্মণমেৰ কত্ৰা উপ্পজ্জতি, ইমাসু ৰেদনাসু অনুসযমানো চেস তাহি ৰেদনাহি সম্পযুত্তেসু সঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণেসুপি অনুসেতিযেৰ. ইমাসং পন ৰেদনানং অস্সাদট্ঠেন কামরাগানুসযুপ্পত্তিযা সেসসম্পযুত্তেহি পধানত্তা, ওল়ারিকত্তেন ৰেনেয্যানং সুবোধত্তা চ দ্ৰীসু ৰেদনাসুযেৰ অনুসেতীতি ৰুত্তং, এৰং উপরিপি. ন কেৰলঞ্চেস অনুসযমানো ইমাসু দ্ৰীসু ৰেদনাসুযেৰ, ৰেদনাসম্পযুত্তেসু ধম্মেসু চ অনুসেতি, ইট্ঠেসু পন রূপাদীসুপি অনুসেতি এৰ. ৰুত্তম্পি চেতং ৰিভঙ্গপ্পকরণে ‘‘যং লোকে পিযরূপং সাতরূপং, এত্থ সত্তানং কামরাগানুসযো অনুসেতী’’তি (ৰিভ. ৮১৬), এত্থানুসযযমকেপি ৰুত্তং ‘‘দুক্খায ৰেদনায রূপধাতুযা এত্থ কামরাগানুসযো নানুসেতী’’তিআদি. এতেন ৰুত্তাৰসেসরূপাদীসু ছসুপি আরম্মণেসু অনুসেতীতি ৰুত্তং হোতি. ইধ পন তং সব্বং অৰত্ৰা কিঞ্চিদেৰ পধানত্তাদিনা কারণেন ৰুত্তন্তি গহেতব্বং.

দুক্খাযাতি এত্থ পটিঘচিত্তসম্পযুত্তা দ্ৰে দোমনস্সৰেদনা, কাযৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা দুক্খৰেদনা চাতি তিস্সো ৰেদনা, তং সম্পযুত্তা চ ধম্মা, অনিট্ঠা ছ রূপাদযো ধম্মা পটিঘানুসযসহজাতৰসেন, আরম্মণৰসেন চ যথারহং অনুসযনট্ঠানং. কিং পন ইতরা দ্ৰে ৰেদনা ইট্ঠারম্মণং ৰা পটিঘস্স আরম্মণং ন হোন্তীতি? নো ন হোন্তি. পরিহীনজ্ঝানস্স হি নট্ঠং ইট্ঠং সসম্পযুত্তধম্মং ঝানমারব্ভ দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, তং পন আরম্মণমত্তমেৰ, নানুসযনট্ঠানং ইট্ঠত্তা. অনিট্ঠমেৰ হি ইট্ঠতো পটিহনননিমিত্তং, যং পন তত্থুপ্পন্নং, তস্স পটিঘমত্তমেৰ হোতি, ন পটিঘানুসযোতি. পটিঘানুসযো হি অনিট্ঠারম্মণে পটিহননৰসেন উপ্পন্নো থামগতো কিলেসো, ইতরো দোমনস্সেন সদ্ধিং উপ্পন্নোপি অত্তনো পটিহননকিচ্চস্স অকরণতো পটিঘানুসযো ন হোতি, অব্বোহারিকত্তং গচ্ছতি. যথা হি পাণাতিপাতচেতনায সদ্ধিং উপ্পন্নোপি ব্যাপাদো মনোকম্মং নাম ন হোতি, অব্বোহারিকত্তং গচ্ছতি, এৰন্তি গহেতব্বং. তেনেৰ নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সং সেৰিতব্বং ৰুত্তং. মানানুসযস্স পন দুক্খদোমনস্সৰজ্জিতা সব্বে লোকিযা ধম্মা অনুসযনট্ঠানং. ‘‘দুক্খায ৰেদনায অপরিযাপন্নে এত্থ…পে… মানানুসযো চ নানুসেতী’’তি হি ৰুত্তং. দিট্ঠানুসযৰিচিকিচ্ছানুসযানং পন লোকুত্তরৰজ্জিতা সব্বেপি ধম্মা অনুসযনট্ঠানং. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বসক্কাযপরিযাপন্নেসু ধম্মেসূ’’তি. তত্থ সংসারৰট্টনিস্সিতট্ঠেন সক্কাযপরিযাপন্নেসু সব্বধম্মেসূতি অত্থো. এৰং অৰিজ্জানুসযোপি ৰেদিতব্বো. সব্বত্থ চ সহজাতারম্মণভেদো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

ভৰরাগানুসযো পন কিঞ্চাপি দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তেসু চতূসু চিত্তেসু উপ্পজ্জনতো সহজাতৰসেন কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু অনুসেতীতি ৰত্তব্বো ভৰেয্য, সো পন যস্মা রূপারূপাৰচরমেৰারম্মণং লভতি, ন কামাৰচরারম্মণমেৰ, অনুসযানং পন তং ন অনুসযনট্ঠানং, তস্মা আরম্মণৰসেন নিযমং অকত্ৰা ‘‘রূপধাতুযা অরূপধাতুযা এত্থ ভৰরাগানুসযো অনুসেতী’’তি ৰুত্তং. তং রাগৰসেন সো চ সব্বোপি রাগো কামরাগানুসযো গহেতব্বোতি অযং উপ্পত্তিট্ঠানৰারে নযো.

ইতরেসু পন সত্তসু মহাৰারেসু তাৰ ‘‘যস্স কামরাগানুসযো অনুসেতি, তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন পটিঘানুসযো অনুসেতি, তস্স কামরাগানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যস্স কামরাগানুসযো অনুসেতি, তস্স মানানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন মানানুসযো অনুসেতি, তস্স কামরাগানুসযো অনুসেতীতি? অনাগামিস্স মানানুসযো অনুসেতি, নো চ তস্স কামরাগানুসযো অনুসেতি, তিণ্ণং পুগ্গলানং মানানুসযো চ অনুসেতি, কামরাগানুসযো চ অনুসেতি. যস্স কামরাগানুসযো অনুসেতি, তস্স দিট্ঠানুসযো অনুসেতীতি? দ্ৰিন্নং পুগ্গলানং কামরাগানুসযো অনুসেতি, নো চ…পে… দিট্ঠানুসযো চ অনুসেতি, যস্স ৰা পন…পে… আমন্তা. যস্স কামরাগানুসযো অনুসেতি, তস্স ৰিচিকিচ্ছানুসযো অনুসেতী’’তি পুচ্ছাযপি দিট্ঠানুসযসদিসমেৰ ৰিস্সজ্জনং. যস্স কামরাগানুসযো অনুসেতি, তস্স ভৰরাগানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন…পে… অনুসেতীতি…পে… তিণ্ণং পুগ্গলানং ভৰরাগানুসযো চ অনুসেতি, কামরাগানুসযো চ অনুসেতি. অৰিজ্জানুসযেপি এসেৰ নযো. ইমিনা নযেন পটিঘানুসযাদিমূলিকাসু পুচ্ছাসু ৰিস্সজ্জননযো ৰেদিতব্বো. অযং একমূলকে নযো.

যস্স কামরাগানুসযো চ পটিঘানুসযো চ অনুসেতি, তস্স মানানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. দ্ৰিন্নং দ্ৰিমূলিকা…পে… পঞ্চমূলিকানং পন একমূলে ৰুত্তানুসারেন ৰিস্সজ্জননযো ঞাতব্বো. তত্রাযং পচ্ছিমানুসযে যোজনা – ‘‘যস্স কামরাগানুসযো চ পটিঘানুসযো চ মানানুসযো চ দিট্ঠানুসযো চ ৰিচিকিচ্ছানুসযো চ ভৰরাগানুসযো চ অনুসেতি, তস্স অৰিজ্জানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন অৰিজ্জানুসযো অনুসেতি, তস্স কামরাগানুসযো চ…পে… ভৰরাগানুসযো চ অনুসেতীতি? অনাগামিস্স অৰিজ্জানুসযো চ মানানুসযো চ ভৰরাগানুসযো চ অনুসেতি, ন ইতরে, দ্ৰিন্নং পুগ্গলানং অৰিজ্জানুসযো চ কামরাগপটিঘমানভৰরাগানুসযা চ অনুসেন্তি, ন দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানুসযা, পুথুজ্জনস্স পন সব্বেপি অনুসেন্তী’’তি অযং পুগ্গলৰারে নযো.

ওকাসৰারে পন ‘‘যত্থ কামরাগানুসযো অনুসেতি, তত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতীতি? নো. যত্থ ৰা পন…পে… অনুসেতীতি? নো. যত্থ কামরাগানুসযো অনুসেতি, তত্থ মানানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যত্থ ৰা পন মানানুসযো অনুসেতি, তত্থ কামরাগানুসযো অনুসেতীতি? রূপধাতুযা অরূপধাতুযা এত্থ মানানুসযো অনুসেতি, ন কামরাগানুসযো, কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু তদুভযং অনুসেতি. যত্থ কামরাগানুসযো…পে… অনুসেতীতি? আমন্তা. যত্থ ৰা পন…পে… অনুসেতীতি? দুক্খায ৰেদনায রূপধাতুযা অরূপধাতুযা এত্থ ৰিচিকিচ্ছানুসযো অনুসেতি, ন কামরাগানুসযো, কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু তদুভযং অনুসেতি. যত্থ কামরাগানুসযো…পে… অনুসেতি, তত্থ ভৰরাগানুসযো অনুসেতীতি? নো. যত্থ ৰা পন…পে… নো. যত্থ কামরাগানুসযো অনুসেতি, তত্থ অৰিজ্জানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যত্থ ৰা পন…পে… অনুসেতীতি? দুক্খায ৰেদনায রূপারূপধাতুযা এত্থ অৰিজ্জানুসযো অনুসেতি, ন কামরাগানুসযো, কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু তদুভযং অনুসেতি.

যত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতি, তত্থ মানানুসযো অনুসেতীতি? নো. যত্থ ৰা পন…পে… নো. যত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতি, তত্থ দিট্ঠানুসযো ৰিচিকিচ্ছানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যত্থ ৰা পন…পে… অনুসেতীতি? কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু রূপারূপধাতুযা এত্থ ৰিচিকিচ্ছানুসযো অনুসেতি, ন পটিঘানুসযো, দুক্খায পন ৰেদনায তদুভযং অনুসেতি. যত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতি, তত্থ ভৰরাগানুসযো অনুসেতীতি? নো. যত্থ ৰা পন…পে… নো. যত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতি, তত্থ অৰিজ্জানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যত্থ ৰা পন…পে… অনুসেতীতি…পে… দুক্খায ৰেদনায তদুভযং অনুসেতি, অঞ্ঞত্থ অৰিজ্জানুসযো চ.

যত্থ মানানুসযো অনুসেতি, তত্থ দিট্ঠানুসযো ৰিচিকিচ্ছানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যত্থ ৰা পন…পে… অনুসেতীতি? দুক্খায ৰেদনায দিট্ঠানুসযোৰ, নেতরো, তদঞ্ঞেসু সব্বত্থ অনুসেতি. যত্থ মানানুসযো অনুসেতি, তত্থ ভৰরাগানুসযো অনুসেতীতি? কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু মানানুসযো, নেতরো, রূপারূপধাতুযা পন তদুভযং অনুসেতি. যত্থ ৰা পন…পে… আমন্তা. যত্থ মানানুসযো অনুসেতি, তত্থ অৰিজ্জানুসযো…পে… আমন্তা. যত্থ ৰা পন…পে… অনুসেতীতি? দুক্খৰেদনং ঠপেত্ৰা তদঞ্ঞাসু সব্বত্থ তদুভযং অনুসেতি. যত্থ দিট্ঠানুসযো, তত্থ ৰিচিকিচ্ছানুসযো…পে… আমন্তা. যত্থ দিট্ঠানুসযো, তত্থ ভৰরাগানুসযো অনুসেতীতি? কামধাতুযা তীসু ৰেদনাসু দিট্ঠানুসযোৰ, রূপারূপভৰেসু তদুভযং অনুসেতি. যত্থ ৰা পন…পে… আমন্তা. যত্থ দিট্ঠানুসযো অনুসেতি, তত্থ অৰিজ্জানুসযো…পে… আমন্তা. যত্থ ৰা পন…পে… আমন্তা. এস নযো ৰিচিকিচ্ছামূলকেসুপি. যত্থ ভৰরাগানুসযো, তত্থ অৰিজ্জানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যত্থ ৰা পন…পে… অনুসেতি, তত্থ কামধাতুযা তীসু ৰেদনাসু অৰিজ্জানুসযোৰ, রূপারূপভৰেসু পন তদুভযং অনুসেতী’’তি অযমেত্থ একমূলনযো.

‘‘যস্স…পে… নানুসেতি. যস্স…পে… নানুসেতি মানানুসযো, অরহতো পন তদুভযম্পি নানুসেতি. যস্স ৰা পন…পে… আমন্তা. যস্স কামরাগানুসযো নানুসেতি, তস্স দিট্ঠানুসযো ৰিচিকিচ্ছানুসযো নানুসেতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন…পে… নানুসেতীতি? দ্ৰিন্নং পুগ্গলানং ৰিচিকিচ্ছানুসযোৰ নানুসেতি, নেতরো, অনাগামিঅরহন্তানং তদুভযম্পি নানুসেতী’’তিআদিনা নযেন পুগ্গলৰারে,

‘‘যত্থ কামরাগানুসযো নানুসেতি, তত্থ পটিঘানুসযো নানুসেতীতি? দুক্খায ৰেদনায কামরাগানুসযোৰ নানুসেতি, নেতরো, রূপারূপধাতুপরিযাপন্নেসু তদুভযং নানুসেতি. যত্থ ৰা পন…পে… নানুসেতীতি? কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু পটিঘানুসযোৰ, রূপারূপপরিযাপন্নেসু পন তদুভযং নানুসেতি. যত্থ কামরাগানুসযো নানুসেতি, তত্থ মানানুসযো নানুসেতীতি? রূপারূপধাতূসু কামরাগানুসযোৰ, দুক্খায পন ৰেদনায, অপরিযাপন্নেসু চ তদুভযং নানুসেতি. যত্থ ৰা পন…পে… আমন্তা. যত্থ কামরাগানুসযো নানুসেতি, তত্থ দিট্ঠানুসযো, ৰিচিকিচ্ছানুসযো নানুসেতীতি? দুক্খায ৰেদনায রূপারূপধাতূসু কামরাগানুসযোৰ, অপরিযাপন্নে পন তদুভযং নানুসেতী’’তিআদিনা নযেন ওকাসৰারে চ,

‘‘যস্স যত্থ কামরাগানুসযো নানুসেতি, তস্স তত্থ পটিঘানুসযো নানুসেতীতি? তিণ্ণং পুগ্গলানং দুক্খায ৰেদনায কামরাগানুসযোৰ, রূপারূপপরিযাপন্নেসু তদুভযং নানুসেতি, দ্ৰিন্নং পুগ্গলানং সব্বত্থ তদুভযং নানুসেতি. যস্স ৰা পন যত্থ…পে… নানুসেতীতি? তিণ্ণং পুগ্গলানং কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু পটিঘানুসযোৰ, রূপারূপপরিযাপন্নেসু তদুভযং নানুসেতি, দ্ৰিন্নং পুগ্গলানং সব্বত্থ তদুভযং নানুসেতি. যস্স যত্থ কামরাগানুসযো নানুসেতি, তস্স তত্থ মানানুসযো নানুসেতীতি? তিণ্ণং পুগ্গলানং রূপারূপধাতুযা কামরাগানুসযোৰ, নেতরো, দুক্খায ৰেদনায, অপরিযাপন্নে চ তদুভযং নানুসেতি, অনাগামিস্স কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু রূপারূপধাতুযা কামরাগানুসযোৰ, অরহতো পন সব্বত্থ তদুভযং নানুসেতী’’তিআদিনা পুগ্গলোকাসৰারে চ ৰুত্তানুসারেন নযো ঞাতব্বোতি অযং পাল়িনযো.

তত্থ ‘‘যস্স কামরাগানুসযো অনুসেতি, তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি এত্থ যদেতং ‘‘আমন্তা’’তি পটিৰচনং দিন্নং, তং দুদ্দিন্নং ৰিয খাযতি. কস্মা? কামরাগপটিঘানং একক্খণে অনুপ্পত্তিতো. যথা হি ‘‘যস্স মনাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স ধম্মাযতনং উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু মনাযতনধম্মাযতনাদীনি একক্খণে উপ্পজ্জন্তি, ন তথা কামরাগপটিঘা, ৰিসুঞ্ঞেৰ উপ্পজ্জনতো, তস্মা এত্থ ‘‘নো’’তি পটিসেধো কত্তব্বো সিযা, তং পন অকত্ৰা ‘‘আমন্তা’’তি পটিৰচনস্স দিন্নত্তা হেট্ঠা যমকেসু ৰিয এত্থ খণপচ্চুপ্পন্নৰসেন ৰত্তমানৰোহারং অগ্গহেত্ৰা অঞ্ঞথা গহেতব্বো. কথং গহেতব্বো? অপ্পহীনৰসেন. অপ্পহীনতং হি সন্ধায অযং অনুসেতীতি ৰত্তমানৰোহারো ৰুত্তো, ন খণপচ্চুপ্পন্নতং, তস্মা ইমিস্সা পুচ্ছায যস্স কামরাগানুসযো অপ্পহীনো, ন অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতো, তস্স পটিঘানুসযো অপ্পহীনো, ন অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতো, তস্স পটিঘানুসযো অপ্পহীনোতি এৰমত্থো গহেতব্বো. যস্মা চ তেসু কামরাগপটিঘেসু যস্সেকো অপ্পহীনো, তস্স ইতরোপি অপ্পহীনোৰ হোতি, তস্মা ‘‘আমন্তা’’তি ৰুত্তং. ইতো পরেসুপি এৰরূপেসু উপ্পজ্জতিৰারাদিৰিস্সজ্জনেসু এসেৰ নযো. তিণ্ণং পুগ্গলানন্তি পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামীনং. দ্ৰিন্নন্তি সোতাপন্নসকদাগামীনং. এৰং উপ্পজ্জনং দীপিতং. ওকাসৰারস্স পঠমদুতিযপুচ্ছাসু যস্মা কামরাগপটিঘা একচিত্তে ন উপ্পজ্জন্তি, তস্মা ‘‘নো’’তি পটিসেধো কতো. দুকমূলাদীসু চ যস্মা কামরাগপটিঘাদযো একস্মিং ঠানসঙ্খাতে চিত্তে, আরম্মণে ৰা ন উপ্পজ্জন্তি, তস্মা ‘‘নত্থী’’তি তত্থ পটিক্খেপো কতো, অযং পুচ্ছা অপুব্বা এৰাতি অধিপ্পাযো. পুগ্গলোকাসৰারে চতুন্নন্তি পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামীনং. পটিলোমে দ্ৰিন্নন্তি অনাগামিঅরহন্তে সন্ধায ৰুত্তন্তি অযং অনুসযৰারে নযো.

সানুসযৰারে পন ‘‘যো কামরাগানুসযেন সানুসযো, সো পটিঘানুসযেন সানুসযোতি? আমন্তা…পে… মানানুসযেন সানুসযোতি? আমন্তা. যো ৰা পন মানানুসযেন সানুসযো, সো কামরাগানুসযেন সানুসযোতি? অনাগামী মানানুসযেনেৰ, ন কামরাগানুসযেন, তযো পন পুগ্গলা তদুভযেনাপি অনুসযেনা’’তি ইমিনা নযেন সেসেসু দুকমূলাদীসু পুচ্ছাৰিস্সজ্জননযো ঞাতব্বো, অযং পুগ্গলৰারে নযো.

‘‘যতো কামরাগানুসযেন সানুসযো, ততো পটিঘানুসযেন সানুসযোতি? নো…পে… মানানুসযেন সানুসযোতি? আমন্তা. যতো ৰা পন মানানুসযেন সানুসযো, ততো কামরাগানুসযেন সানুসযোতি? রূপারূপধাতুযা মানানুসযেনেৰ, নেতরেন, কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু তদুভযেনাপী’’তিআদিনা ওকাসৰারে চ,

‘‘যো যতো কামরাগানুসযেন সানুসযো, সো ততো পটিঘানুসযেন সানুসযোতি? নো’’তিআদিনা পুগ্গলোকাসৰারে চাতি এৰং অনুলোমনযে চ, ‘‘যো কামরাগানুসযেন নিরনুসযো, সো পটিঘানুসযেন নিরনুসযোতি? আমন্তা’’তিআদিনা পটিলোমনযেপি সব্বত্থ অনুসযৰারে ৰুত্তানুসারতো পুচ্ছাৰিস্সজ্জননযো ঞাতব্বো.

তত্থ যতো কামরাগানুসযেন সানুসযোতি যতো কারণতো উপ্পন্নেন কামরাগানুসযেন সানুসযো, কিং সো ততো কারণতো উপ্পন্নপটিঘানুসযেনপি সানুসযোতি ৰুচ্চতি. যস্মা পনেতে দ্ৰে একস্মা ঠানা ন উপ্পজ্জন্তি, তস্মা ‘‘নো’’তি পটিসেধো কতো সেসং তাদিসমেৰাতি অযং সানুসযৰারে নযো.

পজহনৰারে পন ‘‘যো কামরাগানুসযং পজহতি, সো পটিঘানুসযং পজহতীতি? আমন্তা…পে… মানানুসযং পজহতীতি? তদেকট্ঠং পজহতি. যো ৰা পন মানানুসযং পজহতি, সো কামরাগানুসযং পজহতীতি? নো…পে… সো দিট্ঠানুসযং ৰিচিকিচ্ছানুসযং পজহতীতি? নো. যো ৰা পন ৰিচিকিচ্ছানুসযং পজহতি, সো কামরাগানুসযং পজহতীতি? তদেকট্ঠং পজহতি. যো…পে… ভৰরাগানুসযং অৰিজ্জানুসযং পজহতীতি? তদেকট্ঠং পজহতি…পে… যো কামরাগানুসযঞ্চ পটিঘানুসযঞ্চ মানানুসযঞ্চ…পে… পজহতীতি? নত্থী’’তিআদিনা পুগ্গলৰারে,

‘‘যতো কামরাগানুসযং পজহতি, ততো পটিঘানুসযং পজহতীতি? নো…পে… যতো কামরাগানুসযং পজহতি, ততো মানানুসযং পজহতীতি? আমন্তা. যতো ৰা পন মানানুসযং পজহতি, ততো কামরাগানুসযং পজহতীতি? রূপারূপধাতুযা ততো মানানুসযমেৰ, কামধাতুযা পন দ্ৰীসু ৰেদনাসু ততো মানানুসযং পজহতী’’তিআদিনা ওকাসৰারে চ,

‘‘যো যতো কামরাগানুসযং পজহতি, সো ততো পটিঘানুসযং পজহতীতি? নো…পে… মানানুসযং পজহতীতি? তদেকট্ঠং পজহতি…পে… ৰিচিকিচ্ছানুসযং পজহতীতি? নো. যো ৰা পন যতো ৰিচিকিচ্ছানুসযং পজহতি, সো ততো কামরাগানুসযং পজহতীতি? অট্ঠমকো দুক্খায ৰেদনায রূপারূপধাতুযা সো ততো ৰিচিকিচ্ছানুসযং পজহতি, নো চ সো ততো কামরাগানুসযং পজহতি, স্ৰেৰ পুগ্গলো কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু সো ততো ৰিচিকিচ্ছানুসযং পজহতি, কামরাগানুসযং তদেকট্ঠং পজহতী’’তিআদিনা পুগ্গলোকাসৰারে চাতি এৰং অনুলোমনযে চ, ‘‘যো কামরাগানুসযং ন পজহতি, সো পটিঘানুসযং ন পজহতীতি? আমন্তা…পে… ৰিচিকিচ্ছানুসযং ন পজহতীতি? অট্ঠমকো কামরাগানুসযং ন পজহতি, নেতরং, অনাগামিমগ্গসমঙ্গিং, অট্ঠমকঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসা পুগ্গলা তদুভযং ন পজহন্তী’’তিআদিনা পটিলোমনযে চ সব্বত্থ পুচ্ছাৰিস্সজ্জননযো ঞাতব্বো.

তত্থ পজহতীতি তেন তেন মগ্গেন পহানপরিঞ্ঞাৰসেন পজহতি. তদেকট্ঠন্তি পহানেকট্ঠতং সন্ধায ৰুত্তং. পঠমমগ্গাদিনা হি ন কেৰলং দিট্ঠাদিকা এৰ ধম্মা পহীযন্তি, অথ খো অপাযগমনিযা তেন কামরাগপটিঘমানাদযোপি পহীযন্তি এৰ. পঠমমগ্গৰজ্ঝা হি কামরাগা, অপাযগমনিযা চ মানাৰিজ্জাদযোপি, ততিযমগ্গৰজ্ঝাতি পহানেকট্ঠা হুত্ৰা পহীযন্তি এৰাতি ‘‘নো’’তি অরহত্তমগ্গট্ঠং সন্ধায ৰুত্তং. সো হি কামরাগানুসযংযেৰ পহীনত্তা ন পজহতীতি. যতো কামরাগানুসযং পজহতীতি যতো উপ্পজ্জনকং কামরাগানুসযং পজহতীতি অত্থো, অট্ঠমকোতি সোতাপত্তিমগ্গট্ঠো. সো হি দক্খিণেয্যক্কমেন অরহত্তফলট্ঠতো পট্ঠায গণিযমানো অট্ঠমকো নাম. পটিলোমনযে অনাগামিমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অট্ঠমকঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসাতি পুথুজ্জনসেসসেখাসেখা. তেসু হি পুথুজ্জনা পহানপরিঞ্ঞায অভাৰেন ন পজহন্তি, সেসা তেসং পহীনত্তাতি ইমিনা নযেন সব্বত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি অযং পজহনৰারে নযো.

পরিঞ্ঞাৰারো পন ‘‘যো কামরাগানুসযং পরিজানাতি, সো পটিঘানুসযং পরিজানাতী’’তিআদিনা পজহনৰারসদিসোৰ. অযম্পি হি পজহনৰারো ৰিয মগ্গট্ঠানঞ্ঞেৰ ৰসেন ৰিস্সজ্জিতো. তত্থ পরিজানাতীতি তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানাতীতি অত্থো. অযং পরিঞ্ঞাৰারে নযো.

পহীনৰারে পন ‘‘যস্স কামরাগানুসযো পহীনো, তস্স পটিঘানুসযো পহীনোতি? আমন্তা…পে… মানানুসযো পহীনোতি? অনাগামিস্স কামরাগানুসযোৰ, অরহতো পন মানানুসযোপি পহীনো’’তিআদিনা পুগ্গলৰারে, ‘‘যত্থ কামরাগানুসযো পহীনো, তত্থ পটিঘানুসযো পহীনোতি? ন ৰত্তব্বো পহীনোতি ৰা অপ্পহীনোতি ৰা. যত্থ ৰা পন…পে… ন ৰত্তব্বো…পে… তত্থ মানানুসযো পহীনোতি? আমন্তা. যত্থ ৰা পন…পে… পহীনোতি? রূপারূপধাতুযা এত্থ মানানুসযো পহীনো, কামরাগানুসযো ন ৰত্তব্বো, কামধাতুযা দ্ৰীসু ৰেদনাসু এত্থ তদুভযং পহীন’’ন্তিআদিনা ওকাসৰারে, পুগ্গলোকাসৰারেতি এৰং অনুলোমনযে, ‘‘যস্স কামরাগানুসযো অপ্পহীনো, তস্স পটিঘানুসযো অপ্পহীনোতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন…পে… আমন্তা…পে… যস্স ৰা পন মানানুসযো অপ্পহীনো, তস্স কামরাগানুসযো অপ্পহীনোতি? অনাগামিস্স মানানুসযোৰ, তিণ্ণং পুগ্গলানং তদুভযং অপ্পহীন’’ন্তিআদিনা পটিলোমনযে চ ৰুত্তনযেনেৰ পুচ্ছাৰিস্সজ্জননযো ঞাতব্বো.

এত্থ চ ফলট্ঠৰসেনেৰ অত্থো গহেতব্বো মগ্গট্ঠানং পহীনকিলেসত্তাভাৰা. তেসং হি অনুসযা পহীযন্তি এৰ, ন পন পহীনাতি অনাগামিআদযো ফলট্ঠাৰ গহেতব্বা, ওকাসৰারে পন ‘‘ন ৰত্তব্বো’’তি ইদং উভিন্নং উপ্পত্তিট্ঠানস্স অসাধারণত্তা ৰুত্তং. অঞ্ঞং হি কামরাগানুসযস্স উপ্পত্তিট্ঠানং, অঞ্ঞং পটিঘানুসযস্স. অভাৰিতমগ্গস্স চ যত্থ অনুসযো উপ্পজ্জতি, মগ্গে ভাৰিতে তত্থেৰ সো পহীনো নাম হোতি, তস্মা সো তত্থ পহীনোতি ৰা, অপ্পহীনোতি ৰা ন ৰত্তব্বো, সব্বত্থাপি পন সযং অভাৰেন তত্থ অপ্পহীনোতি ন ৰত্তব্বো. উভিন্নং পন সাধারণট্ঠানং সন্ধায ‘‘আমন্তা’’তি ৰুত্তং. মানানুসযো হি কামধাতুযা ৰেদনাদ্ৰযসঙ্খাতে সাধারণট্ঠানে কামরাগেন সদ্ধিং পহীনো নাম হোতি. যস্স কামরাগানুসযো অপ্পহীনোতি পুথুজ্জনস্স, সোতাপত্তিসকদাগামিফলট্ঠানঞ্চ ৰসেন অত্থো গহেতব্বো. ‘‘তিণ্ণং পুগ্গলান’’ন্তি হি ৰুত্তং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি অযং পহীনৰারে নযো.

উপ্পজ্জনৰারে পন ‘‘যস্স কামরাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা সব্বত্থ অনুসযৰারসদিসোৰাতি অযং উপ্পজ্জনৰারে নযো.

ধাতুৰারে পন ‘‘কামধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্স কতি অনুসযা অনুসেন্তি, কতি অনুসযা নানুসেন্তি, কতি অনুসযা ভঙ্গা? কামধাতুযা চুতস্স রূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স…পে… কতি ভঙ্গা? কামধাতুযা চুতস্স অরূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স…পে… রূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স ন অরূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স…পে… কতি ভঙ্গং? কামধাতুযা চুতস্স ন কামধাতুং, ন অরূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স…পে… ন রূপধাতুং ন অরূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স. ন কামধাতুং ন রূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স কতি ভঙ্গা’’তি এৰং কামধাতুমূলকা নৰ পুচ্ছা, তথা ‘‘রূপধাতুযা চুতস্সা’’তিআদিনা রূপধাতুমূলকা নৰ, অরূপধাতুযা নৰ চাতি সত্তৰীসতি অনুলোমপুচ্ছা, তথা ‘‘ন কামধাতুযা চুতস্সা’’তিআদিনা সত্তৰীসতি পটিলোমপুচ্ছা চ, তথা ‘‘ন কামধাতুযা ন অরূপধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্সা’’তিআদিনা সত্তৰীসতি দুকমূলকা পুচ্ছা চাতি এৰং পুচ্ছাৰারে একাসীতি পুচ্ছা ৰেদিতব্বা.

তত্থ অনুসেন্তীতি চিত্তসন্তানে অনুগতা হুত্ৰা কতি অনুসেন্তি, ভঙ্গাতি অনুসেন্তি চ নানুসেন্তি চাতি এৰং কতি ৰিভজিতব্বাতি অত্থো. ন কামধাতুং উপপজ্জন্তস্সাতি কামধাতুৰিরহিতা দ্ৰে রূপারূপধাতুযো উপপজ্জন্তস্স. ন কামধাতুং ন রূপধাতুন্তি অরূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স. ন কামধাতুযাতি রূপারূপধাতূহি চুতস্স, এৰং সেসেসুপি সব্বত্থ পটিসন্ধিৰসেন, ধাতুৰসেন চ অত্থো ৰেদিতব্বোতি অযং উদ্দেসৰারে নযো.

নিদ্দেসৰারে পনস্স ‘‘কামধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্স কস্সচি সত্ত অনুসযা অনুসেন্তি, কস্সচি পঞ্চ অনুসযা অনুসেন্তি, অনুসযা ভঙ্গা নত্থি, কামধাতুযা চুতস্স রূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স কস্সচি সত্ত অনুসযা অনুসেন্তি, কস্সচি পঞ্চ, কস্সচি তযো …পে… ভঙ্গা নত্থী’’তি ইমিনা নযেন সব্বত্থ ৰিস্সজ্জনং ৰেদিতব্বং, অযং পনেত্থ ৰিসেসো – রূপধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্স সত্তেৰ অনুসযা অনুসেন্তি, তথা ‘‘অরূপধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্সা’’তিআদীসুপি, অরূপধাতুযা পন চুতস্স রূপধাতুযা উপপত্তি নত্থি, হেট্ঠা উপপজ্জমানো কামধাতুং এৰ উপপজ্জতি, সত্তেৰ অনুসযা অনুসেন্তীতি এৰং অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসু ৰিস্সজ্জননযো ৰেদিতব্বোতি অযং ৰিসেসো, সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি অযমেত্থ পাল়িনযো.

তত্থ কস্সচি সত্তাতি পুথুজ্জনৰসেন ৰুত্তং, পঞ্চাতি সোতাপন্নসকদাগামীনং ৰসেন. তেসং হি দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানুসযা পহীনাতি, কামধাতুযা পন অনাগামীনং উপপত্তিঅভাৰতো পঠমৰারে ‘‘কস্সচি তযো’’তি ন ৰুত্তং, রূপারূপধাতূসু উপ্পজ্জনৰারেসু এৰ ৰুত্তং…পে… অনাগামীনং হি কামরাগপটিঘানম্পি পহীনত্তা তযোৰ অনুসযা অনুসেন্তি, ইধ চ অনুসযানং উপ্পত্তিৰসেন নযো, অনুসযানং অনুসযনং অগ্গহেত্ৰা অপ্পহীনভাৰেন পটিসন্ধিক্খণে অপি অনুসযনং গহেতব্বং. সত্তেৰাতি অরিযসাৰকস্স রূপারূপধাতুযা চুতস্স হেট্ঠা কামভৰাদীসু উপপত্তি নাম নত্থি, পুথুজ্জনস্সেৰ হোতি, তস্মা ‘‘সত্তেৰা’’তি নিযমেত্ৰা ৰুত্তং, অরূপধাতুযা চুতস্স রূপধাতুযা উপপত্তি নত্থীতি. কস্মা নত্থি? অরূপীনং রূপজ্ঝানস্স অভাৰা. তে হি সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমনরূপধাতুং উপপন্নাতি. সেসং নযতো সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি অযং ধাতুৰারে নযো. অযং অনুসযযমকমাতিকত্থসংৰণ্ণনানযো.

চিত্তযমকমাতিকত্থৰণ্ণনা

চিত্তযমকমাতিকাযং পন পাল়িৰৰত্থানং তাৰ এৰং ৰেদিতব্বং. ইমিস্সং হি মাতিকাযং পুগ্গলৰারো ধম্মৰারো পুগ্গলধম্মৰারোতি আদিতোৰ তযো সুদ্ধিকমহাৰারা হোন্তি, তত্থ ‘‘যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিরুজ্ঝতী’’তি এৰং পুগ্গলৰসেন চিত্তস্স উপ্পজ্জননিরুজ্ঝনাদিভেদং দীপেন্তো গতো পুগ্গলৰারো নাম. ‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিরুজ্ঝতী’’তি এৰং ধম্মৰসেনেৰ চিত্তস্স উপ্পজ্জননিরুজ্ঝনাদিভেদং দীপেন্তো গতো ধম্মৰারো নাম. ‘‘যস্স যং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিরুজ্ঝতী’’তি এৰং উভযৰসেনেৰ চিত্তস্স উপ্পজ্জননিরুজ্ঝনাদিভেদং দীপেন্তো গতো পুগ্গলধম্মৰারো নাম.

ততো ‘‘যস্স সরাগং চিত্ত’’ন্তিআদীনং সোল়সন্নং পদানং ৰসেন অপরে সরাগাদিপদৰিসেসিতা সোল়স পুগ্গলৰারা, সোল়স ধম্মৰারা, সোল়স পুগ্গলধম্মৰারাতি অট্ঠচত্তালীস মিস্সকৰারা হোন্তি, তে সরাগাদিপদমত্তং দস্সেত্ৰা সংখিত্তা. ততো ‘‘যস্স কুসলং চিত্ত’’ন্তিআদিনা নযেন ছসট্ঠিদ্ৰিসতসঙ্খাতানং অভিধম্মমাতিকাপদানং ৰসেন অপরে কুসলাদিপদৰিসেসিতা ছসট্ঠিদ্ৰিসতপুগ্গলৰারা, ছসট্ঠিদ্ৰিসতধম্মৰারা, ছসট্ঠিদ্ৰিসতপুগ্গলধম্মৰারাতি অট্ঠনৰুতিসত্তসতা মিস্সকৰারা হোন্তি, তেপি কুসলাদিপদমত্তং দস্সেত্ৰা সংখিত্তাযেৰ, যানিপেত্থ সনিদস্সনাদীনি পদানি চিত্তেন সদ্ধিং ন যুজ্জন্তি, তানি মোঘপুচ্ছাৰসেন গহিতানীতি.

তেসু পন তীসু ৰারেসু সব্বপঠমে সুদ্ধিকপুগ্গলমহাৰারে তাৰ উপ্পাদনিরোধকালসম্ভেদৰারো উপ্পাদুপ্পন্নৰারো নিরোধুপ্পন্নৰারো উপ্পাদৰারো নিরোধৰারো উপ্পাদনিরোধৰারো উপ্পজ্জমানননিরোধৰারো উপ্পজ্জমানুপ্পন্নৰারো নিরুজ্ঝমানুপ্পন্নৰারো উপ্পন্নুপ্পাদৰারো অতীতানাগতৰারো উপ্পন্নুপ্পজ্জমানৰারো নিরুদ্ধনিরুজ্ঝমানৰারো অতিক্কন্তকালৰারো চাতি চুদ্দস অন্তরৰারা, তেসু উপ্পাদৰারো নিরোধৰারো উপ্পাদনিরোধৰারোতি ইমেসু তীসু ৰারেসু পচ্চেকং ৰত্তমানাতীতস্স, ৰত্তমানানাগতস্স, অতীতানাগতস্স চাতি তিণ্ণং কালভেদানং ৰসেন অনুলোমপটিলোমতো ছ ছ কত্ৰা অট্ঠারস যমকানি, উপ্পন্নুপ্পাদৰারে অতীতানাগতকালৰসেন অনুলোমতো দ্ৰে, পটিলোমতো দ্ৰেতি চত্তারি যমকানি, সেসেসু আদিতো নিদ্দিট্ঠেসু তীসু, অন্তরে নিদ্দিট্ঠেসু তীসু, অৰসানে নিদ্দিট্ঠেসু চতূসূতি দসসু ৰারেসু অনুলোমতো একং, পটিলোমতো একন্তি দ্ৰে দ্ৰে কত্ৰা ৰীসতি যমকানি, এৰং সব্বেসুপি চুদ্দসসু অন্তরৰারেসু দ্ৰাচত্তালীস যমকানি, চতুরাসীতি পুচ্ছা, অট্ঠসট্ঠিঅত্থসতং হোতি. যথা চ একস্মিং সুদ্ধিকপুগ্গলমহাৰারে, তথা সুদ্ধিকধম্মমহাৰারে, সুদ্ধিকপুগ্গলধম্মমহাৰারেপীতি তীসু মহাৰারেসু ছব্বীসতিযমকসতং, ততো দিগুণা পুচ্ছা, দিগুণা অত্থা চ ৰেদিতব্বা, ইদং পন ৰারত্তযং সরাগাদিৰসেন সোল়সগুণং, কুসলাদিৰসেন ছসট্ঠিদ্ৰিসতগুণং কত্ৰা ইমিস্সা চিত্তযমকমাতিকায অনেকানি যমকসহস্সানি, তদ্দিগুণা পুচ্ছা, তদ্দিগুণা অত্থা চ হোন্তি, পাঠো পন সংখিত্তো. এৰমেত্থ পাল়িৰৰত্থানং ৰিদিত্ৰা ইদানি অনুত্তানপদত্থানুসারেন ৰিভঙ্গনযসহিতো সঙ্খেপত্থৰণ্ণনানযো এৰং ৰেদিতব্বো.

যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতীতি যস্স পুগ্গলস্স চিত্তং উপ্পাদক্খণসমঙ্গিতায উপ্পজ্জতি. ন নিরুজ্ঝতীতি নিরোধক্খণং অপ্পত্ততায ন নিরুজ্ঝতি. তস্স চিত্তন্তি কিং তস্স পুগ্গলস্স ততো পট্ঠায চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতীতি পুচ্ছা, তস্সা চ, ‘‘পচ্ছিমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিরুজ্ঝতি, নিরুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতি, ইতরেসং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিরুজ্ঝতি, নিরুজ্ঝিস্সতি চেৰ উপ্পজ্জিস্সতি চা’’তি ৰিস্সজ্জনং. তত্থ তেসং চিত্তন্তি যেসং খীণাসৰানং পচ্ছিমচিত্তসঙ্খাতস্স চুতিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে ৰত্ততি, তেসং তদেৰ চুতিচিত্তং উপ্পাদপ্পত্ততায উপ্পজ্জতি নাম, ভঙ্গং অপ্পত্ততায ন নিরুজ্ঝতি নাম, ইদানি পন ভঙ্গং পত্ৰা তং তেসং চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতি, ততো অপ্পটিসন্ধিকত্তা অঞ্ঞং নুপ্পজ্জিস্সতি. ইতরেসন্তি পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিং খীণাসৰং ঠপেত্ৰা অৰসেসানং সেখাসেখপুথুজ্জনানং নিরুজ্ঝিস্সতি চেৰ অঞ্ঞং পন তস্মিং ৰা অত্তভাৰে উপ্পজ্জিস্সতি চাতি অত্থো.

‘‘যস্স ৰা পন চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিরুজ্ঝতী’’তি ইমিস্সা দুতিযপুচ্ছায পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিনো খীণাসৰস্স চিত্তং সন্ধায ‘‘আমন্তা’’তি ৰিস্সজ্জনং. ‘‘যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জতি নিরুজ্ঝতি, তস্স চিত্তং ন নিরুজ্ঝিস্সতি উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পুচ্ছায ‘‘নো’’তি পটিসেধোৰ ৰিস্সজ্জনং. ন উপ্পজ্জতি নিরুজ্ঝতীতি হি ভঙ্গক্খণে অরহতো পচ্ছিমচিত্তম্পি সেসানং ভিজ্জমানচিত্তম্পি পুচ্ছতি, ততো পট্ঠায পন অরহতো তাৰ চিত্তং ন নিরুজ্ঝিস্সতীতি সক্কা ৰত্তুং, উপ্পজ্জিস্সতীতি পন ন সক্কা, তস্মা ‘‘নো’’তি এত্থ পটিসেধো কতো, ‘‘যস্স ৰা পন চিত্তং ন নিরুজ্ঝিস্সতি উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চিত্তং নুপ্পজ্জতি নিরুজ্ঝতী’’তি পুচ্ছায ‘‘নত্থী’’তি পটিক্খেপোৰ ৰিস্সজ্জনং. যস্স হি চিত্তং ন নিরুজ্ঝিস্সতি উপ্পজ্জিস্সতি, সো চ পুগ্গলো নত্থীতি.

যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা, যস্স ৰা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তং চিত্তং উপ্পন্নং, নো চ উপ্পজ্জতি, সব্বেসং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং চিত্তং উপ্পন্নঞ্চেৰ উপ্পজ্জতি চ, যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং নুপ্পন্নন্তি? চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে চিত্তং নুপ্পজ্জতি, নো চ নুপ্পন্নং, নিরোধসমাপন্নানং অসঞ্ঞসত্তানং চিত্তং নুপ্পজ্জতি চেৰ নুপ্পন্নঞ্চ. যস্স ৰা পন…পে… নুপ্পজ্জতীতি? আমন্তা. এত্থ চ উপ্পন্নন্তি উপ্পাদসমঙ্গিনোপেতং নামং, উপ্পজ্জতীতি চ উপ্পাদসমঙ্গিনোৰ.

যস্স চিত্তং নিরুজ্ঝতি, তস্স চিত্তং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা. যস্স ৰা পন…পে… নিরুজ্ঝতীতি? ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স চিত্তং ন নিরুজ্ঝতি, তস্স চিত্তং নুপ্পন্নন্তি? নিরোধসমাপন্নাদীনং চিত্তং. যস্স ৰা পন…পে… আমন্তা.

যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং উপ্পজ্জিত্থাতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তথা. এত্থ চ উপ্পাদপ্পত্তত্তা উপ্পজ্জিত্থ, তং অনতীতত্তা উপ্পজ্জতি নামাতি অত্থোতি অট্ঠকথাযং খণপচ্চুপ্পন্নৰসেন অত্থো ৰুত্তো. উপ্পজ্জিত্থাতি পন ইমস্স অতীতচিত্তক্খণৰসেন অত্থে গয্হমানে এৰ উপরিপাল়িযা ন ৰিরুজ্ঝতি, ন অঞ্ঞথাতি পঞ্ঞাযতি, তস্মা পুব্বাপরং ওলোকেত্ৰা পাল়িঅৰিরোধেন অত্থো গহেতব্বো.

যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থাতি? উপ্পজ্জিত্থ. যস্স ৰা পন…পে… নুপ্পজ্জতীতি? নত্থি. যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতীতি? পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিখীণাসৰৰিরহিতানং চিত্তং তথা. যস্স ৰা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? উপ্পাদক্খণে তথা. যস্স চিত্তং…পে… নুপ্পজ্জিস্সতীতি? অসেখানং পচ্ছিমচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স ৰা পন…পে… নুপ্পজ্জতীতি? পচ্ছিমচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, তস্স চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতীতি? পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিং ঠপেত্ৰা সেসানং তথা. যস্স ৰা পন…পে… আমন্তা. যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? নত্থি. যস্স ৰা পন…পে… নুপ্পজ্জিত্থাতি? উপ্পজ্জিত্থ.

যস্স চিত্তং নিরুজ্ঝতি, তস্স চিত্তং নিরুজ্ঝিত্থাতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন…পে… নিরুজ্ঝতীতি? ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স চিত্তং…পে… ন নিরুজ্ঝিত্থাতি? নিরুজ্ঝিত্থ. যস্স ৰা পন…পে… নত্থি. যস্স চিত্তং নিরুজ্ঝতি, তস্স চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতীতি? পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিং ঠপেত্ৰা সেসানং চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স ৰা পন…পে… সেসানং ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স চিত্তং…পে… নিরুজ্ঝিস্সতি. যস্স ৰা পন…পে… নিরুজ্ঝতি.

যস্স চিত্তং নিরুজ্ঝিত্থ, তস্স চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতীতি? পচ্ছিমচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে ঠপেত্ৰা সেসানং চিত্তং তথা. যস্স ৰা পন…পে… আমন্তা. যস্স চিত্তং ন নিরুজ্ঝিত্থ, তস্স চিত্তং ন নিরুজ্ঝিস্সতীতি? নত্থি. যস্স ৰা পন…পে… ন নিরুজ্ঝিত্থাতি? নিরুজ্ঝিত্থ.

যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং নিরুজ্ঝিত্থাতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তথা. যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং ন নিরুজ্ঝিত্থাতি? নিরুজ্ঝিত্থ. যস্স ৰা পন…পে… নত্থি, যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তথা. যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং ন নিরুজ্ঝিস্সতীতি? পচ্ছিমচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স ৰা পন…পে… আমন্তা. যস্স চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, তস্স চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতীতি? নিরুজ্ঝমানং পচ্ছিমচিত্তং ঠপেত্ৰা তথা. যস্স ৰা পন…পে… আমন্তা. যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স চিত্তং ন নিরুজ্ঝিস্সতীতি? নত্থি. যস্স ৰা পন…পে… নুপ্পজ্জিত্থাতি? উপ্পজ্জিত্থ.

যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং ন নিরুজ্ঝতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তথা. যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং নিরুজ্ঝতীতি? সব্বেসং চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স ৰা পন…পে… নুপ্পজ্জতীতি? আমন্তা.

যস্স চিত্তং উপ্পজ্জমানং, তস্স চিত্তং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা. যস্স ৰা পন…পে… উপ্পজ্জমানন্তি? সব্বেসং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তথা. যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জমানং, তস্স চিত্তং নুপ্পন্নন্তি? নিরোধসমাপন্নাদীনং চিত্তং তথা. যস্স ৰা পন…পে… আমন্তা.

যস্স চিত্তং নিরুজ্ঝমানং, তস্স চিত্তং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা. যস্স ৰা পন…পে… ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স চিত্তং ন নিরুজ্ঝমানং, তস্স চিত্তং নুপ্পন্নন্তি? নিরোধসমাপন্নাদীনং চিত্তং তথা. যস্স ৰা পন…পে… আমন্তা.

যস্স চিত্তং উপ্পন্নং, তস্স চিত্তং উপ্পজ্জিত্থাতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন…পে… উপ্পন্নন্তি? চিত্তসমঙ্গীনং তথা. যস্স চিত্তং নুপ্পন্নং, তস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থাতি? উপ্পজ্জিত্থ. যস্স ৰা পন…পে… নুপ্পন্নন্তি? নত্থি…পে… যস্স চিত্তং নুপ্পন্নং, তস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? উপ্পজ্জিস্সতি. যস্স ৰা পন…পে… নুপ্পন্নন্তি? উপ্পন্নং.

যস্স চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ নো চ তস্স চিত্তং উপ্পন্নং, তস্স চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতি নো চ তস্স চিত্তং উপ্পন্নং, তস্স চিত্তং উপ্পজ্জিত্থাতি? আমন্তা. এত্থ ‘‘নো চ তস্স চিত্তং নুপ্পন্ন’’ন্তি ইদং অসঞ্ঞাদিঅচিত্তকে সন্ধায ৰুত্তং. তেসং নিযমেন চিত্তুপ্পত্তিযা অভাৰতো ‘‘আমন্তা’’তি উভযত্থ ৰিস্সজ্জনং ৰুত্তং. অযঞ্চ ৰারো কালত্তযে গহেত্ৰা সমত্থিতোতি গহেতব্বো.

‘‘যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থ নো চ তস্স চিত্তং নুপ্পন্নং, তস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? নত্থি. যস্স ৰা পন চিত্তং নুপ্পজ্জিস্সতি নো চ তস্স চিত্তং নুপ্পন্নং, তস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থাতি? উপ্পজ্জিত্থ.

উপ্পন্নং উপ্পজ্জমানন্তি? উপ্পাদক্খণে চিত্তং তথা. উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা. নুপ্পন্নং নুপ্পজ্জমানন্তি? আমন্তা. নুপ্পজ্জমানং নুপ্পন্নন্তি? অতীতানাগতচিত্তং তথা.

নিরুদ্ধং নিরুজ্ঝমানন্তি? নো, নিরুজ্ঝমানং নিরুদ্ধন্তি? নো, ননিরুদ্ধং ননিরুজ্ঝমানন্তি? উপ্পাদক্খণে অনাগতঞ্চ চিত্তং তথা. ননিরুজ্ঝমানং ননিরুদ্ধন্তিপি তথেৰ.

যস্স চিত্তং উপ্পজ্জমানং খণং খণং ৰীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালং, নিরুজ্ঝমানং খণং খণং ৰীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালং, তস্স চিত্তন্তি? নো চ ভঙ্গক্খণং ৰীতিক্কন্তং, অতীতং চিত্তং তদুভযং ৰীতিক্কন্তং, যস্স ৰা পন চিত্তং নিরুজ্ঝমানং খণং খণং ৰীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালং, উপ্পজ্জমানং খণং খণং ৰীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালং, তস্স চিত্তন্তি? অতীতং চিত্ত’’ন্তি ইমিনা নযেন পুগ্গলৰারে সব্বত্থ ৰিস্সজ্জননযো ৰেদিতব্বো.

তত্থ উপ্পজ্জমানং খণন্তি উপ্পজ্জমানস্স খণং, উপ্পাদক্খণন্তি অত্থো. খণং ৰীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালন্তি ন চিরং ৰীতিক্কন্তং, তমেৰ পন উপ্পাদক্খণং ৰীতিক্কন্তং হুত্ৰা অতিক্কন্তকালন্তি সঙ্খং গচ্ছতি, নিরুজ্ঝমানং খণন্তি নিরুজ্ঝমানস্স খণং, ভঙ্গক্খণন্তি অত্থো. খণং ৰীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালন্তি কিং তস্স চিত্তং এৰং নিরোধক্খণম্পি ৰীতিক্কন্তং হুত্ৰা অতিক্কন্তকালং নাম হোতীতি পুচ্ছতি. যস্স ভঙ্গক্খণে চিত্তং উপ্পাদক্খণং খণং ৰীতিক্কন্তং হুত্ৰা অতিক্কন্তকালং নাম হোতি, নিরোধক্খণং ৰীতিক্কন্তং হুত্ৰা অতিক্কন্তকালং নাম হোতি, অতীতং পন চিত্তং উভোপি খণে খণং ৰীতিক্কন্তং হুত্ৰা অতিক্কন্তকালং নাম হোতীতি অতীতচিত্তৰসেন ৰিস্সজ্জনং কতং. ইমিনাৰ উপাযেন উপরিমেসু অত্থধম্মৰারাদীসু চ সব্বৰিস্সজ্জনেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. অযং অতিক্কন্তকালৰারে নযো.

যং চিত্তং উপ্পজ্জতি ননিরুজ্ঝতি, তং চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা. যং ৰা পন…পে… আমন্তা. যং চিত্তং নুপ্পজ্জতি নিরুজ্ঝতি, তং চিত্তং ননিরুজ্ঝিস্সতি উপ্পজ্জিস্সতীতি? নো. যং ৰা পন চিত্তং ননিরুজ্ঝিস্সতি উপ্পজ্জিস্সতি, তং চিত্তং নুপ্পজ্জতি নিরুজ্ঝতীতি? নত্থি.

যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তং চিত্তং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা. যং ৰা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? উপ্পাদক্খণে চিত্তং তথা, এৰং পটিলোমপুচ্ছাসুপি ততো সেসাসুপি. ‘‘যং চিত্তং নুপ্পজ্জতি, তং চিত্তং নুপ্পন্নন্তি? অতীতানাগতং চিত্তং তথা. যং ৰা পন…পে… আমন্তা…পে… ভঙ্গক্খণে চিত্ত’’ন্তিআদিনা, ‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থাতি? নো. যং চিত্তং নুপ্পজ্জতি, তং চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থাতি? ভঙ্গক্খণে চিত্তং অনাগতঞ্চা’’তিআদিনা, ‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তং চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতীতি? নো. যং ৰা পন…পে… নো, যং চিত্তং নুপ্পজ্জতি, তং চিত্তং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? অনাগতং চিত্তং নুপ্পজ্জতি, নো চ তং চিত্তং নুপ্পজ্জিস্সতি, ভঙ্গক্খণে চিত্তং অতীতং চিত্ত’’ন্তিআদিনা চ, ‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, তং চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতীতি? নো. যং ৰা পন…পে… নো, যং চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থ, তং চিত্তং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? অনাগতং চিত্ত’’ন্তিআদিনা চ,

‘‘যং চিত্তং নিরুজ্ঝতি, তং চিত্তং নিরুজ্ঝিত্থাতি? নো’’তিআদিনা চ, ‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তং চিত্তং নিরুজ্ঝিত্থাতি? নো’’তিআদিনা চ, ‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তং চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা চ, ‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, তং চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতীতি? নো’’তিআদিনা চ,

‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জমানং, তং চিত্তং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা. যং ৰা পন…পে… উপ্পজ্জমানন্তি…পে… উপ্পাদক্খণে চিত্ত’’ন্তিআদিনা চ, ‘‘যং চিত্তং নিরুজ্ঝমানং, তং চিত্তং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা’’তিআদিনা চ, ‘‘যং চিত্তং উপ্পন্নং, তং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থাতি? নো. যং ৰা পন…পে… নো’’তিআদিনা চ,

‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ নো চ তং চিত্তং উপ্পন্নং, তং চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতীতি? নো. যং ৰা পন…পে… নো. যং চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থ নো চ তং চিত্তং নুপ্পন্নং, তং চিত্তং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা চ, ‘‘উপ্পন্নং উপ্পজ্জমানন্তি…পে… উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নঞ্চেৰ উপ্পজ্জমানঞ্চ. উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা’’তিআদিনা চ, ‘‘নিরুদ্ধং নিরুজ্ঝমানন্তি? নো’’তিআদিনা চ,

‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জমানং খণং খণং ৰীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালং, নিরুজ্ঝমানং খণং খণং ৰীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালং, তং চিত্তন্তি…পে… অতীতং চিত্ত’’ন্তিআদিনা চ ধম্মৰারে,

‘‘যস্স যং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিরুজ্ঝতি, তস্স তং চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা চ পুগ্গলধম্মৰারে চ, সরাগাদিপদেহি, কুসলাদিপদেহি চ মিস্সেসু সব্বৰারেসু চ পুচ্ছাসু হেট্ঠা ৰুত্তানুসারেন ৰিস্সজ্জননযো ৰেদিতব্বো. অযং চিত্তযমকমাতিকত্থসংৰণ্ণনানযো.

ধম্মযমকমাতিকত্থৰণ্ণনা

ধম্মযমকমাতিকায পন খন্ধযমকে ৰুত্তনযেনেৰ পাল়িৰৰত্থানং ৰেদিতব্বং. ‘‘যো কুসলং ধম্মং ভাৰেতি, সো অকুসলং ধম্মং পজহতী’’তি আগতত্তা পনেত্থ পরিঞ্ঞাৰারো ভাৰনাৰারো নাম. তত্থ যস্মা অব্যাকতো ধম্মো নেৰ ভাৰেতব্বো ন পহাতব্বো, তস্মা পদমেৰ ন উদ্ধটন্তি ৰেদিতব্বং. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনে পনেত্থ ‘‘কুসলাকুসলা ধম্মাতি? আমন্তা’’তিআদিনা, ‘‘ধম্মা অকুসলা ধম্মাতি? অকুসলা ধম্মা ধম্মা চেৰ অকুসলা ধম্মা চ, অৰসেসা ধম্মা ন অকুসলা ধম্মা’’তিআদিনা চ পণ্ণত্তিৰারে ৰিস্সজ্জননযো ঞাতব্বো.

‘‘যস্স কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তস্স অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তীতি? নো. যস্স ৰা পন…পে… যস্স কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তস্স অব্যাকতা ধম্মা উপ্পজ্জন্তীতি? পঞ্চৰোকারে কুসলানং উপ্পাদক্খণে…পে… উপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনা চ, ‘‘যত্থ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তীতি? আমন্তা…পে… তত্থ অব্যাকতা ধম্মা উপ্পজ্জন্তীতি? আমন্তা. যত্থ ৰা পন অব্যাকতা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তীতি …পে… চতুৰোকারে…পে… উপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স যত্থ কুসলা ধম্মা…পে… উপ্পজ্জন্তীতি? নো’’তিআদিনা চ,

‘‘যস্স কুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি, তস্স অকুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তীতি…পে… সব্বেসং চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে অব্যাকতচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে নিরোধসমাপন্নানং অসঞ্ঞসত্তানং তেসং কুসলা চ ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি, অকুসলা চ ধম্মা নুপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স কুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি, তস্স অব্যাকতা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তীতি…পে… সব্বেসং চৰন্তানং পৰত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে আরুপ্পে অকুসলানং উপ্পাদক্খণে চ নুপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনা চ, ‘‘যত্থ কুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি, তত্থ অকুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তীতি? আমন্তা…পে… তত্থ অব্যাকতা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তীতি? উপ্পজ্জন্তি. যত্থ ৰা পন অব্যাকতা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি, তত্থ অকুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তীতি? নত্থী’’তিআদিনা চ উপ্পাদৰারে,

‘‘যস্স কুসলা ধম্মা নিরুজ্ঝন্তি, তস্স অকুসলা ধম্মা নিরুজ্ঝন্তীতি? নো’’তিআদিনা নিরোধৰারে চ,

‘‘যস্স কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তস্স অকুসলা ধম্মা নিরুজ্ঝন্তীতি? নো’’তিআদিনা উপ্পাদনিরোধৰারে চ,

‘‘যো কুসলং ধম্মং ভাৰেতি, সো অকুসলং ধম্মং পজহিত্থাতি? নো…পে… যো কুসলং ধম্মং ন ভাৰেতি, সো অকুসলং ধম্মং নপ্পজহিত্থাতি? অগ্গমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অরহন্তঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসা পুগ্গলা’’তিআদিনা ভাৰনাৰারে চ পুচ্ছাৰিস্সজ্জননযো হেট্ঠা ৰুত্তানুসারেন ঞাতব্বো.

অত্থৰিনিচ্ছযে পনেত্থ ইদং লক্খণং. ইমস্স হি ধম্মযমকস্স পৰত্তিমহাৰারে উপ্পজ্জন্তি নিরুজ্ঝন্তীতি ইমেসু উপ্পাদনিরোধেসু কুসলাকুসলধম্মা তাৰ একন্তেন পৰত্তিযংযেৰ লব্ভন্তি, ন চুতিপটিসন্ধীসু, অব্যাকতধম্মা পন পৰত্তে চ চুতিপটিসন্ধীসু চাতি তীসুপি কালেসু লব্ভন্তি, এৰমেত্থ যং যত্থ যত্থ লব্ভতি, তস্স ৰসেন তত্থ তত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

তত্রিদং নযমুখং – কুসলাকুসলানং তাৰ একক্খণে অনুপ্পজ্জনতো ‘‘নো’’তি পটিসেধো কতো. অব্যাকতা চাতি ইদং চিত্তসমুট্ঠানরূপং সন্ধায ৰুত্তং. যত্থ কুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তীতি অসঞ্ঞভৰং সন্ধায ৰুত্তং, অব্যাকতানং ধম্মানং অনুপ্পত্তিট্ঠানস্সাভাৰা ‘‘নত্থী’’তি পটিক্খেপো কতো, নিরোধৰারে কুসলাকুসলানং একতো অনিরুজ্ঝনতো ‘‘নো’’তি ৰুত্তন্তি ইমিনাৰ নযমুখেন সব্বত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. অযং ধম্মযমকমাতিকত্থসংৰণ্ণনানযো.

ইন্দ্রিযযমকমাতিকত্থৰণ্ণনা

ইন্দ্রিযযমকমাতিকাযং পন খন্ধযমকমাতিকাদীসু ৰুত্তনযেনেৰ পাল়িৰৰত্থানাদিকো সব্বো অত্থসংৰণ্ণনানযো ৰেদিতব্বো. মনিন্দ্রিযং পনেত্থ যথা চক্খুন্দ্রিযাদিমূলকেহি, তথেৰ ইত্থিন্দ্রিযাদিমূলকেহি সদ্ধিং সম্পযোগং গচ্ছতি, তস্মা নিক্খিত্তপটিপাটিযা অযোজেত্ৰা সব্বেহিপি চক্খুন্দ্রিযমূলাদীহি সদ্ধিং পরিযোসানে যোজিতং, চক্খুন্দ্রিযেন চ সদ্ধিং সুখিন্দ্রিযদুক্খিন্দ্রিযদোমনস্সিন্দ্রিযানি, লোকুত্তরিন্দ্রিযানি চ পটিসন্ধিযং নত্থীতি ন গহিতানি. যথা চেত্থ, এৰং সেসিন্দ্রিযমূলকেসুপি যথানুরূপং ঞাতব্বং. ইন্দ্রিযানং পন বহুকতায ধাতুযমকতোপি বহুতরানি যমকানি হোন্তি অযং ৰিসেসো, সেসং হেট্ঠা ৰুত্তানুসারেন ঞাতব্বন্তি. অযং ইন্দ্রিযযমকমাতিকত্থসংৰণ্ণনানযো.

মোহৰিচ্ছেদনিযা অভিধম্মমাতিকত্থৰণ্ণনায

যমকমাতিকত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.