সচ্চৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা
সচ্চৰিভঙ্গমাতিকায পন অত্থতো তাৰ – চত্তারি অরিযসচ্চানীতি এত্থাযং সচ্চ-সদ্দো অনেকেসু অত্থেসু দিস্সতি. সেয্যথিদং – ‘‘সচ্চং ভণে ন কুজ্ঝেয্যা’’তিআদীসু (ধ. প. ২২৪) ৰাচাসচ্চে. ‘‘সচ্চে ঠিতা সমণব্রাহ্মণা’’তিআদীসু (জা. ২.২১.৪৩৩) ৰিরতিসচ্চে. ‘‘কস্মা নু সচ্চানি ৰদন্তি নানা, পৰাদিযাসে কুসলাৰদানা’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯১) দিট্ঠিসচ্চে. ‘‘একং হি সচ্চং, ন দুতিযমত্থী’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯০) পরমত্থসচ্চে, নিব্বানে চেৰ মগ্গে চ. ‘‘চতুন্নং অরিযসচ্চানং কতি কুসলা’’তিআদীসু (ৰিভ. ২১৬) অরিযসচ্চে. স্ৰাযমিধাপি অরিযসচ্চে ৰত্ততি. কেনট্ঠেন সচ্চানি? তথট্ঠেন. কোযং তথট্ঠো নাম? যো পঞ্ঞাচক্খুনা উপপরিক্খমানানং মাযাৰ ৰিপরীতো, মরীচীৰ ৰিসংৰাদকো, তিত্থিযানং অত্থা ৰিয অনুপলব্ভমানসভাৰো চ ন হোতি, অথ খো বাধনপ্পভৰসন্তিনিয্যানভূতেন তচ্ছাৰিপরীতভূতভাৰেন অরিযঞাণস্স গোচরো হোতি. অযং তথট্ঠো সচ্চট্ঠোতি ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘ইতি তচ্ছাৰিপল্লাসভূতভাৰং চতূসুপি;
দুক্খাদীস্ৰৰিসেসেন, সচ্চট্ঠং আহু পণ্ডিতা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ১৮৯; সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৪).
অরিযানি চ তানি সচ্চানি চাতি অরিযসচ্চানি. অরিযানীতি উত্তমানি, অৰিসংৰাদকানীতি অত্থো. অরিযেহি বুদ্ধাদীহি পটিৰিজ্ঝিতব্বানি সচ্চানি, অরিযস্স ৰা সম্মাসম্বুদ্ধস্স সন্তকানি সচ্চানি তেন উপ্পাদিতত্তা, পকাসিতত্তা চ, অরিযভাৰকরানি ৰা সচ্চানি তেসং অভিসম্বুদ্ধত্তা অরিযভাৰসিদ্ধিতোতি অরিযসচ্চানি. ‘‘দুক্খং অরিযসচ্চ’’ন্তিআদীসু পন দু-ইতি অযং সদ্দো কুচ্ছিতে দিস্সতি. কুচ্ছিতং হি পুত্তং ‘‘দুপুত্তো’’তি ৰদন্তি. খং-সদ্দো পন তুচ্ছে. তুচ্ছং হি আকাসং ‘‘খ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ইদঞ্চ পঠমসচ্চং কুচ্ছিতং অনেকোপদ্দৰাধিট্ঠানতো, তুচ্ছং বালজনপরিকপ্পিতধুৰসুভসুখত্তভাৰৰিরহিততো, তস্মা কুচ্ছিতত্তা, তুচ্ছত্তা চ ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৰুচ্চতি. সং-ইতি চ অযং সদ্দো ‘‘সমাগমো, সমেত’’ন্তিআদীসু সংযোগং দীপেতি. উ-ইতি অযং সদ্দো ‘‘উপ্পন্নং উদিত’’ন্তিআদীসু উপ্পত্তিং. অয-সদ্দো পন কারণং দীপেতি. ইদঞ্চ দুতিযসচ্চং অৰসেসপচ্চযসমাযোগে সতি দুক্খস্সুপ্পত্তিকারণন্তি ‘‘দুক্খসমুদযো’’তি ৰুচ্চতি.
ততিযসচ্চং পন যস্মা নি-সদ্দো অভাৰং, রোধ-সদ্দো চারকং দীপেতি, তস্মা অভাৰো এত্থ, এতস্মিং ৰা অধিগতে সংসারচারকসঙ্খাতস্স দুক্খনিরোধস্স সব্বগতিসুঞ্ঞত্তা, তপ্পটিপক্খত্তা চাতি ‘‘দুক্খনিরোধ’’ন্তি ৰুচ্চতি, দুক্খস্স ৰা অনুপ্পাদনিরোধপচ্চযত্তা. চতুত্থং পন যস্মা এতং দুক্খনিরোধং গচ্ছতি, সত্তং ৰা তং গমযতি আরম্মণৰসেন তদভিমুখত্তা, পটিপদা চ হোতি দুক্খনিরোধপ্পত্তিযা, তস্মা ‘‘দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি ৰুচ্চতি.
অপিচ দুক্খাদীনং চত্তারো চত্তারো অত্থা ৰিভত্তা তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা, যে দুক্খাদীনি অভিসমেন্তেহি অভিসমেতব্বা. যথাহ –
‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৰিপরিণামট্ঠো, ইমে চত্তারো দুক্খস্স দুক্খট্ঠা তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা. সমুদযস্স আযূহনট্ঠো নিদানট্ঠো সংযোগট্ঠো পলিবোধট্ঠো …পে… নিরোধস্স নিস্সরণট্ঠো ৰিৰেকট্ঠো অসঙ্খতট্ঠো অমতট্ঠো…পে… মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো হেত্ৰট্ঠো দস্সনট্ঠো আধিপতেয্যট্ঠো…পে… অনঞ্ঞথা’’তি (পটি. ম. ২.৮).
এৰং ৰিভত্তানং চতুন্নং চতুন্নং অত্থানং ৰসেন দুক্খাদীনি ৰেদিতব্বানি. অযং তাৰেত্থ পদত্থো.
ধম্মভেদতো পন তণ্হাৰজ্জিতা সব্বলোকিযধম্মা, সংকিলেসিকৰজ্জিতা ৰা দুক্খসচ্চং নাম, তণ্হা পন সব্বা অকুসলা ৰা লোকিযকুসলা ৰা ধম্মা সমুদযসচ্চং নাম, নিব্বানং নিরোধসচ্চং নাম, লোকুত্তরকুসলচিত্তসম্পযুত্তানি অট্ঠমগ্গঙ্গানি দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং নাম. ইমেহি পন মগ্গঙ্গেহি সম্পযুত্তা চিত্তচেতসিকা ধম্মা চেৰ সামঞ্ঞফলানি চেত্থ অসঙ্গহিতানীতি ৰেদিতব্বানি. তানি হি ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫) ৰচনতো সঙ্খারদুক্খসঙ্গহিতানিপি. যায পরিঞ্ঞায ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি তথত্তেন ন হোন্তি, দুক্খং অরিযসচ্চন্তি ন ৰুচ্চন্তি, তানি ঠপেত্ৰা সব্বে লোকিযলোকুত্তরধম্মা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. অযং ধম্মভেদো.
ৰিভঙ্গনযতো পনেত্থ সুত্তন্তভাজনীযে দুক্খসচ্চং তাৰ –
‘‘তত্থ কতমং দুক্খং অরিযসচ্চং? জাতিপি দুক্খা, জরাপি দুক্খা, মরণম্পি দুক্খং, সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসাপি দুক্খা, অপ্পিযেহি সম্পযোগো দুক্খো, পিযেহি ৰিপ্পযোগো দুক্খো, যম্পিচ্ছং ন লভতি, তম্পি দুক্খং, সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি (ৰিভ. ১৯০) –
উদ্দিসিত্ৰা ৰিভত্তং. তত্থ দুক্খং তিৰিধং হোতি দুক্খদুক্খং ৰিপরিণামদুক্খং সঙ্খারদুক্খন্তি. তত্থ দুক্খদুক্খং দুৰিধং পরিযাযদুক্খং নিপ্পরিযাযদুক্খন্তি. তত্থ কাযিকচেতসিকদুক্খদোমনস্সৰেদনা নিপ্পরিযাযদুক্খং নাম, তদৰসেসা পন দুক্খদুক্খস্স ৰত্থুভূতা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা পরিযাযদুক্খং নাম. সুখসোমনস্সৰেদনা ৰিপরিণামদুক্খং নাম. সব্বে পন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, সব্বসঙ্খতা ৰা সঙ্খারদুক্খং নাম. ইমেসং তিণ্ণং দুক্খানং ৰসেন যথাযোগং তীসু ভৰেসু জাতিআদীনং দুক্খদুক্খতা ৰেদিতব্বা. কামভৰস্মিং হি জাতি তাৰ সযং ন দুক্খা, অপাযগতিমনুস্সগতিআদীসু পন নিরযগ্গিসন্তাপাদিমূলকং, গব্ভোক্কন্তিকাদিমূলকং, জিঘচ্ছাপিপাসাদিমূলকঞ্চ দুক্খং তস্স সব্বস্স কাযিকচেতসিকদুক্খস্স ৰত্থুভাৰেন পরিযাযতো দুক্খন্তি. তথা জরামরণাদযোপি. কেৰলং জরা কাযদুব্বলতামূলস্স, পুত্তদারাদিপরিভৰমূলস্স চ, মরণং পন মারণন্তিকৰেদনাভূতস্স, নিরযাদিগতিনিমিত্তদস্সনমূলস্স চ দুক্খস্স ৰত্থুভাৰতো, সোকাদযো সোকাদিমূলস্স কাযিকচেতসিকদুক্খস্স ৰত্থুভাৰত্তা চেৰ সযং দুক্খত্তা চ দুক্খাতি ৰেদিতব্বা. ৰিপরিণামদুক্খসঙ্খারদুক্খতা চেসং পসিদ্ধাযেৰ. এৰং কামভৰে জাতিআদীনং তীহিপি দুক্খেহি দুক্খতা ৰেদিতব্বা. রূপারূপভৰেসু পন যস্মা সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা ন সন্তি, তস্মা তত্থ জাতিআদীনং ৰিপরিণামদুক্খসঙ্খারদুক্খৰসেন চ দুক্খতা ৰেদিতব্বা, ন দুক্খদুক্খৰসেনাতি অযং দুক্খসচ্চে নযো.
সমুদযসচ্চং পন ‘‘কামতণ্হা ভৰতণ্হা ৰিভৰতণ্হা’’তি (ৰিভ. ২০৩) তত্তকমেৰ উদ্দিসিত্ৰা ‘‘সা খো পনেসা তণ্হা কত্থ উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি (ৰিভ. ২০৩) পুচ্ছিত্ৰা ছন্নং ছন্নং ইন্দ্রিযৰিসযৰিঞ্ঞাণফস্সৰেদনাসঞ্ঞাচেতনাতণ্হাৰিতক্কৰিচারানং ৰিসযভূতানং ৰসেন তণ্হায ‘‘এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি এৰং উপ্পত্তিং পকাসেত্ৰা ৰিত্থারতো ৰিভত্তং.
নিরোধসচ্চং পন ‘‘তস্সা এৰ তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধো চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযো’’তি (ৰিভ. ২০৪) ৰত্ৰা পুন ‘‘সা খো পনেসা তণ্হা কত্থ নিরুজ্ঝমানা নিরুজ্ঝতী’’তি (ৰিভ. ২০৪) পুচ্ছিত্ৰা সমুদযসচ্চে ৰুত্তইন্দ্রিযাদীনং ৰসেন পটিলোমতো তণ্হায নিরোধং পকাসেত্ৰা ৰিত্থারতো ৰিভত্তং. তত্থ অসেসৰিরাগনিরোধোতিআদীনি পদানি নিব্বানৰেৰচনানি. নিব্বানং হি আগম্ম তণ্হা অসেসা ৰিরজ্জতি, নিরুজ্ঝতি, চজীযতি, পটিনিস্সজ্জীযতি, মুচ্চতি, ন অল্লীযতি, তস্মা ‘‘অসেসৰিরাগনিরোধো চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযো’’তি ৰুচ্চতি. একমেৰ হি নিব্বানং, নামানি পনস্স সব্বসঙ্খতানং নামপটিপক্খৰসেন অনেকানি হোন্তি.
ননু পাটেক্কং নিব্বানং নাম নত্থি, কিলেসক্খযমত্তমেৰ নিব্বানং, তেনেৰ চ তাসু তাসু সুত্তাভিধম্মদেসনাসু ‘‘রাগক্খযো দোসক্খযো’’তিআদিনা (সং. নি. ৪.৩১৪) ৰুত্তন্তি চে? ন, অরহত্তনিব্বানানং একতাপজ্জনতো. অরহত্তম্পি হি ‘‘যো খো, আৰুসো, রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো, ইদং ৰুচ্চতি অরহত্ত’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩১৪) রাগাদীনং পরিক্খযন্তে উপ্পন্নত্তা উপচারেন অরহত্তং রাগক্খযাদিভাৰেন ৰুচ্চতি, তথা রাগাদীনং খযহেতুত্তা নিব্বানম্পি রাগক্খযাদিভাৰেন ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. ইতরথা নিব্বানস্স বহুত্তং আপজ্জতি রাগাদীনং বহুন্নং খযস্সাপি বহুত্তা. সব্বকিলেসানম্পি খযস্স একত্তেন পঠমমগ্গেন দিট্ঠিআদীনং খযে সব্বকিলেসক্খযো আপজ্জতি, ওল়ারিকত্তঞ্চস্স সিযা তিরচ্ছানানম্পি উপ্পন্নরাগক্খযস্স পাকটত্তেন নিব্বানপ্পত্তিতো, গোত্রভূক্খণেপি চ রাগাদিক্খযো হোতি গোত্রভুনো নিব্বানৰিসযত্তা, মগ্গস্স পন নিব্বানারম্মণতাঅপ্পসঙ্গো. ন হি অত্তনা খেপিযমানকিলেসক্খযমারব্ভ মগ্গো উপ্পজ্জতি, অভাৰো চস্স আপজ্জতি রাগাদিক্খযভূতস্স পন অভাৰস্স পক্খৰসেন তুচ্ছরূপত্তা, তস্সাপি ভাৰত্তাভাৰাৰ ৰিৰেকলক্খণং ন সিযা, সঙ্খততা চস্স সিযা. ন হি কদাচি উপলব্ভমানং অসঙ্খতং ভৰিতুমরহতি সব্বেসম্পি অহেতুকত্তাপত্তিতো, সঙ্খতত্তেপি চস্স ন নিব্বানত্তং উপ্পত্তিজরাভঙ্গসমঙ্গিতায দুক্খত্তা, তথা চ অভাৰস্সাপি অভাৰো, অনৰট্ঠানঞ্চ খীণানম্পি রাগাদীনং পুন উপ্পজ্জনং যেসং তেসমেৰ অভাৰো অভাৰস্স ৰিনট্ঠত্তা.
অপিচ কারণন্তরেন ৰা ভাৰে উপ্পন্নে রাগাদীনং ন কাচি হানি হোতি. ন হি অঞ্ঞস্সুপ্পত্তিযং অঞ্ঞং ৰিগচ্ছতি. অভাৰো ভাৰস্স ৰিরোধি, ৰিরোধিসন্নিধানে চ ইতরং ৰিগচ্ছতীতি চে? কিমিদং ৰিগমনং নাম. যদি তম্পি ভাৰরূপং, সমানদোসতা চস্স সিযা অনৰট্ঠানঞ্চ, ন চ অত্থসিদ্ধি. যদি তুচ্ছরূপং, কিং পঠমমেৰস্স তুচ্ছরূপতায উপগতায দূরম্পি গন্ত্ৰা উপগন্তব্বাতি সিদ্ধা, রাগাদিক্খযভূতস্স নিব্বানস্স তুচ্ছরূপতায অভাৰো, ন চ অভাৰো এৰ নিব্বানং. অতীতানাগতদোসানমভাৰে নিব্বানপ্পত্তিযা অভাৰতো ৰত্তমানানঞ্চ অভাৰো নাম. অভাৰো নাম ন কিলেসৰিগমমত্তো, অপি তু অনুপ্পত্তিভাৰেন. অচ্চন্তৰিগমো নিব্বানেনাপি সম্পাদীযতীতি চে? ন, তস্স কারণভাৰা. ৰিপস্সনা কারণমিতি চে? ন, অত্তাদিৰিকপ্পজনকসঙ্খতধম্মদস্সনেন ৰিনা অনত্তাদিৰিকপ্পভূতায ৰিপস্সনায অনুপ্পত্তিতো. যদি হি উপ্পজ্জেয্য, তায সব্বেপি সত্তা ৰিমুত্তা এৰ সিযুং, নো চ কদাচি ন পুচ্ছেয্য ৰিরুদ্ধধম্মদস্সনাভাৰা. ন হি দস্সনং ৰিনা ৰিকপ্পো সম্ভৰতি, ন চ অত্তাতি ৰিকপ্পজনকরূপাদিদস্সনমেৰ তব্বিরুদ্ধৰিকপ্পজনকং হোতি. বুদ্ধানঞ্চ পরম্পরোপদেসেন রূপাদীসু ৰিপস্সনাৰিকপ্পো উপ্পজ্জতীতি চে? ন, তেসম্পি ৰিরুদ্ধদস্সনাভাৰেন ৰিপস্সনাৰিকপ্পানুপ্পত্তিতো. ন হি যাদিসায কারণসামগ্গিযা যাদিসং কারিযং উপ্পজ্জতি, তাদিসায এৰ তব্বিরুদ্ধং উপ্পজ্জতি অহেতুকত্তপ্পসঙ্গতো. ন চ ৰিরুদ্ধদস্সনাভাৰেন একস্স ৰিপস্সনাৰিকপ্পজনকসামত্থিযাভাৰতো তাদিসানং পরম্পরাযপি তব্ভাৰো, তদুপদেসো চ সম্ভৰতি. তিলক্খণূপদেসনানন্তরিকতায পন বুদ্ধানং নিব্বানসচ্ছিকিরিযা সিদ্ধি, তেনেৰস্স কিলেসানমচ্চন্তপ্পহানস্স, ৰিপস্সনোপদেসসামত্থিযস্স চ সিদ্ধীতি নিব্বানমেৰ তদুভযকারণং, নাঞ্ঞন্তি গহেতব্বং.
কস্মা পন নিব্বানদস্সনেন রাগাদীনং অচ্চন্তপ্পহানং, তিলক্খণঞ্চ হোতি. ন হি অঞ্ঞস্স দস্সনেন ইতররাগপ্পহানং, তিলক্খণঞাণঞ্চ যুত্তন্তি? ন, অসঙ্খতদস্সনেন সঙ্খতস্স ৰা দোসস্স ৰা পাকটত্তা. দিট্ঠঅচ্চন্তসুখানং হি ৰট্টসুখে, তন্নিস্সযারম্মণাদীসু চ সুখাভিমানো, ৰট্টাভিরতি চ পহীযতি দিট্ঠপরতীরস্স নাৰিকস্স নাৰাযেকদেসে সুখাভিমানাভিরতিযো ৰিয. অপিচ সঙ্খতধম্মেসু অল্লিনা রাগাদযো অসঙ্খতধম্মে সণ্ঠাতুং ন সক্কোন্তি অগ্গিক্খন্ধে ৰিয মক্খিকা, থলে ৰিয চ জলচরা, নিব্বানদস্সনেন পহীনদোসস্স চিত্তস্স যাথাৰতো তেসু সঙ্খতেসু তিলক্খণদস্সনং সম্ভৰতি ভেসজ্জালেপেন ৰিহতকাচতিমিরাদিদোসস্স চক্খুনো ঘটাদিরূপদস্সনং ৰিয, দিট্ঠদোসেসু চস্স সঙ্খারেসু ন পুন রাগাদীনমুপ্পত্তি ঞাতা সুচিভাৰে ৰিয ৰচ্চকূপেতি ৰেদিতব্বং.
কস্মা পন কেসঞ্চি সত্তানং এৰ নিব্বানসচ্ছিকিরিযাসম্ভৰো, ন সব্বেসন্তি? অনাদিবুদ্ধপরম্পরোপদেসসাপেক্খত্তা, তেসঞ্চ উপদেসকানং সব্বত্থ সব্বদা অভাৰতো, সোতূনঞ্চ খণসম্পত্তিযা অচ্চন্তদুল্লভত্তা, চক্কৰাল়ানঞ্চ অনন্তত্তা, তস্মা কেচি এৰ বুদ্ধুপ্পাদকালে তিলক্খণোপদেসলাভেন নিব্বানং সচ্ছিকরোন্তি, ন সব্বেতি গহেতব্বং.
কথং পনেত্থ রাগাদীনং অচ্চন্তৰিগমো নিব্বানেন সাধীযতীতি? ন তাৰ সো, অতীতানাগতানং তেসমিদানি অভাৰা, পুব্বে চ তস্স ৰিজ্জমানত্তা, ৰত্তমানানং সরসনিরোধতো. কথঞ্চস্স তুচ্ছরূপস্স নিব্বানস্স হেতুত্তে যথাৰুত্তদোসানমৰসরোতি চে? ন, তস্স ভাৰরূপত্তা. পুব্বভাগপটিপত্তিযা হি নিব্বানমারব্ভ অনুসযাজননভাৰেন উপ্পন্নমগ্গা এৰ কিলেসানমনুপ্পাদনিরোধো তদুপ্পত্তিযা আযতিং উপ্পজ্জনারহানং অনুপ্পত্তিতো অগ্গিসন্নিধানে অঙ্কুরাজনকভাৰেন উপ্পন্নসালিক্খন্ধস্স বীজতাভাৰরূপতা ৰিয. ন হি অভাৰো নাম কোচি পরমত্থতো অত্থি, যো কারণেন জনীযতি তব্বিরুদ্ধক্খণুপ্পাদনভাৰোৰুপ্পাদনং অনেকক্খণুপ্পাদনেন খন্ধকারাভাৰুপ্পাদনং ৰিয, তস্মা কিলেসানং অনুপ্পত্তিনিরোধসঙ্খাতস্স অরিযমগ্গস্স উপনিস্সযত্তা উপনিস্সযোপচারেন নিব্বানং ‘‘অসেসৰিরাগনিরোধো’’তিআদিনা ৰুত্তং. সরূপেনেৰ কস্মা ন ৰুত্তন্তি চে? অভিসুখুমত্তা, অনুপলদ্ধপুব্বত্তা চ, সুখুমতা চস্স ভগৰতো অপ্পোস্সুক্কতাৰচনতো, অরিযেন চক্খুনা পস্সিতব্বতো চ ৰেদিতব্বা.
এত্থ পন পরৰাদী আহ – ‘‘নত্থেৰ নিব্বানং অনুপলব্ভনীযতো’’তি. ন অনুপলব্ভনীযং তস্স সিদ্ধত্তা. উপলব্ভতি হি তং তদনুরূপপটিপত্তিযা অরিযেহি. অপিচ নিব্বানং নত্থীতি ন ৰত্তব্বং সব্বসত্তানং ৰিরুদ্ধধম্মানং ভাৰেন অপৰগ্গাভাৰপ্পসঙ্গতো. ন চ তং যুত্তং উণ্হাদিপটিপক্খস্স সীতাদিনো ৰিয ভৰপটিপক্খস্স নিব্বানস্সপি অৰস্সংভাৰা. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘যথাপি উণ্হে ৰিজ্জন্তে, অপরং ৰিজ্জতি সীতলং;
এৰং তিৰিধগ্গি ৰিজ্জন্তে, নিব্বানং ইচ্ছিতব্বক’’ন্তি. (বু. ৰং. ২.১১) –
আদি. অচ্চন্তনিরোধহেতুনো ৰিপস্সনোপদেসস্স দস্সনতো চ অত্থেৰ নিব্বানং তং ৰিনা তস্সাসম্ভৰতোতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. তদেতং পুরিমায কোটিযা অভাৰতো অপ্পভৰং, ততোৰ অজরামরণং, নিচ্চঞ্চ হোতীতি অণুআদীনম্পি নিচ্চভাৰপত্তি নিব্বানস্সেৰ নিচ্চত্তাতি চে? ন, ভিন্নাধিকরণত্তেন হেতুলক্খণস্সানুপপত্তিতো. অণুআদীনম্পি অসঙ্খততা ইতি চে? ন, অসঙ্খততাসিদ্ধিতো অসঙ্খতানঞ্চানেকত্তানুপপত্তিতো. যদি হি অসঙ্খতং নাম ভৰেয্য, একেনেৰ ভৰিতব্বং দেসকালসভাৰভেদস্স কারণভেদকত্তা, ভিন্নসভাৰানম্পি অহেতুকত্তে অতিপ্পসঙ্গতো.
সঙ্খতেহি সভাৰভিন্নস্স নিব্বানস্স কথং অহেতুকতাতি চে? অসঙ্খতসভাৰেন সঙ্খতসভাৰেহি ভিন্নস্স কারণানপেক্খত্তা. অসঙ্খতত্তে হি সমানে ভৰসভাৰভেদো কারণভেদং সূচযতি, তস্মা একমেৰ নিচ্চং ভৰিতুমরহতি, তঞ্চ যথাৰুত্তযুত্তিতো, সব্বঞ্ঞুৰচনতো চ পরমত্থতো ৰিজ্জমানং নিব্বানমেৰ. ৰুত্তং হেতং ভগৰতা ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি (ইতিৰু. ৪৩). অযং দুক্খনিরোধসচ্চে নযো.
ইতরং পন ‘‘সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধী’’তি উদ্দিসিত্ৰা ৰিত্থারতো ৰিভত্তং. ৰিনিচ্ছযো পনেত্থ মগ্গঙ্গৰিভঙ্গে আৰি ভৰিস্সতীতি অযং সুত্তন্তভাজনীযনযো.
অভিধম্মভাজনীযে পন –
‘‘চত্তারি সচ্চানি দুক্খং দুক্খসমুদযো দুক্খনিরোধো দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা. তত্থ তণ্হা দুক্খসমুদযো. অৰসেসা সাসৰধম্মা…পে… দুক্খং. তণ্হায পহানং দুক্খনিরোধো. অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি (ৰিভ. ২০৬) –
ৰত্ৰা অট্ঠ মগ্গঙ্গানি ৰিত্থারতো নিদ্দিসিত্ৰা ‘‘অৰসেসা ধম্মা দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায সম্পযুত্তা’’তি (ৰিভ. ২০৬ আদযো) এৰং পঠমৰারে চত্তারি সচ্চানি ৰিভত্তানি. তানি পুন অপরেহিপি ‘‘তণ্হা, অৰসেসা চ কিলেসা সমুদযো, তথা তণ্হা, অৰসেসা চ কিলেসা, অৰসেসা চ অকুসলা সমুদযো, তথা তণ্হা, অৰসেসা চ কিলেসা, অৰসেসা চ অকুসলা, তীণি চ কুসলমূলানি, সাসৰানি সমুদযো, তথা তণ্হা, অৰসেসা চ কিলেসা, অৰসেসা চ অকুসলা, তীণি চ কুসলমূলানি, সাসৰানি, অৰসেসা চ সাসৰকুসলধম্মা সমুদযো. অৰসেসা সাসৰধম্মা দুক্খং, তস্স তস্স সমুদযস্স পহানং নিরোধো, অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো পটিপদা’’তি ইমেহি ৰারেহি ৰিভত্তানি. তত্থ ‘‘অরিযসচ্চানী’’তি অৰত্ৰা নিপ্পদেসতো পচ্চযসঙ্খাতং সমুদযং দস্সেতুং ‘‘সচ্চানী’’তি ৰুত্তং. অরিযসচ্চেসু হি তণ্হাৰ সমুদযো, ন ইতরে. ন চ কেৰলং তণ্হাৰ দুক্খং সমুদানেতি, অৰসেসা কুসলাকুসলাপি পচ্চযং সমুদানেন্তিযেৰাতি তেপি সমুদযতো দস্সেতুং ‘‘সচ্চানি’’ত্ৰেৰ ৰুত্তং. ততো পরং যস্মা অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোৰ পটিপদাতি. সম্পযুত্তা পন ফস্সাদযো সব্বেপি ধম্মা পটিপদা এৰ, তস্মা তং নযং দস্সেতুং সব্বসঙ্গাহিকৰারেপি সব্বানি ৰিভত্তানি. এত্থ হি অরিযধনানেৰ সঙ্গহিতানি. সেসং সদিসমেৰাতি অযং অভিধম্মভাজনীযনযো.
পঞ্হাপুচ্ছকনযে পন চতুন্নং অরিযসচ্চানং কতি কুসলা…পে… কতি অরণা? সমুদযসচ্চং অকুসলং, নিরোধসচ্চং অব্যাকতং, দুক্খসচ্চং তিধাপি. সমুদযো সৰিতক্কসৰিচারো, নিরোধো অৰিতক্কঅৰিচারো, মগ্গো তিধাপি, দুক্খং তিধাপি, ন ৰত্তব্বং চ. তীণি সচ্চানি অনিদস্সনঅপ্পটিঘানি, দুক্খং তিধাপি. সমুদযো হেতু, নিরোধো ন হেতু, সেসা দ্ৰিধাপি. দ্ৰে সচ্চানি লোকিযানি, মগ্গনিরোধা লোকুত্তরা. সমুদযসচ্চং সরণং, দ্ৰে সচ্চানি অরণানি, দুক্খং দুৰিধাপি. অযং পঞ্হাপুচ্ছকনযো. ইদানি পনেত্থ –
কমতোনূনাধিকতো, লক্খণাদীহি সুঞ্ঞতো;
ঞাণকিচ্চোপমা ঞেয্যো, পাল়িমুত্তৰিনিচ্ছযো.
তত্থ কমতো তাৰ ইধাপি দেসনাক্কমোৰ যুজ্জতি. এত্থ ওল়ারিকত্তা, সব্বসত্তসাধারণত্তা চ সুৰিঞ্ঞেয্যন্তি দুক্খসচ্চং পঠমং ৰুত্তং, ততো তস্সেৰ হেতুদস্সনত্থং সমুদযসচ্চং, ততো ‘‘হেতুনিরোধা ভৰনিরোধো’’তি ঞাপনত্থং নিরোধসচ্চং, তদধিগমুপাযদস্সনত্থং অন্তে মগ্গসচ্চং. ভৰসুখস্সাদগধিতানং সংৰেগজননত্থং পঠমং দুক্খমাহ, ততো ‘‘ভৰং নেৰ অহেতুকং আগচ্ছতি, ন ইস্সরনিম্মানাদিনা হোতি, ইতো পন হোতী’’তি ঞাপনত্থং সমুদযসচ্চং, ততো সহেতুকেন দুক্খেন অভিভূতত্তা সংৰিগ্গমানসানং তন্নিস্সরণদস্সনেন অস্সাসজননত্থং নিরোধং, ততো নিরোধসম্পাপকং মগ্গন্তি অযমেত্থ কমো.
অনূনাধিকতো পন কস্মা চত্তারি এৰ সচ্চানীতি চে? ততো অঞ্ঞস্স অসম্ভৰতো, অঞ্ঞতরস্স চ অনপনেয্যতো. অপিচ পৰত্তিমাচিক্খন্তো ভগৰা সহেতুকং আচিক্খতি, নিৰত্তিঞ্চ সউপাযং. ইতি পৰত্তিনিৰত্তিতদুভযহেতূনং এতপরমতো চত্তারি এৰ ৰুত্তানীতি অযমেত্থানূনাধিকতো.
লক্খণাদীহি পনেত্থ লক্খণতো বাধনলক্খণং দুক্খসচ্চং, সন্তাপনরসং, পৰত্তিপচ্চুপট্ঠানং. পভৰলক্খণং সমুদযসচ্চং, অনুপচ্ছেদকরণরসং, পলিবোধপচ্চুপট্ঠানং. সন্তিলক্খণং নিরোধসচ্চং, অচ্চুতিরসং, অনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানং. নিয্যানলক্খণং মগ্গসচ্চং, কিলেসপহানকরণরসং, ৰুট্ঠানপচ্চুপট্ঠানং. অপিচ পৰত্তিপৰত্তকনিৰত্তিনিৰত্তকলক্খণানি পটিপাটিযা, তথা সঙ্খততণ্হাঅসঙ্খতদস্সনলক্খণানি চাতি ইমানেত্থ লক্খণানি.
সুঞ্ঞতো পনেতানি যথাক্কমং ৰেদককারকনিব্বুতগমকাভাৰতো সুঞ্ঞানি. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘দুক্খমেৰ হি, ন কোচি দুক্খিতো,
কারকো ন, কিরিযাৰ ৰিজ্জতি;
অত্থি নিব্বুতি, ন নিব্বুতো পুমা,
মগ্গমত্থি, গমকো ন ৰিজ্জতী’’তি. (ৰিভ. অট্ঠ. ১৮৯);
অথ ৰা –
ধুৰসুভসুখত্তসুঞ্ঞং,
পুরিমদ্ৰযমত্তসুঞ্ঞমমতপদং;
ধুৰসুভসুখঅত্তৰিরহিতো,
মগ্গো ইতি সুঞ্ঞতো তেসু. (ৰিভ. অট্ঠ. ১৮৯);
নিরোধসুঞ্ঞানি ৰা তীণি. নিরোধো চ সেসত্তযসুঞ্ঞো. ফলসুঞ্ঞো ৰা হেত্থ হেতু সমুদযমগ্গেসু দুক্খনিরোধানং অভাৰা পকতিৰাদীনং পকতি ৰিয. হেতুসুঞ্ঞঞ্চ ফলং দুক্খসমুদযানং, নিরোধমগ্গানঞ্চ অসমৰাযা, ন হেতুসমৰেতং হেতুফলং. হেতুফলসমৰাযৰাদীনং দ্ৰিঅণুকাদীনি ৰিযাতি অযমেত্থ সুঞ্ঞতা.
ঞাণকিচ্চতোতি এত্থ দুৰিধং সচ্চঞাণং অনুবোধঞাণং, পটিৰেধঞাণঞ্চ. তত্থ অনুবোধঞাণং লোকিযং, তং অনুস্সৰাদিৰসেন নিরোধে, মগ্গে চ পৰত্ততি. পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরং, তং সচ্চাৰবোধপটিপক্খকিলেসে খেপেন্তং নিরোধমারম্মণং কত্ৰা কিচ্চতো চত্তারিপি সচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি. যং পনেতং লোকিযং, তত্থ দুক্খঞাণং পরিযুট্ঠানাভিভৰনৰসেন পৰত্তমানং সক্কাযদিট্ঠিং নিৰত্তেতি, সমুদযঞাণং উচ্ছেদদিট্ঠিং, নিরোধঞাণং সস্সতদিট্ঠিং, মগ্গঞাণং অকিরিযদিট্ঠিং. দুক্খঞাণং ৰা তেসু ধুৰসুভসুখত্তভাৰরহিতেসু খন্ধেসু ধুৰসুভসুখত্তভাৰসঞ্ঞাসঙ্খাতং ফলে ৰিপ্পটিপত্তিং, সমুদযঞাণং ‘‘ইস্সরপধানকালসভাৰাদীহি লোকো পৰত্ততী’’তি অকারণে কারণাভিমানপ্পৰত্তং হেতুম্হি ৰিপ্পটিপত্তিং, নিরোধঞাণং অরূপলোকাদীসু অপৰগ্গগ্গাহভূতং নিরোধে ৰিপ্পটিপত্তিং, মগ্গঞাণং কামসুখল্লিকঅত্তকিলমথানুযোগপ্পভেদে অৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিসুদ্ধিমগ্গগ্গাহৰসেন পৰত্তং উপাযে ৰিপ্পটিপত্তিং নিৰত্তেতি. ইদমেত্থ ঞাণকিচ্চং.
উপমাতো পনেত্থ ভারো ৰিয হি দুক্খসচ্চং দট্ঠব্বং, ভারাদানমিৰ সমুদযসচ্চং, ভারনিক্খেপনমিৰ নিরোধসচ্চং, ভারনিক্খেপনুপাযো ৰিয মগ্গসচ্চং. অপিচ রোগতন্নিদানতদুপসমভেসজ্জেহি, ওরিমতীরমহোঘপারিমতীরতংসম্পাপকোপাযেহি চাতি এৰমাদীহি যথাক্কমং যোজেত্ৰাপি এতানি উপমাতো ৰেদিতব্বানি. অযমেত্থ উপমা. এৰং ঞেয্যো পাল়িমুত্তৰিনিচ্ছযো.
সচ্চৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.