৫. কথাৰত্থুমাতিকা

পুগ্গলকথাৰণ্ণনা

ইদানি কথাৰত্থুমাতিকায অত্থসংৰণ্ণনানযো হোতি. তত্থ অনুত্তানত্থতো তাৰ ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনা’’তি অযং পুচ্ছা, ‘‘আমন্তা’’তি অযং পটিজাননা. কস্স পনাযং পুচ্ছা, কস্স পটিজাননাতি? ‘‘অসুকস্সা’’তি ন ৰত্তব্বা. ন হি ভগৰা পরৰাদীহি সদ্ধিং ৰিগ্গাহিককথং কথেন্তো ইমং মাতিকং ঠপেসি, পুগ্গলপঞ্ঞত্তিদেসনাদিং পন নিস্সায ‘‘পরমত্থতো অত্তা নাম অত্থী’’তিআদিনা অনাগতে ৰিপল্লাসগাহিভিক্খূনং, পরৰাদীনঞ্চ নানপ্পকারদিট্ঠিট্ঠানৰিসোধনত্থং মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরস্স ৰাদনযদস্সনৰসেন পুগ্গলৰাদমেতং আরব্ভ তন্তিৰসেন মাতিকং ঠপেন্তো সকৰাদিপরৰাদীনং পুচ্ছাৰিসজ্জনদোসারোপননিগ্গহপাপনাদিৰচনপটিৰচনৰসেনেৰ ঠপেসি, তস্মা তদত্থস্স সুখাৰধারণত্থং সকৰাদীপুচ্ছা পরৰাদীপুচ্ছা সকৰাদীপটিঞ্ঞা পরৰাদীপটিঞ্ঞাতি এৰং ৰিভাগং দস্সেত্ৰা অত্থৰণ্ণনং করিস্সাম.

‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনা’’তি অযং সকৰাদীপুচ্ছা, তায চ ‘‘যে ‘অত্থি পুগ্গলো’তি এৰংলদ্ধিকা পুগ্গলৰাদিনো, তে এৰং পুচ্ছিতব্বা’’তি দীপেতি. কে পন তে পুগ্গলৰাদিনোতি? সাসনে ৰজ্জিপুত্তকা চেৰ সম্মিতিযা চ বহিদ্ধা বহূ অঞ্ঞতিত্থিযা চ. কদা পনেতে সাসনে উপ্পন্নাতি? পরিনিব্বানতো দুতিযে ৰস্সসতে. ভগৰতি কির পরিনিব্বুতে মহাকস্সপত্থেরেন সমুস্সাহিতেহি তপ্পমুখেহি ৰসিগণেহি সুভদ্দৰুড্ঢপব্বজিতাদীনং পাপভিক্খূনং পৰেসোকাসনিসেধনত্থং অজাতসত্তুরাজানং সহাযং লভিত্ৰা ধম্মৰিনযসরীরং সঙ্গহং আরোপেত্ৰা সাসনে অচলে পৰত্তাপিতে ততো ৰস্সসতস্স অচ্চযেন ৰেসালিযং ৰজ্জিপুত্তকেহি দীপিতানি দস ৰত্থূনি মদ্দিত্ৰা তে চ ভিক্খূ নিগ্গহেত্ৰা যসত্থেরসমুস্সাহিতেহি ৰসিগণেহি পুন ধম্মৰিনযসঙ্গহে কতে তেহি নিগ্গহিতা দসসহস্সা ৰজ্জিপুত্তকা কঞ্চি দুব্বলরাজানং বলং লভিত্ৰা মূলসঙ্গহং ভিন্দিত্ৰা অত্তনো অনাচারানুকূলৰচনং পক্খিপিত্ৰা বুদ্ধৰচনঞ্চ ছড্ডেত্ৰা মহাসঙ্গীতীহি ৰিসুং ধম্মৰিনযসঙ্গহং কত্ৰা মহাসঙ্ঘিকাচরিযকুলং নাম অকংসু. পরিসুদ্ধসাসনং পন থেরেহি পরিপালিতত্তা ‘‘থেরৰাদো’’তি পঞ্ঞাযি, ইমেসু পন দ্ৰীসু ৰাদেসু মহাসঙ্ঘিকতো ভিজ্জিত্ৰা একব্যোহারিকা, গোকুলিকা চ, ততো পণ্ণত্তিৰাদা, বহুলিযা, চেতিযৰাদা চাতি পঞ্চ ৰাদা, মহাসঙ্ঘিকেহি পন সদ্ধিং ছ আচরিযকুলানি নাম জাতানি. তথা থেরৰাদতো ভিজ্জিত্ৰা মহিসাসকা, ৰজ্জিপুত্তকা চ, ততো ধম্মুত্তরিযা, ভদ্রযানিকা, ছন্নাগারিকা, সম্মিতিযা চ, মহিসাসকতো ধম্মগুত্তিকা, সব্বত্থিকা চ, ততো কস্সপিকা, ততো সঙ্কন্তিকা, ততো সুত্তৰাদা চাতি ইমে একাদস ৰাদা জাতা. তে পুরিমেহি ছহি সদ্ধিং সত্তরস ভিন্নৰাদা দুতিযে ৰস্সসতে উপ্পন্না, থেরৰাদো পন একোৰ অসম্ভিন্নকো, তেন সদ্ধিং সাসনে অট্ঠারস নিকাযা জাতাতি ৰেদিতব্বা, যে ‘‘অট্ঠারসাচরিযকুলানী’’তি পৰুচ্চন্তি. ইমেসং পন অট্ঠারসন্নং আচরিযৰাদানং ৰসেন আযতিং সাসনস্স আলুল়নং ঞত্ৰা সম্মাসম্বুদ্ধো দ্ৰিন্নং ৰস্সসতানং অচ্চযেন সাসনে পটিলদ্ধসদ্ধেন অসোকেন ধম্মরঞ্ঞা বাহিরকে অনোলোকেত্ৰা সাসনে এৰ লাভসক্কারে পৰত্তন্তে লাভসক্কারত্থায সাসনৰেসং গহেত্ৰা সকানি সকানি দিট্ঠিগতানি তথতো দীপেন্তেসু দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতিকেসু যথাৰুত্তসত্তরসাচরিযকুলেসু চ সমযকুসলতায ৰিচিনিত্ৰা সেতকানি দত্ৰা উপ্পব্বাজিতেসু পরিসুদ্ধে মহাভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৰা মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরস্স যানি তদা উপ্পন্নানি ৰত্থূনি, যানি চ আযতিং উপ্পজ্জিস্সন্তি, সব্বানিপি তানি অত্তনো সত্থারা দিন্নমাতিকামুখমত্তেন পটিবাহিত্ৰা সুত্তসহস্সপটিমণ্ডিতং পরপ্পৰাদমথনং আযতিলক্খণং কথাৰত্থুপ্পকরণং মাতিকাৰিভজনৰসেন ভাসিত্ৰা তং ততিযসঙ্গীতিযং সঙ্গহং আরোপেত্ৰা আলুল়িতং সাসনং পগ্গহেতুং সমত্থভাৰং ভিক্খুসঙ্ঘে পকাসনত্থং আযতিৰাদপ্পটিবাহননযদস্সনৰসেন ইমং কথাৰত্থুমাতিকং ৰত্ৰা থেরস্স ওকাসং ঠপেন্তো তস্সা ৰিভঙ্গং ন অৰোচাতি ৰেদিতব্বং.

তত্থ পুগ্গলোতি অত্তা জীৰো সত্তো. উপলব্ভতীতি পঞ্ঞায উপগন্ত্ৰা লব্ভতি, ঞাযতীতি অত্থো. সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি এত্থ সচ্চিকট্ঠোতি মাযামরীচিআদযো ৰিয অভূতাকারেন অগ্গহেতব্বো ভূতট্ঠো. পরমত্থোতি অনুস্সৰাদিৰসেন অগ্গহেতব্বো উত্তমত্থো. উভযেনাপি যথা রূপৰেদনাদযো ধম্মা ভূতেন সভাৰেন উপলব্ভন্তি, এৰং তাৰ ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তি পুচ্ছতি. পরৰাদী ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি. পটিজাননঞ্হি কত্থচি ‘‘আম ভন্তে’’তি আগচ্ছতি, কত্থচি ‘‘আমো’’তি আগচ্ছতি, ইধ পন ‘‘আমন্তা’’তি আগতং. তত্রাযং অধিপ্পাযো – পরৰাদী হি যস্মা ভগৰতা ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তিআদিনা (অ. নি. ৪.৯৫-৯৬) পুগ্গলো পকাসিতো, ভগৰা চ অৰিতথৰাদী, তস্মা সো ‘‘সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনেৰ অত্থী’’তি লদ্ধিং গহেত্ৰা ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি.

অথস্স তাদিসস্স লেসৰচনস্স ছলৰাদস্স ওকাসং অদদমানো সকৰাদী ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো’’তিআদিমাহ. তত্রাযং অধিপ্পাযো – য্ৰাযং হেট্ঠা রূপৰেদনাদিকো ধম্মপ্পভেদো আগতো, ন সম্মুতিসচ্চৰসেন, নাপি অনুস্সৰাদিৰসেন গহেতব্বো, অত্তনো পন ভূততায এৰ সচ্চিকট্ঠো, অত্তপচ্চক্খতায চ পরমত্থো, সো তথাপটিঞ্ঞাতো পুগ্গলো ততো তেন সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন আকারেন উপলব্ভতি, যথা রুপ্পনানুভৰনাদিনা সকিযেনাকারেন পুন সচ্চিকট্ঠপরমত্থো উপলব্ভতি, কিং তৰ পুগ্গলোপি এৰং উপলব্ভতীতি ৰুত্তং হোতি. ন হেৰং ৰত্তব্বেতি অৰজাননা পরৰাদিস্স. সো হি তথারূপং পুগ্গলং অনিচ্ছন্তো অৰজানাতি. ন হি অত্তা নাম খন্ধাদিৰিমুত্তো কোচি দিস্সতি অঞ্ঞত্র ব্যামোহমত্তা. তত্রাযং পদচ্ছেদো – ন হি এৰং ৰত্তব্বেতি. ‘‘ন হ এৰ’’ন্তিপি পঠন্তি, দ্ৰিন্নম্পি এৰং ন ৰত্তব্বোতি অত্থো.

আজানাহি নিগ্গহন্তি সকৰাদিৰচনং. যস্মা তে পুরিমায ৰত্তব্বপটিঞ্ঞায পচ্ছিমা নৰত্তব্বপটিঞ্ঞা, পচ্ছিমায চ পুরিমা ন সন্ধীযতি, তস্মা নিগ্গহং পত্তো, তং নিগ্গহং দোসং অপরাধং আজানাহি, সম্পটিচ্ছাহীতি অত্থো. এৰং নিগ্গহং আজানাপেত্ৰা ইদানি তং ঠপনায চেৰ অনুলোমপটিলোমতো পাপনারোপনানঞ্চ ৰসেন পাকটং করোন্তো ‘‘হঞ্চি পুগ্গলো’’তিআদিমাহ. তত্থ হঞ্চীতি যদি, সচে পুগ্গলো উপলব্ভতীতি অত্থো. অযং তাৰ পরৰাদীপক্খস্স অনুৰদনেন ঠপনতো নিগ্গহপতিট্ঠাপনতো নিগ্গহপাপনারোপনানং লক্খণভূতা অনুলোমট্ঠপনা নাম. তেন ৰত রেতিআদি অনুলোমপক্খে নিগ্গহস্স পাপিকত্তা অনুলোমপাপনা নাম. তত্থ তেনাতি কারণৰচনং. ৰতাতি ওকপ্পনৰচনং নিযমৰচনং. রেতি আমন্তনৰচনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – তেন ৰত রে ৰত্তব্বে ৰত রে হম্ভো ভদ্রমুখ তেন কারণেন ৰত্তব্বো এৰাতি অত্থো. যং তত্থ ৰদেসীতিআদি অনুলোমপক্খে নিগ্গহস্স আরোপিতত্তা অনুলোমরোপনা নাম. যঞ্চস্স পরিযোসানে ‘‘মিচ্ছা’’তি পদং, তস্স পুরতো ‘‘ইদং তে’’তি আহরিতব্বং. ইদং তে মিচ্ছাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. এৰং উপরিপি. পরতো পাল়িযম্পি এতং আগতমেৰ. নো চে পন ৰত্তব্বেতিআদি ‘‘ন হেৰং ৰত্তব্বে’’তি পটিক্খিত্তপক্খস্স অনুৰদনেন ঠপিতত্তা পটিলোমতো নিগ্গহপাপনারোপনানং লক্খণভূতা পটিলোমট্ঠপনা নাম. নো চ ৰত রেতিআদি পটিলোমপক্খে নিগ্গহস্স পাপিতত্তা পটিলোমপাপনা নাম. পুন যং তত্থ ৰদেসীতিআদি পটিলোমপক্খে নিগ্গহস্স আরোপিতত্তা পটিলোমরোপনা নাম.

তত্রাযং আদিতো পট্ঠায সঙ্খেপত্থো – যদি পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন, তেন ৰত ভো সো উপলব্ভতীতি ৰত্তব্বো. যং পন তত্থ ৰদেসি ‘‘ৰত্তব্বো খো পুরিমপঞ্হে ‘সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন উপলব্ভতী’তি নো চ ৰত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’’তি, ইদং তে মিচ্ছাতি এৰং তাৰ অনুলোমতো ঠপনাপাপনারোপনা হোন্তি.

অথ ন ৰত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তি, পুরিমপঞ্হেপি ন ৰত্তব্বোৰ. যং পন তত্থ ৰদেসি ‘‘ৰত্তব্বো খো পুরিমপঞ্হে ‘সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন উপলব্ভতী’তি, নো চ ৰত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’’তি, ইদং তে মিচ্ছাতি এৰং পটিলোমতো ঠপনাপাপনারোপনা হোন্তি. এৰমেতং নিগ্গহস্স চ অনুলোমতো দ্ৰিন্নং, পটিলোমতো দ্ৰিন্নন্তি চতুন্নং পাপনারোপনানঞ্চ ৰুত্তত্তা উপলব্ভতীতিআদিকং অনুলোমপঞ্চকং নাম. এত্থ চ কিঞ্চাপি অনুলোমতো পাপনারোপনাহি একো, পটিলোমতো পাপনারোপনাহি একোতি দ্ৰে নিগ্গহা কতা, আজানাহি নিগ্গহন্তি এতস্সেৰ পন পঠমস্স নিগ্গহস্স দ্ৰীহাকারেহি আরোপিতত্তা একোৰাযং নিগ্গহোতি গহেতব্বো. পঠমো নিগ্গহো.

ইদানি পচ্চনীকনযো হোতি. তত্থ পুগ্গলো নুপলব্ভতীতি পুচ্ছা পরৰাদিস্স. সকৰাদী যথা রূপৰেদনাদযো ধম্মা উপলব্ভন্তি, এৰং অনুপলব্ভনীযতো ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি. পুন ইতরো অত্তনা অধিপ্পেতং সচ্চিকট্ঠংযেৰ সন্ধায ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো’’তিআদিমাহ. সম্মুতিসচ্চপরমত্থসচ্চানি ৰা একতো কত্ৰাপি পরৰাদী এৰমাহ. সকৰাদী পুগ্গলো হি উপাদাযপঞ্ঞত্তিসব্ভাৰতোপি দ্ৰিন্নং সচ্চানং একতো কত্ৰা পুচ্ছিতত্তাপি ‘‘ন হেৰ’’ন্তি পটিক্খিপতি. ইদানি কিঞ্চাপি তেন পঠমং পরমত্থসচ্চৰসেন নুপলব্ভনীযতা সম্পটিচ্ছিতা, পচ্ছা পন সম্মুতিসচ্চৰসেন ৰা ৰোমিস্সকৰসেন ৰা পটিক্খিত্তা. পরৰাদী পন ‘‘নুপলব্ভতী’’তি ৰচনসামঞ্ঞমত্তং ছলৰাদং নিস্সায ‘‘যং তযা পঠমং পটিঞ্ঞাতং, তং পচ্ছা পটিক্খিত্ত’’ন্তি ভণ্ডনস্স পটিভণ্ডনং ৰিয অত্তনো কতস্স নিগ্গহকম্মস্স পটিকম্মং করোন্তো ‘‘আজানাহি পটিকম্ম’’ন্তি আহ. ইদানি যথাস্স অনুলোমপঞ্চকে সকৰাদিনা ৰাদট্ঠপনং কত্ৰা অনুলোমপটিলোমতো পাপনারোপনাহি পরৰাদিনিগ্গহো পাকটো কতো, এৰং পটিকম্মং পাকটং করোন্তো ‘‘হঞ্চি পুগ্গলো’’তিআদিমাহ. তং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থতো ৰেদিতব্বং. যস্মা পনেত্থ ঠপনা নাম পরৰাদিপক্খস্স ঠপনতো ‘‘অযং তৰ দোসো’’তি দস্সেতুং ঠপনমত্তমেৰ হোতি, ন নিগ্গহস্স ৰা পটিকম্মস্স ৰা পাকটীভাৰকরণং, পাপনারোপনাহি পনস্স পাকটীকরণং হোতি, তস্মা ইদং অনুলোমপটিলোমতো পাপনারোপনানং ৰসেন চতূহাকারেহি পটিকম্মস্স কতত্তা পটিকম্মচতুক্কং নামাতি একং চতুক্কং ৰেদিতব্বং.

এৰং পটিকম্মং কত্ৰা ইদানি য্ৰাস্স অনুলোমপঞ্চকে সকৰাদিনা নিগ্গহো কতো, তস্স তমেৰ ছলৰাদং নিস্সায দুক্কটভাৰং দস্সেন্তো ‘‘ত্ৰং চে পন মঞ্ঞসী’’তিআদিমাহ. তত্থ ত্ৰং চে পন মঞ্ঞসীতি যদি ত্ৰং মঞ্ঞসি. ‘‘ৰত্তব্বে খো’’তি ইদং পচ্চনীকে ‘‘আমন্তা’’তি পটিজাননং সন্ধায ৰুত্তং, ‘‘নো চ ৰত্তব্বে’’তি ইদং পন ‘‘ন হেৰা’’তি অৰজাননং সন্ধায ৰুত্তং. তেন তৰ তত্থাতি তেন কারণেন ত্ৰংযেৰ তস্মিং ‘‘যো নুপলব্ভতী’’তি পক্খে হেৰং পটিজানন্তি ‘‘আমন্তা’’তি এৰং পটিজানন্তো. হেৰং নিগ্গহেতব্বেতি পুন ‘‘ন হেৰা’’তি অৰজানন্তো এৰং নিগ্গহেতব্বো. অথ তং নিগ্গণ্হামাতি অথেৰং নিগ্গণ্হনারহং তং নিগ্গণ্হাম, সুনিগ্গহিতো চ হোসীতি সকেন মতেন নিগ্গহিতত্তা সুনিগ্গহিতো চ ভৰসি. এৰমস্স নিগ্গহেতব্বভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি তং নিগ্গণ্হন্তো ‘‘হঞ্চী’’তিআদিমাহ. তত্থ ঠপনাপাপনারোপনা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. পরিযোসানে পন ইদং তে মিচ্ছাতি ইদং তৰ ৰচনং মিচ্ছা হোতীতি অত্থো. ইদং ছলৰাদেন চতূহি আকারেহি নিগ্গহস্স কতত্তা নিগ্গহচতুক্কং নাম.

এৰং নিগ্গহং কত্ৰাপি ইদানি ‘‘যদি অযং মযা তৰ মতেন কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, যোপি মম তযা হেট্ঠা অনুলোমপঞ্চকে কতো নিগ্গহো, সোপি দুন্নিগ্গহো’’তি দস্সেন্তো ‘‘এসে চে দুন্নিগ্গহিতে’’তিআদিমাহ. তত্থ এসে চে দুন্নিগ্গহিতেতি এসো চে তৰ ৰাদো মযা দুন্নিগ্গহিতো, অথ ৰা এসো চে তৰ মযা কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো. হেৰমেৰং তত্থ দক্খাতি তত্থাপি তযা মম হেট্ঠা কতে নিগ্গহে এৰমেৰং পস্স. ইদানি য্ৰাস্স হেট্ঠা সকৰাদিনা নিগ্গহো কতো, তং ‘‘ৰত্তব্বে খো’’তিআদিৰচনেন দস্সেত্ৰা পুন তং নিগ্গহং অনিগ্গহভাৰং উপনেন্তো ‘‘নো চ মযং তযা’’তিআদিমাহ. তত্থ নো চ মযং তযা তত্থ হেতায পটিঞ্ঞাযাতিআদীসু অযমত্থো – যস্মা সো তযা মম কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, তস্মা মযং তযা তত্থ অনুলোমপঞ্চকে ‘‘আমন্তা’’তি এতায পটিঞ্ঞায এৰং পটিজানন্তা পুন ‘‘ন হেৰা’’তি পটিক্খেপে কতেপি ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি এৰং নিগ্গহেতব্বাযেৰ, এৰং অনিগ্গহেতব্বম্পি মং নিগ্গণ্হাসি, ঈদিসেন পন নিগ্গহেন দুন্নিগ্গহিতা মযং হোম. ইদানি যং নিগ্গহং সন্ধায দুন্নিগ্গহিতা চ হোমাতি অৰোচ, তং দস্সেতুং ‘‘হঞ্চি পুগ্গলো…পে… ইদং তে মিচ্ছা’’তি আহ. এৰমিদং অনুলোমপটিলোমতো চতূহি পাপনারোপনাহি নিগ্গহস্স উপনীতত্তা উপনযনচতুক্কং নাম হোতি.

ইদানি ন হেৰং নিগ্গহেতব্বেতিআদিকং নিগ্গমনচতুক্কং নাম হোতি. তত্থ ন হেৰং নিগ্গহেতব্বেতি যথাহং তযা নিগ্গহিতো, ন হি এৰং নিগ্গহেতব্বো, এতস্স হি নিগ্গহস্স দুন্নিগ্গহভাৰো মযা সাধিতো. তেন হীতি তেন কারণেন. যস্মা এস নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, তস্মা যং মং নিগ্গণ্হাসি. হঞ্চি পুগ্গলো…পে… ইদং তে মিচ্ছাতি ইদং নিগ্গণ্হনং তৰ মিচ্ছাতি অত্থো. তেন হি যে কতে নিগ্গহেতি যেন কারণেন ইদং মিচ্ছা, তেন কারণেন যো তযা নিগ্গহো কতো, সো দুক্কটো. যং মযা পটিকম্মং কতং, তদেৰ সুকতং. যাপি চেসা পটিকম্মচতুক্কাদিৰসেন কথামগ্গসম্পটিপাদনা কতা, সাপি সুকতাতি. তদেৰ পুগ্গলো উপলব্ভতীতিআদিকস্স অনুলোমপঞ্চকস্স নুপলব্ভতীতিআদিকানং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানঞ্চ ৰসেন অনুলোমপচ্চনীকং নাম নিদ্দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং. এত্তাৰতা সকৰাদিনো পুব্বপক্খে সতি পরৰাদিনো ৰচনসামঞ্ঞমত্তেন ছলৰাদেন জযো হোতি.

ইদানি যথা পরৰাদিনো পুব্বপক্খে সতি সকৰাদিনো ধম্মেনেৰ তথেন জযো হোতি, তথা ৰাদুপ্পত্তিং দস্সেতুং ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তি পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকং আরদ্ধং. তত্থ পচ্চনীকে পুচ্ছা পরৰাদিস্স, রূপাদিভেদং সচ্চিকট্ঠপরমত্থং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স, সুদ্ধসম্মুতিসচ্চং ৰা পরমত্থমিস্সকং ৰা সম্মুতিসচ্চং সন্ধায ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো’’তি পুন অনুযোগো পরৰাদিস্স, সম্মুতিৰসেন ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তি নৰত্তব্বত্তা মিস্সকৰসেন ৰা অনুযোগস্স সংকিণ্ণত্তা ‘‘ন হেৰ’’ন্তি পটিক্খেপো সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞাতং পটিক্খিপতীতি ৰচনসামঞ্ঞমত্তেন ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তিআদিৰচনং পরৰাদিস্স. এৰমযং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতি দুতিযৰাদং নিস্সায দুতিযো নিগ্গহো হোতীতি ৰেদিতব্বো. এৰং তেন ছলেন নিগ্গহো আরোপিতো.

ইদানি ধম্মেন সমেন পরৰাদিপটিঞ্ঞায অত্তনো ৰাদে জযং দস্সেতুং অনুলোমনযে পুচ্ছা সকৰাদিস্স, অত্তনো লদ্ধিং নিস্সায পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স, লদ্ধিযা ওকাসং অদত্ৰা পরমত্থৰসেন পুন অনুযোগো সকৰাদিস্স, পরমত্থৰসেন পুগ্গলস্স অনুপলব্ভনতো পটিক্খেপো পরৰাদিস্স, ততো পরং ধম্মেন সমেন অত্তনো জযদস্সনত্থং ‘‘আজানাহি পটিকম্ম’’ন্তিআদি সব্বং সকৰাদিৰচনমেৰ হোতি. তত্থ সব্বেসং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰমিদং ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদিকস্স পচ্চনীকপঞ্চকস্স ‘‘উপলব্ভতী’’তিআদীনং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানঞ্চ ৰসেন পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকং নাম নিদ্দিট্ঠং হোতি. এৰমেতানি পঠমসচ্চিকট্ঠে দ্ৰে পঞ্চকানি নিদ্দিট্ঠানি, তত্থেতং ৰুচ্চতি –

‘‘নিগ্গহো পরৰাদিস্স, সুদ্ধো পঠমপঞ্চকে;

অসুদ্ধো পন তস্সেৰ, পটিকম্মজযো তহিং.

‘‘নিগ্গহো সকৰাদিস্স, অসুদ্ধো দুতিযপঞ্চকে;

ৰিসুদ্ধো পন তস্সেৰ, পটিকম্মজযো তহিং.

‘‘তস্মা দ্ৰীসুপি ঠানেসু, জযোৰ সকৰাদিনো;

ধম্মেন হি জযো নাম, অধম্মেন কুতো জযো.

‘‘সচ্চিকট্ঠে যথা চেত্থ, পঞ্চকদ্ৰযমণ্ডিতে;

ধম্মাধম্মৰসেনেৰ, ৰুত্তো জযপরাজযো.

‘‘ইতো পরেসু সব্বেসু, সচ্চিকট্ঠেসু পণ্ডিতো;

এৰমেৰ ৰিভাৰেয্য, উভো জযপরাজযে’’তি. (কথা. অট্ঠ. ৭-১০);

পঠমো সুদ্ধিকসচ্চিকট্ঠো নিট্ঠিতো.

এৰং সুদ্ধিকসচ্চিকট্ঠং ৰিত্থারেত্ৰা ইদানি তমেৰ অপরেহিপি ওকাসাদীহি নযেহি ৰিত্থারেতুং পুন ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. পুন সব্বত্থাতি সরীরং সন্ধায অনুযোগো সকৰাদিস্স, রূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সনাদোসঞ্চ ‘‘অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীর’’ন্তি আপজ্জনদোসঞ্চ দিস্ৰা পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. সেসমেত্থ অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকে হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. পাঠো পন সংখিত্তো. তত্থ যস্মা সরীরং সন্ধায ‘‘সব্বত্থ নুপলব্ভতী’’তি ৰুত্তে সরীরতো বহি উপলব্ভতীতি আপজ্জতি, তস্মা পচ্চনীকে পটিক্খেপো সকৰাদিস্স, পঠমং অনুজানিত্ৰা পচ্ছা অৰজানাতীতি ছলৰাদস্স ৰসেন পটিকম্মং পরৰাদিস্স, সেসং পাকটমেৰ.

দুতিযনযে সব্বদাতি পুরিমপচ্ছিমজাতিকালঞ্চ ধরমানপরিনিব্বুতকালঞ্চ সন্ধায অনুযোগো সকৰাদিস্স, স্ৰেৰ খত্তিযো সো ব্রাহ্মণোতিআদীনং আপত্তিদোসঞ্চ ধরমানপরিনিব্বুতানং ৰিসেসাভাৰদোসঞ্চ দিস্ৰা পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. সেসং পঠমনযে ৰুত্তসদিসমেৰ.

ততিযনযে সব্বেসূতি খন্ধাযতনাদীনি সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, রূপস্মিং অত্তা, চক্খুস্মিং অত্তাতিআদিদোসভযেন পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. সেসং তাদিসমেৰাতি.

এৰমিমানি তীণি মুখানি অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকে অনুলোমমত্তৰসেনেৰ তাৰ পটিপাটিযা ভাজেত্ৰা পুন পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকে পচ্চনীকমত্তৰসেনেৰ ভাজেতুং ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. এত্তাৰতা সুদ্ধিকস্স চেৰ ইমেসঞ্চ তিণ্ণন্তি চতুন্নং সচ্চিকট্ঠানং একেকস্মিং সচ্চিকট্ঠে অনুলোমপচ্চনীকস্স, পচ্চনীকানুলোমস্স চাতি দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং পচ্চনীকানং ৰসেন অযং অট্ঠমুখা নাম ৰাদযুত্তি নিদ্দিট্ঠা হোতীতি ৰেদিতব্বা. যা একেকস্মিং মুখে একেকস্স নিগ্গহস্স ৰসেন ৰুচ্চতি. তত্থেতং ৰুচ্চতি –

‘‘এৰং চতুব্বিধে পঞ্হে, পঞ্চকদ্ৰযভেদতো;

এসা অট্ঠমুখা নাম, ৰাদযুত্তি পকাসিতা.

‘‘অট্ঠেৰ নিগ্গহা তত্থ, চত্তারো তেসু ধম্মিকা;

অধম্মিকা চ চত্তারো, সব্বত্থ সকৰাদিনো;

জযো পরাজযো চেৰ, সব্বত্থ পরৰাদিনো’’তি. (কথা. অট্ঠ. ১৪);

অযং তাৰেত্থ অনুত্তানত্থতো সংৰণ্ণনা.

অত্থৰিনিচ্ছযো পনেত্থাপি মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরেন কতনিদ্দেসস্স নযমুখমত্তদস্সনৰসেনেৰ হোতি. থেরেন হি ভগৰতা ঠপিতায এতিস্সা মাতিকায পদুদ্ধারৰসেন নিদ্দেসং অকত্ৰা ভগৰতা দিন্নঅট্ঠমুখৰাদযুত্তিনযে ঠত্ৰা অপরেহি পরিযাযেহি পুগ্গলৰাদং, তদঞ্ঞং নানপ্পকারং মিচ্ছাগাহঞ্চ নিরাকরোন্তেনেৰ পুগ্গলকথং আদিং কত্ৰা সাধিকদ্ৰিসতকথাহি নিদ্দেসো কতো.

তত্থ পুগ্গলৰাদনিরাকরণত্থং তাৰ খন্ধাযতনধাতুইন্দ্রিযৰসেন সত্তপঞ্ঞাসায ধম্মেসু একেকেন সদ্ধিং ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন, রূপঞ্চ উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন…পে… পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন, ৰেদনাপি উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনা’’তিআদিনা নযেন পুগ্গলসংসন্দনৰসপ্পৰত্তং সুদ্ধিকসংসন্দনং, যথা রূপৰেদনাদযো সত্তপঞ্ঞাস ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞা ৰিসদিসা উপলব্ভন্তি, এৰং রূপাদীহি ৰিসদিসো পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পুচ্ছনৰসপ্পৰত্তং ওপম্মসংসন্দনং, ‘‘রূপং পুগ্গলো, রূপস্মিং পুগ্গলো, অঞ্ঞত্র রূপা পুগ্গলো, পুগ্গলস্মিং রূপ’’ন্তি এৰং চতুক্কনযেন সত্তপঞ্ঞাসায ধম্মেহি পুচ্ছনৰসপ্পৰত্তং চতুক্কনযসংসন্দনন্তি তিৰিধা সংসন্দননযা ৰুত্তা. তত্থ পুগ্গলস্স রূপাদিসভাৰত্তে নিচ্চসস্সতুচ্ছেদাদিপ্পসঙ্গতো যথানুরূপং নিরাকরণং ৰেদিতব্বং, অতিৰিত্থারভযেনেত্থ উপরি চেতং ন ৰিত্থারীযতি.

ততো ‘‘যথা রূপাদযো সপ্পচ্চযা, অপ্পচ্চযাদযো ৰা হোন্তি, এৰং তৰ পুগ্গলোপি সপ্পচ্চযতাদিলক্খণযুত্তো’’তি পুচ্ছনৰসপ্পৰত্তা লক্খণযুত্তিকথা, ‘‘পুগ্গলো’’তি, ‘‘উপলব্ভতী’’তি চ পদদ্ৰযাদিসোধনত্থং ‘‘যো পুগ্গলো, সো উপলব্ভতি. যো ৰা উপলব্ভতি, সো পুগ্গলো’’তিআদিপুচ্ছনৰসপ্পৰত্তং ৰচনসোধনং, ‘‘রূপধাতুযা রূপী’’তিআদি নামপঞ্ঞত্তিসোধনৰসপ্পৰত্তো পঞ্ঞত্তানুযোগো চ, ‘‘সোৰ পুগ্গলো সন্ধাৰতি অস্মা লোকা পরং লোকং, অঞ্ঞো ৰা, ন অঞ্ঞো ৰা, নেৰ অঞ্ঞো নানঞ্ঞো ৰা’’তিআদিনা গতিপরিৰত্তনমুখেন চুতিপটিসন্ধানুযোগো, ‘‘রুক্খং উপাদায ছাযাদীনং ৰিয খন্ধাদিং উপাদায পরমত্থতো পুগ্গলপঞ্ঞত্তী’’তি ৰাদে তস্স অনিচ্চসঙ্খততাদিপ্পসঙ্গদীপকো উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগো, ‘‘কল্যাণপাপকানং কম্মানং কারকো পুগ্গলো’’তি ৰাদে তস্স ৰট্টদুক্খানুপচ্ছেদাদিপ্পসঙ্গদীপকো পুরিসকারানুযোগো চ, ‘‘যো ইদ্ধিৰিকুব্বকো, সো পুগ্গলো’’তিআদিৰাদভেদকো অভিঞ্ঞানুযোগো, ‘‘মাতাপিতাদযো নাম অত্থি, তেন পুগ্গলো অত্থী’’তি ৰাদভেদকো ঞাতকানুযোগো, ‘‘এৰং খত্তিযো’’তিআদি জাত্যানুযোগো, ‘‘গহট্ঠো পব্বজিতো’’তিআদি পটিপত্তানুযোগো, ‘‘দেৰো মনুস্সো’’তিআদি উপপত্তানুযোগো, ‘‘সোতাপন্নো’’তিআদি পটিৰেধানুযোগো, ‘‘অট্ঠ পুরিসপুগ্গলা’’তিআদি সঙ্ঘানুযোগো, ‘‘পুগ্গলো সঙ্খতো’’তিআদিৰসপ্পৰত্তো সচ্চিকট্ঠসভাগানুযোগো, ‘‘সুখং ৰেদনং ৰেদিযমানো’’তিআদি ৰেদকানুযোগো, ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তিআদি কিচ্চানুযোগো, ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তিআদিনা পুগ্গলসভাৰসাধকসুত্তেসু সন্নিস্সিতেসু –

সব্বে ধম্মা অনত্তা (ম. নি. ১.৩৫৩, ৩৫৬; ধ. প. ২৭৯), দুক্খমেৰ উপ্পজ্জমানং উপ্পজ্জতি (সং. নি. ২.১৫).

কিন্নু সত্তোতি পচ্চেসি, মার দিট্ঠিগতং নু তে;

সুদ্ধসঙ্খারপুঞ্জোযং, নযিধ সত্তূপলব্ভতি.

দুক্খমেৰ হি সম্ভোতি, দুক্খং তিট্ঠতি ৰেতি চ;

নাঞ্ঞত্র দুক্খা সম্ভোতি, নাঞ্ঞং দুক্খা নিরুজ্ঝতি. (সং. নি. ১.১৭১);

যস্মা চ খো, আনন্দ, সুঞ্ঞং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা…পে… তস্মা সুঞ্ঞো লোকোতি ৰুচ্চতি (সং. নি. ৪.৮৫).

‘‘অত্তনি ৰা, ভিক্খৰে, সতি অত্তনিযং মেতি অস্সাতি…পে… অত্তনি চ ভিক্খৰে অত্তনিযে চ সচ্চতো থেততো অনুপলব্ভনিযমানে যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানং, সো লোকো, সো অত্তা, সো পেচ্চ ভৰিস্সামি, নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো, সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সামীতি, ননাযং, ভিক্খৰে, কেৰলো পরিপূরো বালধম্মো’’তি (ম. নি. ১.২৪৪), ‘‘তত্র, সেনিয, য্ৰাযং সত্থা দিট্ঠে চেৰ ধম্মে অত্তানং সচ্চতো থেততো ন পঞ্ঞাপেতি, অভিসম্পরাযে চ…পে… অযং ৰুচ্চতি, সেনিয, সত্থা সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিনা পুগ্গলাভাৰদীপকসুত্তসন্দস্সনৰসপ্পৰত্তো সুত্তসন্দস্সনানুযোগো চাতি এত্তকেন কথামগ্গেন ৰিত্থারতো পঠমা পুগ্গলকথা ৰিভত্তা. তত্থ ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তিআদীসু যথা রূপাদযো ধম্মা পচ্চত্তলক্খণসামঞ্ঞলক্খণৰসেন লব্ভন্তি, ন এৰং পুগ্গলো, রূপাদীসু পন সতি লোকৰোহারমত্তেন ‘‘অত্থি পুগ্গলো’’তি ৰুচ্চতীতি. ৰুত্তম্পি চেতং ভগৰতা – ‘‘ইমা খো, চিত্ত…পে… লোকৰোহারা লোকপঞ্ঞত্তিযো’’তি (দী. নি. ১.৪৪০). দ্ৰিধাপি বুদ্ধানং কথা সম্মুতিকথা, পরমত্থকথা চ. তত্থ ‘‘সত্তো পুগ্গলো গামো পব্বতো’’তিআদিকা সম্মুতিকথা নাম, ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা খন্ধা আযতনানী’’তিআদিকা পরমত্থকথা নাম. বুদ্ধা হি যে যে সত্তা যথা যথা বুজ্ঝিত্ৰা চতুসচ্চপটিৰেধং কাতুং সক্কোন্তি, তেসং তেসং তথা তথা সম্মুতিৰসেন ৰা পরমত্থৰসেন ৰা ৰোমিস্সকৰসেন ৰা দেসেত্ৰা নামরূপপরিচ্ছেদদস্সনৰসেনেৰ অমতং মগ্গং পকাসেন্তি. অযঞ্হি –

দুৰে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৰদতং ৰরো;

সম্মুতিং পরমত্থঞ্চ, ততিযং নুপলব্ভতি.

তত্থ –

সঙ্কেতৰচনং সচ্চং, লোকসম্মুতিকারণং;

পরমত্থৰচনং সচ্চং, ধম্মানং তথলক্খণং.

তস্মা ৰিঞ্ঞূ অকত্ৰান, ব্যঞ্জনেভিনিৰেসনং;

পরমত্থে পতিট্ঠায, পুগ্গলাদিং ৰিৰজ্জযে.

পঞ্ঞত্তিং অনতিক্কম্ম, পরমত্থো পকাসিতো;

ৰিনাযকেন সো যস্মা, তস্মা অঞ্ঞোপি পণ্ডিতো;

পরমত্থং পকাসেন্তো, সমঞ্ঞং নাতিধাৰযেতি. (কথা. অট্ঠ. ২৩৭);

অযং পুগ্গলকথানযো.

পরিহানিকথাদিৰণ্ণনা

পুগ্গলকথাতো পরং ‘‘পরিহাযতি অরহা অরহত্তা’’তিআদিনা অসেখা, সোতাপন্নৰজ্জিতসেখা চ অগ্গমগ্গফলতো পরিহাযন্তীতি পৰত্তা পরিহানিকথা. পব্বজ্জা ৰিয পটিৰেধসঙ্খাতো ব্রহ্মচরিযৰাসোপি মনুস্সেসু এৰ ভৰতি, নত্থি দেৰেসু ব্রহ্মচরিযৰাসোতি পৰত্তা ব্রহ্মচরিযকথা. দুক্খদস্সনেন একদেসতো কিলেসা পহীযন্তি, তথা সমুদযদস্সনাদীহীতি এৰং নানাভিসমযৰসেন ওধিসো কিলেসা পহীযন্তীতি পৰত্তা ওধিসোকথা. ঝানলাভী পুথুজ্জনো কামরাগব্যাপাদে সমুচ্ছেদৰসেন জহতি, সো চতুসচ্চাভিসমযা পঠমমেৰ অনাগামী হোতীতি পৰত্তা জহতিকথা. অতীতাদিভেদং সব্বং খন্ধাদিকং কালত্তযেপি খন্ধাদিসভাৰেন অত্থীতি পৰত্তা সব্বমত্থীতিকথা. অতীতং, অনাগতঞ্চ খন্ধাদিকং অত্থীতি পৰত্তা অতীতক্খন্ধাদিকথা. অতীতেসু ৰিপাকধম্মধম্মেসু একচ্চং অৰিপক্কৰিপাকমেৰ অত্থি, ন ইতরন্তি পৰত্তা একচ্চমত্থীতিকথা. সব্বে ধম্মা সতিপট্ঠানাতি পৰত্তা সতিপট্ঠানকথা. অতীতানাগতাদিৰসেন নত্থি, সকভাৰেন ৰা অত্থি, পরভাৰেন নত্থীতি পৰত্তা হেৰত্থিকথা. তত্থ হেৰত্থীতি এৰং ইমিনা পকারেন অত্থীতি অত্থো.

অধিমানিকানং, কুহকানং ৰা অরহত্তপটিঞ্ঞানং সুক্কৰিস্সট্ঠিং দিস্ৰা মারকাযিকা দেৰতা উপসংহরন্তীতি পৰত্তা পরূপহারকথা. অরহতো পরেসং নামগোত্তাদীসু অত্থি অঞ্ঞাণং, অত্থি কঙ্খা, পরেহি ঞাপনীযতো অত্থি পরৰিতরণাতি তিস্সো কথা. সোতাপত্তিমগ্গক্খণে দুক্খন্তি ৰাচা ভিজ্জতীতি পৰত্তা ৰচীভেদকথা. দুক্খন্তি ৰাচং ভাসন্তো দুক্খে ঞাণং আহরতি, তঞ্চ লোকুত্তরন্তি পৰত্তা দুক্খাহারকথা. সমাপত্তিযং, ভৰঙ্গে চ চিত্তং চিরং তিট্ঠতীতি পৰত্তা চিত্তট্ঠিতিকথা. সব্বে সঙ্খারা নিপ্পরিযাযেন আদিত্তা কুক্কুল়নিরযসদিসাতি পৰত্তা কুক্কুল়কথা. পচ্চেকং চতুসচ্চদস্সনৰসেন একেকস্স মগ্গস্স চতুক্খত্তুং উপ্পত্তিৰসেন সোল়সহি কোট্ঠাসেহি অরহত্তপ্পত্তীতি পৰত্তা অনুপুব্বাভিসমযকথা. বুদ্ধানং ৰোহারৰচনং লোকুত্তরন্তি পৰত্তা ৰোহারকথা. সুদ্ধসত্তানং অপ্পটিসঙ্খায মগ্গেন ৰিনা কিলেসনিরোধসঙ্খাতো অপ্পটিসঙ্খানিরোধো, পটিসঙ্খায তেন মগ্গেন কিলেসনিরোধোতি দ্ৰে নিরোধাতি পৰত্তা নিরোধকথা.

তথাগতবলং সাৰকসাধারণন্তি পৰত্তা বলকথা. আসৰক্খযঞাণৰিরহিতং নৰবলং লোকুত্তরন্তি পৰত্তা অরিযন্তিকথা. সরাগং চিত্তং নিব্বানং আরব্ভ রাগতো ৰিমুচ্চতীতি পৰত্তা ৰিমুত্তিকথা. ঝানেন ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তিযা পঠমং ৰিমুত্তং চিত্তং মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৰিমুত্তিযা ৰিমুচ্চমানং নাম হোতীতি পৰত্তা ৰিমুচ্চমানকথা. অট্ঠমকসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গট্ঠস্স অনুলোমগোত্রভুক্খণে দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছা পহীযন্তি নাম, মগ্গক্খণে পহীনা নামাতি পৰত্তা অট্ঠমককথা. অট্ঠমকস্স মগ্গক্খণে সদ্ধিন্দ্রিযাদীনি পটিলভন্তি, ন পটিলদ্ধানীতি পৰত্তা অট্ঠমকস্স ইন্দ্রিযকথা. চতুত্থজ্ঝানধম্মুপত্থদ্ধং মংসচক্খুমেৰ দিব্বচক্খু নামাতি পৰত্তা দিব্বচক্খুকথা. তথা মংসসোতে দিব্বসোতকথা. যথাকম্মূপগতঞাণমেৰ দিব্বচক্খূতি পৰত্তা যথাকম্মূপগতঞাণকথা. দেৰব্রহ্মানং পাণাতিপাতাদিঅসংৰরাভাৰমত্তেন সম্পত্তৰিরতিযা অভাৰেপি সংৰরো অত্থীতি পৰত্তা সংৰরকথা. অসঞ্ঞীনম্পি চুতিপটিসন্ধিক্খণে সঞ্ঞা অত্থীতি পৰত্তা অসঞ্ঞকথা. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনভূমিযং সঞ্ঞা নপ্পৰত্ততীতি পৰত্তা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকথা.

অরহা গিহী অস্সাতি পৰত্তা গিহিস্স অরহাতিকথা. অনাগামিনো সুদ্ধাৰাসেসু পটিসন্ধিচিত্তেন উপপত্তিক্খণে অরহন্তো হোন্তীতি পৰত্তা উপপত্তিকথা. অরহতো লোকিযধম্মাপি অনাসৰাতি পৰত্তা অনাসৰকথা. পচ্চুপ্পন্নক্খণে সমঙ্গিভাৰসমন্নাগমো চ রূপাৰচরাদিভূমন্তরপটিলাভসমন্নাগমো চাতি দ্ৰে সমন্নাগমা, যেসং পন ইমে দ্ৰে সমন্নাগমে ঠপেত্ৰা অঞ্ঞোপি হেত্থ উপপত্তিধম্মৰসেন একো সমন্নাগমো নাম অত্থি, তেন অরহা চতূহি ফলেহি সমন্নাগতোতি পৰত্তা সমন্নাগতকথা. ইমিনাৰ নযেন অরহা ছহি উপেক্খাহি সমন্নাগতোতি পৰত্তা উপেক্খাসমন্নাগতকথা. মগ্গঞাণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতবোধিযা সদা সন্নিহিতভাৰেন বুদ্ধোতি পৰত্তা বোধিযা বুদ্ধোতিকথা. মহাপুরিসলক্খণযুত্তাৰ বোধিসত্তাতি পৰত্তা লক্খণকথা. বোধিসত্তানম্পি মগ্গনিযামো অত্থীতি পৰত্তা নিযামোক্কন্তিকথা. চতুত্থমগ্গট্ঠো তীহি ফলেহি সমন্নাগতোতিআদিনা পৰত্তা অপরাপি সমন্নাগতকথা. পঠমমগ্গাদীহি পহীনেহি সদ্ধিং নিপ্পরিযাযতো অরহত্তং সব্বসংযোজনপ্পহানন্তি পৰত্তা সব্বসংযোজনপহানকথা.

নিপ্পরিযাযতো ফলং ৰিমুত্তি নাম, ৰিপস্সনামগ্গপচ্চৰেক্খণঞাণানি পন পরিযাযতো. এৰং পন অগ্গহেত্ৰা যং কিঞ্চি কিলেসৰিপ্পযুত্তং ঞাণং ৰিমুত্তীতি পৰত্তা ৰিমুত্তিকথা. বুদ্ধাদিঅসেখারম্মণং অসেখঞাণন্তি পৰত্তা অসেখঞাণকথা. পথৰীকসিণাদিসমাপত্তিযো পরমত্থতো অৰিজ্জমানে পঞ্ঞত্তারম্মণে পৰত্তত্তা ৰিপরীতঞাণন্তি পৰত্তা ৰিপরীতকথা. তত্থ অনিচ্চে নিচ্চন্তিআদিনা চতুব্বিধো ৰিপল্লাসো ৰেদিতব্বো. সব্বেসং পুথুজ্জনানং নিযামগমনায ঞাণং অত্থীতি পৰত্তা নিযামকথা. সব্বং ঞাণং পটিসম্ভিদাতি পৰত্তা পটিসম্ভিদাকথা. সম্মুতিৰিসযম্পি ঞাণং ভূতারম্মণমেৰাতি পৰত্তা সম্মুতিঞাণকথা. চেতোপরিযঞাণং চিত্তারম্মণমেৰ, ন তংসম্পযুত্তরাগাদিচেতসিকারম্মণন্তি পৰত্তা চিত্তারম্মণকথা. সব্বস্মিং অনাগতধম্মে সব্বেসং ঞাণং অত্থীতি পৰত্তা অনাগতঞাণকথা. পচ্চুপ্পন্নে অত্তনো ঞাণেপি ঞাণং পৰত্ততীতি পৰত্তা পটুপ্পন্নঞাণকথা. বুদ্ধা ৰিয সাৰকাপি তেন তেন ৰেনেয্যজনেন পত্তব্বফলং ঞত্ৰাৰ তদত্থায ধম্মং দেসেন্তীতি পৰত্তা ফলঞাণকথা.

সম্মত্তনিযামো নিযমতো নিচ্চট্ঠেন অসঙ্খতোতি পৰত্তা নিযামকথা. ‘‘ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা’’তিআদিৰচনতো পটিচ্চসমুপ্পাদো অসঙ্খতোতি পৰত্তা পটিচ্চসমুপ্পাদকথা. ‘‘সচ্চানি তথানি অৰিতথানী’’তিআদিৰচনতো চতুসচ্চানি অসঙ্খতানীতি পৰত্তা সচ্চকথা. ‘‘চত্তারো আরুপ্পা আনেঞ্জা’’তি ৰচনতো অসঙ্খতাতি পৰত্তা আরুপ্পকথা. নিরোধসমাপত্তি অসঙ্খতাতি পৰত্তা নিরোধসমাপত্তিকথা. অসঙ্খতো আকাসোতি আকাসকথা. আকাসো সনিদস্সনোতিকথা. পথৰীধাতু সনিদস্সনাতিআদিং কত্ৰা কাযকম্মং সনিদস্সনন্তি পরিযোসানকথা.

নত্থি কেচি ধম্মা কেহিচি ধম্মেহি সঙ্গহিতা, তেন একৰিধেন রূপসঙ্গহোতিআদি নিরত্থকন্তি পৰত্তা সঙ্গহিতকথা. ৰেদনাদযো অরূপধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং ন সম্পযুত্তাতি পৰত্তা সম্পযুত্তকথা. চেতসিকং নত্থীতি পৰত্তা চেতসিককথা. চেতনাধম্মোৰ দানং, ন দেয্যধম্মোতি পৰত্তা দানকথা. পটিগ্গাহকানং পরিভোগমযং পুঞ্ঞং অত্থীতি পৰত্তা পরিভোগকথা. পেতা ইতো দিন্নচীৰরাদীহেৰ যাপেন্তীতি পৰত্তা ইতোদিন্নকথা. পথৰীকম্মৰিপাকোতিকথা. জরামরণং ৰিপাকোতিকথা. কিলেসপ্পহানমত্তমেৰ সামঞ্ঞফলং, ন চিত্তচেতসিকা ধম্মাতি পৰত্তা অরিযধম্মৰিপাককথা. অঞ্ঞমঞ্ঞাদিপচ্চযতায ৰিপাকো ৰিপাকধম্মধম্মোতিকথা.

অসুরকাযেন সদ্ধিং ছ গতিযোতি পৰত্তা গতিকথা. মতসত্তো মাতুউতুসমযঞ্চ মাতাপিতুসংযোগঞ্চ ওলোকযমানো সত্তাহং, অতিরেকসত্তাহং ৰা যস্মিং ভৰে তিট্ঠতি, সো অন্তরাভৰো নাম অত্থীতি পৰত্তা অন্তরাভৰকথা. রূপাদিপঞ্চকামগুণাৰ কামধাতু নাম, ন তু ৰত্থুকামকিলেসকামাতি পৰত্তা কামগুণকথা. পঞ্চেৰাযতনানি কামাতিকথা. রূপধম্মাৰ রূপধাতূতিকথা. অরূপধম্মাৰ অরূপধাতূতিকথা. রূপধাতুযা সত্তা ঘানাদীহি সদ্ধিং সল়াযতনিকাতি পৰত্তা রূপধাতুযাআযতনকথা. আরুপ্পেপি অত্থি সুখুমরূপন্তিকথা. কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তিৰসেন রূপং কম্মন্তিকথা. চিত্তৰিপ্পযুত্তো অরূপধম্মোৰ জীৰিতিন্দ্রিযং, রূপজীৰিতিন্দ্রিযং নত্থীতি পৰত্তা জীৰিতিন্দ্রিযকথা. অরিযুপৰাদকম্মেন অরহত্তা পরিহাযতীতি পৰত্তা কম্মহেতুকথা.

অনিচ্চাদিৰসেন সঙ্খারে আদীনৰতো অপস্সিত্ৰা নিব্বানং আনিসংসতো পস্সন্তস্স সংযোজনপ্পহানং হোতীতি পৰত্তা আনিসংসদস্সাৰিকথা. নিব্বানারম্মণম্পি সংযোজনং অত্থীতি পৰত্তা অমতারম্মণকথা. রূপং সারম্মণন্তিকথা. অনুসযা অনারম্মণাতিকথা. ঞাণং অনারম্মণন্তিকথা. অতীতারম্মণঞ্চ অনাগতারম্মণঞ্চ চিত্তং অনারম্মণন্তিকথাদ্ৰযং. সব্বং চিত্তং ৰিতক্কানুপতিতন্তিকথা. ৰিতক্কৰিপ্ফারোৰ সদ্দো, সো চ ন সোতৰিঞ্ঞেয্যোতি পৰত্তা ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দকথা. ৰিনাপি চিত্তেন ৰাচা পৰত্ততীতি পৰত্তা নযথাচিত্তস্সৰাচাতিকথা. ৰিনাপি চিত্তেন কাযকম্মং পৰত্ততীতি পৰত্তা নযথাচিত্তস্সকাযকম্মন্তিকথা. অতীতেহিপি ঝানেহি, অনাগতেহিপি যোগিনো সমন্নাগতাতি পৰত্তা অতীতানাগতসমন্নাগতকথা.

ভৰঙ্গচিত্তে অনিরুদ্ধে এৰ কুসলাকুসলচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি, তদভাৰে চ সন্ততিনিরোধো সিযাতি পৰত্তা নিরোধকথা. সহ ৰাচাহি ৰিঞ্ঞত্তিরূপং মগ্গোতিকথা. পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্সাপি মগ্গভাৰনা অত্থীতি পৰত্তা পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্সমগ্গকথা. পঞ্চৰিঞ্ঞাণা কুসলাপি অকুসলাপীতিকথা. পঞ্চৰিঞ্ঞাণা সাভোগাতিকথা. মগ্গক্খণে লোকিযেন, লোকুত্তরেন চাতি দ্ৰীহি সীলেহি যুত্তাতিকথা. সীলং অচেতসিকন্তিকথা. সীলং ন চিত্তানুপরিৰত্তীতিকথা. সমাদানহেতুচিত্তৰিপ্পযুত্তো পুঞ্ঞোপচযো হোতীতি পৰত্তা সমাদানহেতুককথা. ৰিঞ্ঞত্তি সীলন্তিকথা. পাণাতিপাতাদযো ৰিনাপি ৰিঞ্ঞত্তিং হোন্তীতি পৰত্তা অৰিঞ্ঞত্তিদুস্সীল্যকথা.

অনুসযা অব্যাকতা, অহেতুকা, চিত্তৰিপ্পযুত্তাতি তিস্সোপি অনুসযকথা. অসেখস্স ঞাণৰিপ্পযুত্তপ্পৰত্তিযা সো ঞাণীতি নৰত্তব্বোতি পৰত্তা ঞাণকথা. ঞাণং চিত্তৰিপ্পযুত্তন্তিকথা. মগ্গক্খণে ইদং দুক্খন্তি ঞাণং পৰত্তন্তি পৰত্তা ইদং দুক্খন্তিকথা. বুদ্ধা ইদ্ধিবলেন আযুকপ্পং ৰিনাপি মহাকপ্পং তিট্ঠন্তীতি পৰত্তা ইদ্ধিবলকথা. চিত্তসন্ততি সমাধি, ন একচিত্তক্খণিকোতি পৰত্তা সমাধিকথা. অৰিজ্জাদিপটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেহি অঞ্ঞা ধম্মট্ঠিততাতি পৰত্তা ধম্মট্ঠিততাকথা. রূপাদীহি অঞ্ঞা অনিচ্চতাতি পৰত্তা অনিচ্চতাকথা.

ৰিঞ্ঞত্তিযো ৰিনাপি ইন্দ্রিযসংৰরো কাযৰচীকম্মন্তি পৰত্তা কথা. সব্বং কম্মং ৰিপাকজনকন্তি পৰত্তা কম্মকথা. সদ্দো ৰিপাকোতি পৰত্তা কথা. সল়াযতনং ৰিপাকোতি পৰত্তা কথা. মগ্গং ৰিনাপি সত্তক্খত্তুপরমোতিকথা. তথা কোলংকোলএকবীজিকথাসুপি. দিট্ঠিসম্পন্নো জীৰিতা ৰোরোপেতীতিকথা. দিট্ঠিসম্পন্নস্স অপাযদুগ্গতিযা সদ্ধিং রূপাদিতণ্হাসঙ্খাতদুগ্গতিপহীনাতি পৰত্তা দুগ্গতিকথা. সত্তমভৰিকস্স তণ্হাসম্ভৰতো দুগ্গতি অপ্পহীনাতি পৰত্তা সত্তমভৰিককথা.

সঙ্ঘভেদাদিকপ্পট্ঠং কম্মং কত্ৰা তেন মহাকপ্পং অসীতিভাগং কত্ৰা ততো একভাগমত্তং কালং আযুকপ্পং নিরযে পচ্চন্তীতি অগ্গহেত্ৰা সকলং মহাকপ্পং পচ্চন্তি, ৰিনস্সমানেপি কপ্পে চক্কৰাল়ন্তরেসু পচ্চন্তীতি পৰত্তা কপ্পট্ঠকথা. সঙ্ঘভেদকো অপ্পনাকুসলানি ৰিয কামাৰচরকুসলম্পি ন পটিলভতীতি পৰত্তা কুসলপটিলাভকথা. অঙ্গসম্পন্নায আণত্তিযা অভাৰেপি মাতুঘাতাদিআনন্তরিযকম্মপযোজকো মিচ্ছত্তনিযতো এৰাতি পৰত্তা অনন্তরাপযুত্তকথা. অনিযতধম্মেসুপি কেচি কুসলসম্পযুত্তানিযতা অত্থীতি পৰত্তা নিযতস্স নিযামকথা. নীৰরণেহি নিৰুতেন পটিচ্ছন্নেনেৰ চিত্তেন নীৰরণং পজহন্তীতি পৰত্তা নিৰুতকথা. সম্মুখীভূতং সংযোজনমেৰ জহতীতি পৰত্তা সম্মুখীভূতকথা. সমাপন্নো চ ঝানারম্মণনিকন্তিযা ঝানং অস্সাদেতীতি পৰত্তা সমাপন্নো অস্সাদেতীতিকথা. দুক্খৰেদনাযপি রাগস্সাদৰেদনা হোতীতি পৰত্তা অস্সাতরাগকথা. ধম্মতণ্হা অব্যাকতাতিকথা. ধম্মতণ্হা ন দুক্খসমুদযোতিকথা.

কুসলং ৰা অকুসলস্স, অকুসলং ৰা কুসলস্স অনন্তরা উপ্পজ্জন্তীতি পৰত্তা কুসলাকুসলপটিসন্দহনকথা. গব্ভসেয্যকানম্পি বীজমত্তং সল়াযতনং পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জতীতি পৰত্তা সল়াযতনুপ্পত্তিকথা. পঞ্চৰিঞ্ঞাণানি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অনন্তরা উপ্পজ্জন্তীতি পৰত্তা অনন্তরপচ্চযকথা. সম্মাৰাচাকম্মন্তৰিঞ্ঞত্তিযো অরিযরূপন্তিকথা. কামরাগাদিতো অঞ্ঞো অনুসযোতিকথা. কিলেসপরিযুট্ঠানং চিত্তৰিপ্পযুত্তন্তিকথা. যথা কামরাগো কামধাতুযং পরিযাপন্নো, এৰং রূপরাগঅরূপরাগা রূপারূপভূমিযং পরিযাপন্নাতি পৰত্তা পরিযাপন্নকথা. দ্ৰযং দিট্ঠিগতং অব্যাকতন্তিকথা. দিট্ঠিগতং অপরিযাপন্নন্তিকথা. যো যেসং হেতুপচ্চযো, সো পুন তেসং সহজাতাদিপচ্চযো ন হোতি, একধাৰ একস্স পচ্চযো হোতীতি পৰত্তা পচ্চযতাকথা. অৰিজ্জাৰ সঙ্খারানং পচ্চযো, ন পন সঙ্খারা অৰিজ্জাযাতি পৰত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযকথা. কালদ্ধানা ইমে পরিনিপ্ফন্নেন পঞ্ঞত্তিমত্তাতি পৰত্তা অদ্ধাকথা. এৰং খণলযমুহুত্তকথা. অঞ্ঞস্স আসৰস্স অভাৰা আসৰা অনাসৰাতি পৰত্তা আসৰকথা. লোকুত্তরানং ধম্মানং জরামরণং লোকুত্তরন্তি পৰত্তা জরামরণকথা. নিরোধসমাপত্তি লোকুত্তরাতি পৰত্তা সঞ্ঞাৰেদযিতকথা. সা লোকিযাতি পৰত্তা দুতিযসঞ্ঞাৰেদযিতকথা. নিরোধসমাপন্নোপি কালং করেয্যাতি পৰত্তা ততিযসঞ্ঞাৰেদযিতকথা. নিরোধসমাপত্তি অসঞ্ঞসত্তুপিকাতিকথা. কম্মতো অঞ্ঞো চিত্তৰিপ্পযুত্তো কম্মূপচযোতিকথা.

বলপ্পত্তা বুদ্ধাদযো ইদ্ধিবলেন সত্তানং চিত্তং রাগাদিঅনুপ্পত্তিযা নিগ্গণ্হন্তীতি পৰত্তা নিগ্গহকথা. এৰং কুসলুপ্পত্তিযা পরচিত্তপগ্গহনকথা. বুদ্ধা ইদ্ধিযা পরেসং সুখং দেন্তীতি পৰত্তা সুখানুপ্পদানকথা. ‘‘সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি মনসিকরোতো অতীতাদিভেদভিন্নে সব্বে সঙ্খারে আরম্মণৰসেন একতো অধিগণ্হাতীতি পৰত্তা অধিগয্হমনসিকারকথা. রূপং হেতুকন্তিকথা. এৰং রূপং সহেতুকন্তিকথা. রূপং কুসলাকুসলন্তিকথা. রূপং ৰিপাকোতিকথা, যথা কামাৰচরকম্মেন জাতং রূপং কামাৰচরং, এৰং রূপাৰচরারূপাৰচরকম্মেহি জাতং রূপং রূপাৰচরারূপাৰচরন্তিকথা. রূপরাগো রূপধাতুযা, অরূপরাগো চ অরূপধাতুযা পরিযাপন্নোতিকথা.

অত্থি অরহতো পুঞ্ঞূপচযোতিকথা. নত্থি অরহতো অকালমচ্চূতিকথা. যং কিঞ্চি উপ্পজ্জতি, সব্বমিদং কম্মতোতিকথা. ইন্দ্রিযবদ্ধমেৰ দুক্খং, ন সব্বে সঙ্খারাতি পৰত্তা ইন্দ্রিযবদ্ধকথা. সব্বে সঙ্খারা দুক্খা ঠপেত্ৰা অরিযমগ্গন্তিকথা. মগ্গফলানেৰ সঙ্ঘো নাম, ন চ তানি দক্খিণং পটিগ্গণ্হন্তি, তস্মা ন ৰত্তব্বং সঙ্ঘো দক্খিণং পটিগ্গণ্হাতীতিকথা. তথা ন ৰত্তব্বং সঙ্ঘো দক্খিণং ৰিসোধেতীতিকথা. ন ৰত্তব্বং সঙ্ঘো ভুঞ্জতীতিকথা. ন ৰত্তব্বং সঙ্ঘস্স দিন্নং মহপ্ফলন্তিকথা. বুদ্ধা ন কিঞ্চি ভুঞ্জন্তি, তস্মা ন ৰত্তব্বং বুদ্ধস্স দিন্নং মহপ্ফলন্তিকথা. দাযকতো দানং ৰিসুজ্ঝতি, ন পটিগ্গাহকতোতি পৰত্তা দক্খিণাৰিসুদ্ধিকথা.

বুদ্ধা তুসিতলোকে এৰ নিব্বত্তন্তি, ন মনুস্সলোকে. এত্থ হি নিম্মিতরূপমত্তং দস্সেন্তীতি পৰত্তা মনুস্সলোককথা. নিম্মিতরূপং ধম্মং দেসেতি, ন বুদ্ধোতি পৰত্তা ধম্মদেসনাকথা. রাগোৰ করুণা নাম, ততো নত্থি বুদ্ধানং করুণাতিকথা. বুদ্ধানং উচ্চারপস্সাৰো অঞ্ঞে গন্ধজাতে অতিৰিয অধিগণ্হাতীতি পৰত্তা গন্ধজাতকথা. বুদ্ধা একেন মগ্গেন চত্তারি সামঞ্ঞফলানি সচ্ছিকরোন্তীতি পৰত্তা একমগ্গকথা. পরিকম্মাদিং ৰিনাৰ পঠমাদিজ্ঝানা দুতিযাদিজ্ঝানং সঙ্কমতীতি পৰত্তা ঝানসঙ্কন্তিকথা. পঞ্চকনযে অৰিতক্কৰিচারমত্তং ঝানং ৰিসুং ঝানং নাম ন হোতি, ঝানন্তরিকং নাম হোতীতি পৰত্তা ঝানন্তরিককথা. সমাপন্নো সদ্দং সুণাতীতিকথা. ৰিঞ্ঞাণং ৰিনা পসাদচক্খুনা রূপং পস্সতীতিকথা.

তেকালিকে কিলেসে পজহতীতি পৰত্তা কিলেসপ্পজহনকথা. নিব্বানসঙ্খাতাপি সুঞ্ঞতা সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নাতি পৰত্তা সুঞ্ঞতকথা. অসঙ্খতমেৰ সামঞ্ঞফলন্তিকথা. যেসং কেসঞ্চি ধম্মানং পটিলাভা অসঙ্খতাতি পৰত্তা পত্তিকথা. সব্বধম্মানং সভাৰসঙ্খাতা তথতা অসঙ্খতাতি পৰত্তা তথতাকথা. অনৰজ্জট্ঠেন নিব্বানম্পি কুসলন্তিকথা. আনন্তরিযাদিং ৰিনাপি অত্থি পুথুজ্জনস্স অচ্চন্তনিযামতাতিকথা. লোকিযসদ্ধাদযো ন ইন্দ্রিযানীতি পৰত্তা ইন্দ্রিযকথা.

অসঞ্চিচ্চাপি আনন্তরিকো হোতীতি পৰত্তা অসঞ্চিচ্চকথা. নত্থি পুথুজ্জনস্স ঞাণন্তি পৰত্তা ঞাণকথা. নেরযিকানং কম্মানেৰ নিরযপালরূপেন ৰধেন্তি, ন নিরযপালাতি পৰত্তা নিরযপালকথা. অত্থি দেৰেসু তিরচ্ছানাতিকথা. ৰিরতিত্তযং চিত্তৰিপ্পযুত্তং, পঞ্চঙ্গিকোৰ মগ্গোতি পৰত্তা মগ্গকথা. পটিচ্চসমুপ্পাদেসু ঞাণং লোকুত্তরন্তি পৰত্তা ঞাণকথা.

তিস্সো সঙ্গীতিযো আরব্ভ সাসনং নৰং কতন্তি পৰত্তা সাসনকথা. পুথুজ্জনো একক্খণে তেধাতুকেহি ধম্মেহি অৰিৰিত্তোতি পৰত্তা অৰিৰিত্তকথা. ঞেয্যাৰরণহেতুকং কিঞ্চি সংযোজনং অপ্পহাযপি অরহা হোতীতি পৰত্তা সংযোজনকথা. ‘‘সঙ্খারা নিচ্চা হোন্তু, রুক্খা নিচ্চপুপ্ফফলাদিযুত্তা খেমিনো হোন্তূ’’তিআদিনা যথাধিপ্পাযং ইদ্ধি পৰত্ততীতি পৰত্তা ইদ্ধিকথা. বুদ্ধানং সরীরআযুপভাৰেমত্ততো অঞ্ঞাপি ৰেমত্ততা অত্থীতি পৰত্তা বুদ্ধকথা. একস্মিং খণে সব্বলোকধাতূসু অনেকে বুদ্ধা সন্তীতি পৰত্তা সব্বদিসাকথা. সব্বে ধম্মা নিযতাতি পৰত্তা ধম্মকথা. সব্বকম্মানি ফলদানে নিযতানীতি পৰত্তা কম্মকথা.

অরহা অসব্বঞ্ঞুভাৰেন সব্বঞ্ঞুৰিসযে কিঞ্চি সংযোজনং অপ্পহায পরিনিব্বাতীতি পৰত্তা পরিনিব্বানকথা. অরহা কুসলচিত্তো পরিনিব্বাযতীতি পৰত্তা কুসলচিত্তকথা. অরহা আনেঞ্জে সণ্ঠিতো পরিনিব্বাযতীতি পৰত্তা আনেঞ্জকথা. অত্থি গব্ভসেয্যায ধম্মাভিসমযো, অত্থি গব্ভসেয্যায অরহত্তপ্পত্তি, সুপিনন্তে ধম্মাভিসমযো, অরহত্তপ্পত্তি চাতি পৰত্তা তিস্সোপি কথা. সব্বং সুপিনচিত্তং অব্যাকতন্তিকথা. খণিকতায চিত্তানং নত্থি আসেৰনপচ্চযতাতিকথা. সব্বে সঙ্খতা একচিত্তক্খণিকাতি পৰত্তা খণিককথা.

ইত্থিযা সদ্ধিং একতো সম্পত্তিং অনুভৰিস্সামাতি পূজাদিং কত্ৰা একাধিপ্পাযপ্পত্তস্স ভিক্খুনো মেথুনো ধম্মো পটিসেৰিতব্বোতি পৰত্তা একাধিপ্পাযকথা. পাপভিক্খূসু মেথুনং পটিসেৰন্তেসু অরহন্তানং ৰণ্ণেন অমনুস্সা মেথুনং পটিসেৰন্তীতি পৰত্তা অরহন্তৰণ্ণকথা. কেচি সত্তা অত্তনো ইস্সরিযেন কামকারিকাৰসেন ৰিনিপাতং গচ্ছন্তি, ন কম্মৰসেনাতি পৰত্তা ইস্সরিযকামকারিকাকথা. ন রাগো রাগপতিরূপকোতিআদি পতিরূপকথা. খন্ধাযতনাদযো অপরিনিপ্ফন্নাতি পৰত্তা অপরিনিপ্ফন্নকথাতি সাধিকদ্ৰিসতকথা. পাল়িযং অট্ঠমুখৰাদযুত্তিৰসেনেৰ সম্মিতিযাদীনং ভিন্নলদ্ধিকানং লদ্ধিভেদৰসেন নানাপকারতো ৰিভত্তা, তা পন সব্বকথা পুগ্গলকথাৰ. তা তংতংলদ্ধিভেদৰসেন সঙ্খেপতোপি ৰুচ্চমানা অতিভারিযং গন্থং করোন্তি, তস্মা ন ৰিত্থারিতা. তং পন নযং ইচ্ছন্তেহি পাল়িঅট্ঠকথাসু (কথা. ১ আদযো; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) এৰ ৰিত্থারতো গহেতব্বোতি অযমেত্থ পাল়িনযেন সদ্ধিং অত্থৰিনিচ্ছযো.

মোহৰিচ্ছেদনিযা অভিধম্মমাতিকত্থৰণ্ণনায

কথাৰত্থুমাতিকত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.