তিকপদত্থৰণ্ণনা

তত্থ অভিধম্মস্স মাতিকাতি এত্থ কেনট্ঠেন অভিধম্মো? ধম্মাতিরেকধম্মৰিসেসট্ঠেন. অতিরেকৰিসেসত্থদীপকো হি এত্থ অভি-সদ্দো ‘‘বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি (সং. নি. ৪.৮৭; ৫.১৯৫, ১০২২; ম. নি. ৩.৩৮৪, ৩৮৯), অভিক্কন্তৰণ্ণা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১; খু. পা. ৫.১; সু. নি. মঙ্গলসুত্ত; ৰি. ৰ. ৮৫৭) ৰিয, তস্মা যথা সমুস্সিতেসু বহূসু ছত্তেসু চেৰ ধজেসু চ যং অতিরেকপ্পমাণং, ৰিসেসৰণ্ণসণ্ঠানঞ্চ ছত্তং, তং অতিচ্ছত্তং, যো অতিরেকপ্পমাণো, ৰিসেসৰণ্ণসণ্ঠানো চ ধজো, সো অতিদ্ধজোতি চ ৰুচ্চতি, এৰমেৰ অযম্পি ধম্মো ধম্মাতিরেকধম্মৰিসেসট্ঠেন ‘‘অভিধম্মো’’তি ৰুচ্চতি. ভগৰতা হি সুত্তন্তং পত্ৰা খন্ধাযতনধাতুসচ্চইন্দ্রিযপচ্চযাকারাদযো ধম্মা একদেসেন ৰিভত্তা, ন নিপ্পদেসেন, অভিধম্মং পত্ৰা পন অনেকেহি নযৰিসেসেহি নিপ্পদেসতোৰ ৰিভত্তা. এৰং ধম্মাতিরেকধম্মৰিসেসট্ঠেন ‘‘অভিধম্মো’’তি ৰেদিতব্বো.

কেনট্ঠেন মাতিকা? মাতুসমট্ঠেন. মাতা ৰিযাতি হি মাতিকা যথা পদুমিকং মুখন্তি. যথা হি মাতা নানাৰিধে পুত্তে পসৰতি, তে পালেতি, পোসেতি চ, এৰমযম্পি নানাৰিধে ধম্মে, অত্থে চ পসৰতি, তে চ অৰিনস্সমানে পালেতি, পোসেতি চ, তস্মা ‘‘মাতিকা’’তি ৰুচ্চতি. মাতিকং হি নিস্সায ধম্মসঙ্গণীআদিসত্তপ্পকরণৰসেন ৰিত্থারিযমানা অনন্তাপরিমাণা ধম্মা, অত্থা চ তায পসুতা, পালিতা, পোসিতা ৰিয চ হোন্তি. তথা হি ধম্মসঙ্গণিপ্পকরণে চতস্সো ৰিভত্তিযো চিত্তৰিভত্তি রূপৰিভত্তি নিক্খেপরাসি অত্থুদ্ধারোতি. তত্থ নানানযেহি একূননৰুতিচিত্তৰিভাৰিনী চিত্তৰিভত্তি ৰিত্থারিযমানা অনন্তাপরিমাণভাণৰারা হোতি, তদনন্তরং একৰিধাদিনা রূপৰিভাৰিনী রূপৰিভত্তি ৰিত্থারিযমানা অনন্তাপরিমাণভাণৰারা হোতি, তদনন্তরং মূলখন্ধদ্ৰারাদীনি নিক্খিপিত্ৰা দেসিতো নিক্খেপরাসি ৰিত্থারিযমানো অনন্তাপরিমাণভাণৰারো হোতি, তদনন্তরং তেপিটকস্স বুদ্ধৰচনস্স অট্ঠকথাভূতো অত্থুদ্ধারো ৰিত্থারিযমানো অনন্তাপরিমাণভাণৰারো হোতি. এৰমিদং ধম্মসঙ্গণিপ্পকরণং ৰাচনামগ্গতো অতিরেকতেরসমত্তভাণৰারম্পি সমানং ৰিত্থারিযমানং অনন্তাপরিমাণভাণৰারং হোতি.

তথা ৰিভঙ্গপ্পকরণে খন্ধৰিভঙ্গো আযতনধাতুসচ্চইন্দ্রিযপচ্চযাকারসতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গঝানঅপ্পমঞ্ঞাসিক্খাপদপটিসম্ভিদাঞাণখুদ্দকৰত্থুধম্মহদযৰিভঙ্গাতি অট্ঠারস ৰিভঙ্গা ৰিভত্তা, তে সুত্তন্তভাজনীযঅভিধম্মভাজনীযাদিনানানযেহি ৰিত্থারিযমানা পচ্চেকং অনন্তাপরিমাণভাণৰারা হোন্তি. এৰমিদং ৰিভঙ্গপ্পকরণং ৰাচনামগ্গতো পঞ্চতিংসমত্তভাণৰারম্পি সমানং ৰিত্থারিযমানং অনন্তাপরিমাণভাণৰারং হোতি.

তথা ধাতুকথাপকরণং ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তিআদিনা চুদ্দসৰিধেন ৰিভত্তং ৰাচনামগ্গতো অতিরেকছভাণৰারমত্তম্পি সমানং ৰিত্থারিযমানং অনন্তাপরিমাণভাণৰারং হোতি.

তথা পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপ্পকরণং খন্ধপঞ্ঞত্তি আযতনধাতুসচ্চইন্দ্রিযপুগ্গলপঞ্ঞত্তীতি ছব্বিধেন ৰিভত্তং ৰাচনামগ্গতো অতিরেকপঞ্চভাণৰারমত্তম্পি ৰিত্থারিযমানং অনন্তাপরিমাণভাণৰারং হোতি.

তথা কথাৰত্থুপ্পকরণং সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানি, পরৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানীতি সুত্তসহস্সং সমোধানেত্ৰা ৰিভত্তং ৰাচনামগ্গতো সঙ্গীতিআরোপিতনযেন দীঘনিকাযপ্পমাণম্পি ৰিত্থারিযমানং অনন্তাপরিমাণভাণৰারং হোতি.

তথা যমকপ্পকরণং মূলযমকং খন্ধাযতনধাতুসচ্চসঙ্খারঅনুসযচিত্তধম্মইন্দ্রিযযমকন্তি দসৰিধেন ৰিভত্তং ৰাচনামগ্গতো ৰীসভাণৰারসতম্পি ৰিত্থারিযমানং অনন্তাপরিমাণভাণৰারং হোতি.

পট্ঠানপ্পকরণং হেতুপচ্চযআরম্মণপচ্চযাদিচতুৰীসতিপচ্চযে গহেত্ৰা তিকপট্ঠানাদিচতুৰীসতিৰিধেন ৰিভত্তং পচ্চেকং কতিপযভাণৰারম্পি ৰিত্থারিযমানং অনন্তাপরিমাণভাণৰারং হোতি. এৰং অনন্তাপরিমাণানং ধম্মানং, অত্থানঞ্চ পসৰনতো, পালনতো, পোসনতো চ ‘‘মাতা ৰিযাতি মাতিকা’’তি ৰুচ্চতি. পালনপোসনঞ্চেত্থ সম্মুট্ঠানং, ৰিরদ্ধানঞ্চ পাল়িঅত্থানং মাতিকানুসারেন সল্লক্খেত্ৰা সমানযনতো, রক্খণতো চ ৰেদিতব্বং. সা পনাযং পরিচ্ছেদতো ধম্মসঙ্গণীমাতিকা ৰিভঙ্গমাতিকা ধাতুকথামাতিকা পুগ্গলপঞ্ঞত্তিমাতিকা কথাৰত্থুমাতিকা যমকমাতিকা পট্ঠানমাতিকাতি সত্তন্নং পকরণানং আদিম্হি ঠপিতা সত্তৰিধা হোতি.

তত্থ ধম্মসঙ্গণীমাতিকা আদি, সাপি তিকমাতিকা দুকমাতিকাতি দুৰিধা. তত্থ দ্ৰাৰীসতি তিকা তিকমাতিকা নাম. দ্ৰেচত্তালীসসতদুকা দুকমাতিকা নাম, সা পুন আহচ্চভাসিতা সাৰকভাসিতাতি দুৰিধা. তত্থ দ্ৰাৰীসতি তিকা চেৰ, ‘‘হেতূ ধম্মা ন হেতূ ধম্মা…পে… সরণা ধম্মা অরণা ধম্মা’’তি ইমে চ সতং দুকাতি অযং আহচ্চভাসিতা সম্মাসম্বুদ্ধদেসিতা সত্তন্নং পকরণানং মাতিকা নাম, তদনন্তরা ‘‘ৰিজ্জাভাগিনো ধম্মা অৰিজ্জাভাগিনো ধম্মা…পে… খযেঞাণং অনুপ্পাদেঞাণ’’ন্তি ইমে দ্ৰাচত্তালীস সুত্তন্তিকদুকা ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরেন ঠপিতত্তা সাৰকভাসিতা নাম. ইমে ঠপেন্তো পন থেরো ন সামুক্কংসিকেন অত্তনো ঞাণেন ঠপেসি, একুত্তরিযং পন এককনিপাতদুকনিপাতসঙ্গীতিসুত্তদসুত্তরসুত্তেহি সমোধানেত্ৰা আভিধম্মিকত্থেরানং সুত্তন্তং পত্ৰা অকিলমনত্থং ঠপেসি.

সা পুন সপ্পদেসনিপ্পদেসৰসেন দ্ৰে কোট্ঠাসা হোন্তি. এত্থ হি নৰ তিকা, একসত্ততি চ দুকা সপ্পদেসানং সাৰসেসানং নামরূপানং পরিগ্গহিতত্তা সপ্পদেসা নাম, অৰসেসা তেরস তিকা, একসত্ততি চ দুকা নিপ্পদেসানং নিরৰসেসানং নামরূপানং গহিতত্তা নিপ্পদেসা নাম. তেসং ৰিভাগো তত্থ তত্থেৰ আৰি ভৰিস্সতি. তথা নামলাভৰসেন দ্ৰিধা. সব্বেৰ হি এতে তিকদুকা আদিপদৰসেন, সব্বপদৰসেন চাতি দ্ৰিধা নামং লভন্তি. তত্থ ‘‘কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা, অব্যাকতা ধম্মা’’তি অযং তাৰ আদিপদৰসেন লদ্ধনামো কুসলত্তিকো নাম. ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা…পে… ধম্মা’’তি অযং সব্বপদৰসেন লদ্ধনামো ৰেদনাত্তিকো নাম. এৰং সব্বেসম্পি তিকদুকানং নামং ৰেদিতব্বং.

সা পনেসা পঞ্চদসহি পরিচ্ছেদেহি ৰৰত্থিতা. তিকানং হি একো পরিচ্ছেদো, দুকানং চুদ্দস. ‘‘হেতূ ধম্মা নহেতূ ধম্মা’’তিআদযো হি ছ দুকা গন্থতো চ অত্থতো চ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধেন কণ্ণিকা ৰিয, ঘটা ৰিয চ হুত্ৰা ঠিতত্তা ‘‘হেতুগোচ্ছকো’’তি ৰুচ্চতি. ততো অপরে ‘‘সপ্পচ্চযা ধম্মা’’তিআদযো সত্ত দুকা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্বন্ধা কেৰলং দুকসামঞ্ঞেন উচ্চিনিত্ৰা গোচ্ছকন্তরে ঠপিতত্তা, অঞ্ঞেহি চ অন্তরদুকেহি চূল়কত্তা ‘‘চূল়ন্তরদুকা’’তি ৰেদিতব্বা. ততো পরং আসৰদুকাদীনং ছন্নং দুকানং ৰসেন আসৰগোচ্ছকো নাম. ততো সংযোজনদুকাদীনং ছন্নং ৰসেন সংযোজনগোচ্ছকো নাম. তথা গন্থওঘযোগনীৰরণদুকাদীনং ছন্নং ছন্নং ৰসেন গন্থওঘযোগনীৰরণগোচ্ছকা নাম. পরামাসদুকাদীনং পঞ্চন্নং ৰসেন পরামাসগোচ্ছকো নাম. ততো পরং সারম্মণদুকাদযো চতুদ্দস দুকা মহন্তরদুকা নাম. ততো পরং উপাদানদুকাদযো ছ দুকা উপাদানগোচ্ছকো নাম. ততো কিলেসদুকাদযো অট্ঠদুকা কিলেসগোচ্ছকো নাম. ততো পরং দস্সনেনপহাতব্বদুকাদযো অট্ঠারস দুকা অভিধম্মমাতিকায পরিযোসানে ঠপিতত্তা পিট্ঠিদুকা নাম. ৰিজ্জাভাগিযদুকাদযো পন দ্ৰাচত্তালীস দুকা সুত্তন্তিকদুকা নাম. এৰমেতিস্সা পঞ্চদসহি পরিচ্ছেদেহি ৰৰত্থিতায তাৰ অযং অত্থৰণ্ণনা ভৰিস্সতি.

কুসলত্তিকৰণ্ণনা

যস্মা পনেত্থ তিকমাতিকা আদি, তত্থাপি কুসলত্তিকো আদি, তস্মা কুসলত্তিকস্স তাৰ –

অত্থতো ভূমিভেদা চ, পচ্চেকং সম্পযোগতো;

উদ্দেসতো চ ধম্মানং, লক্খণাদিৰিভাগতো.

সঙ্গহা সুঞ্ঞতো চেৰ, ৰিসযাদিপ্পভেদতো;

যথানুরূপং সব্বত্থ, ৰেদিতব্বো ৰিনিচ্ছযো.

তত্থ অত্থতো তাৰ কুসলা ধম্মাতি এত্থ কুসলসদ্দো আরোগ্যানৰজ্জছেকসুখৰিপাকেসু দিস্সতি. অযং হি ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসলং, কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৫.২৪৬; ২.২০.১২৯) আরোগ্যে দিস্সতি. ‘‘কতমো পন, ভন্তে, কাযসমাচারো কুসলো? যো খো, মহারাজ, কাযসমাচারো অনৰজ্জো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩৬১) অনৰজ্জে. ‘‘কুসলো ত্ৰং রথস্স অঙ্গপচ্চঙ্গান’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.৮৭) ছেকে. ‘‘কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা’’তিআদীসু (ধ. স. ৪৩১) সুখৰিপাকে. স্ৰাযমিধ আরোগ্যেপি অনৰজ্জেপি সুখৰিপাকেপি ৰত্ততি. যথেৰ হি রূপকাযে নিব্যাধিতায আরোগ্যট্ঠেন কুসলং ৰুত্তং, এৰং অরূপধম্মেপি কিলেসব্যাধিনো অভাৰেন আরোগ্যট্ঠেন কুসলং ৰেদিতব্বং. কিলেসৰজ্জস্স পন অভাৰা অনৰজ্জট্ঠেন কুসলং.

ধম্ম-সদ্দো পনাযং পরিযত্তিহেতুগুণনিস্সত্তনিজ্জীৰতাদীসু দিস্সতি. অযং হি ‘‘ধম্মং পরিযাপুণাতি সুত্তং গেয্য’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.১০২) পরিযত্তিযং দিস্সতি. ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭২০) হেতুম্হি. ‘‘ন হি ধম্মো অধম্মো চ, উভো সমৰিপাকিনো’’তিআদীসু (থেরগা. ৩০৪) গুণে. ‘‘ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩) নিস্সত্তনিজ্জীৰতাযং, স্ৰাযমিধাপি নিস্সত্তনিজ্জীৰতাযমেৰ ৰট্টতি.

ৰচনত্থো পনেত্থ – কুচ্ছিতে পাপধম্মে সলযন্তি চলযন্তি কম্পেন্তি ৰিদ্ধংসেন্তীতি কুসলা. কুচ্ছিতেন ৰা আকারেন সযন্তীতি কুসা, তে কুসে লুনন্তি ছিন্দন্তীতি কুসলা. কুচ্ছিতানং ৰা সানতো তনুকরণতো ঞাণং কুসং নাম, তেন কুসেন লাতব্বা পরিৰত্তেতব্বাতি কুসলা. অথ ৰা কোসল্লং ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, ততো কোসল্লতো সম্ভূতত্তা কুসলা. ইদং পন অনন্তরে ৰুত্তঞ্চাতি নিব্বচনদ্ৰযং কিঞ্চাপি নিপ্পরিযাযতো ঞাণসম্পযুত্তানমেৰ যুজ্জতি, রুল়্হীৰসেন পন তংসদিসতায ঞাণৰিপ্পযুত্তানম্পীতি গহেতব্বং. যথা ৰা কুসা উভযভাগগতং হত্থপ্পদেসং লুনন্তি, এৰমিমেপি উপ্পন্নানুপ্পন্নভাৰেন উভযভাগগতং সংকিলেসপক্খং লুনন্তি, তস্মা কুসা ৰিয লুনন্তীতি কুসলা. অত্তনো পন সভাৰং ধারেন্তীতি ধম্মা, ধারীযন্তি ৰা পচ্চযেহি, ধারীযন্তি ৰা যথাসভাৰতো আধারীযন্তীতিপি ধম্মা. ন কুসলা অকুসলা, মিত্তপটিপক্খা অমিত্তা ৰিয কুসলপটিপক্খাতি অত্থো. ন ব্যাকতাতি অব্যাকতা, কুসলাকুসলভাৰেন অকথিতাতি অত্থো. তেসু অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণা কুসলা, সাৰজ্জদুক্খৰিপাকলক্খণা অকুসলা, অৰিপাকলক্খণা অব্যাকতা.

কিং পনেতানি কুসলাতি ৰা ধম্মাতি ৰাতিআদীনি একত্থানি, উদাহু নানত্থানীতি? কিঞ্চেত্থ যদি তাৰ একত্থানি, ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি ইদং ‘‘কুসলা কুসলা’’তি ৰুত্তসদিসং হোতি. অথ নানত্থানি, তিকদুকানং ছক্কচতুক্কভাৰো আপজ্জতি, পদানঞ্চ অসম্বন্ধো ‘‘কুসলা রূপং চক্খুমা’’তিআদীনং ৰিয. অথাপি যদি এতানি একত্থানি, কুসলাকুসলাব্যাকতপদানং তিণ্ণম্পি ধম্মানং ধম্মসভাৰেন একত্তা কুসলাদীনম্পি একত্তং আপজ্জতি. অথ ‘‘কুসলপদতো অকুসলাদিপদস্স অঞ্ঞত্তং সিযা’’তি ৰদথ, ন এতানি একত্থানি. তদা ধম্মো নাম ভাৰো. ভাৰতো চ অঞ্ঞো অভাৰোতি. এৰং অঞ্ঞোঞ্ঞাপেক্খায অভাৰত্তমাপন্নেহি ধম্মেহি অনঞ্ঞে কুসলাদযোপি অভাৰা এৰ সিযুন্তি? সব্বমেতং অকারণং, কস্মা? যথানুমতিৰোহারসিদ্ধিতো, ন হি ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীনি পদানি যথা কুসলা কুসলাতি, এৰং অত্থৰিসেসাভাৰেন পণ্ডিতেহি অনুমতানি, নাপি কুসলা রূপং চক্খুমা-সদ্দা ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোলোকিতত্থভাৰেন, অথ খো অনৰজ্জইট্ঠৰিপাকত্তাদিসঙ্খাতস্স অত্থৰিসেসস্স, সভাৰসাধারণাদিঅত্থসামঞ্ঞস্স চ জোতকত্তেন যথাক্কমং অনুমতানি. কুসল-সদ্দো হি ধম্ম-সদ্দস্স পুরতো ৰুচ্চমানো কুসলাকুসলাদিসব্বসাধারণসামঞ্ঞত্থদীপকং ধম্ম-সদ্দং অকুসলাদিতো নিৰত্তেত্ৰা অত্তনো অত্তনো অত্থৰিসেসৰিসিট্ঠত্থদীপকং করোতি. এৰং পচ্চেকং ভিন্নৰিসযানম্পি নেসং ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন পৰত্তিযং একত্থতায পণ্ডিতানুমততায যথাৰুত্তদোসারোপনে কারণং ৰুত্তং, সব্বমেতং অকারণং. এৰং ততো পরেসুপি সব্বত্থ যথানুরূপতো ঞাতব্বং. অযং তাৰ পদত্থতো ৰিনিচ্ছযো.

কুসলপদত্থো

ভূমিভেদাতি তেসু কুসলাকুসলাব্যাকতেসু ধম্মেসু কুসলা তাৰ ধম্মা ভূমিভেদতো চতুব্বিধা হোন্তি – কামাৰচরা রূপাৰচরা অরূপাৰচরা লোকুত্তরাতি. অযং ভূমিভেদতো ৰিনিচ্ছযো.

সম্পযোগতোতি এৰং ভূমিভেদতো চতুব্বিধানম্পি নেসং পচ্চেকং সম্পযোগতো ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. তত্থ কামাৰচরা তাৰ সম্পযোগতো অট্ঠৰিধা হোন্তি. সেয্যথিদং? সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খারং, তথা সসঙ্খারং. উপেক্খাসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খারং, তথা সসঙ্খারং. সোমনস্সসহগতং ঞাণৰিপ্পযুত্তং অসঙ্খারং, তথা সসঙ্খারং. উপেক্খাসহগতং ঞাণৰিপ্পযুত্তং অসঙ্খারং, তথা সসঙ্খারন্তি. তত্থ ইট্ঠারম্মণতা, সদ্ধাবাহুল্লতা, ৰিসুদ্ধদিট্ঠিতা, আনিসংসদস্সাৰিতা চ একাদস পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গকারণানি চাতি ইমেহি তাৰ কারণেহি সোমনস্সসহগতভাৰো ৰেদিতব্বো. ঞাণসম্পত্তিং পন পত্থেত্ৰা কতকম্মতো, ব্রহ্মাদিউপপত্তিতো, পঞ্ঞাদসকৰসেন ইন্দ্রিযপরিপাকতো, ৰিক্খম্ভনেন কিলেসদূরিভাৰতো চ সত্তৰিধধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গকারণতো চ ঞাণসম্পযুত্ততা ৰেদিতব্বা. অত্তনো ৰা পরেসং ৰা ৰসেন পৰত্তো পুব্বপযোগো সঙ্খারো নাম.

তেন উপ্পন্নং সসঙ্খারং, তদভাৰা অসঙ্খারঞ্চ ৰেদিতব্বং. এতেসু হি যথাৰুত্তসোমনস্সঞাণহেতুং আগম্ম পহট্ঠো ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তি আদিনযপ্পৰত্তং সম্মাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা অসংসীদন্তো, পরেহি চ অনুস্সাহিতো দানাদীনি পুঞ্ঞানি করোতি, তদাস্স সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং পঠমং কুসলং উপ্পজ্জতি. যদা পন ৰুত্তনযেন হট্ঠতুট্ঠো সম্মাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা অমুত্তচাগিতাদিৰসেন সংসীদমানো, অত্তনো পটিসঙ্খারেন ৰা পরেহি ৰা উস্সাহিতো করোতি, তদাস্স তদেৰ সসঙ্খারং দুতিযং কুসলং হোতি. যদা পন ঞাতিজনাদিপটিপত্তিদস্সনেন জাতপরিচযা বালদারকাদযো ভিক্খুআদিদস্সনেন সোমনস্সজাতা সহসা দানৰন্দনাদীনি করোন্তি, তদা ঞাণৰিপ্পযুত্তং ততিযং কুসলং উপ্পজ্জতি. যদা পন ঞাতিআদীহি উস্সাহিতা এৰং পটিপজ্জন্তি, তদা তদেৰ চতুত্থং সসঙ্খারচিত্তং হোতি. যদা পন সোমনস্সহেতুনো অভাৰেন ৰিসুং চতূসুপি ৰিকপ্পেসু সোমনস্সরহিতা হোন্তি, তদা সেসানি চত্তারি উপেক্খাসহগতানি কুসলানি উপ্পজ্জন্তি. এৰং পচ্চেকং সম্পযোগতো ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

উদ্দেসতো চ ধম্মানন্তি এৰং সম্পযোগতো অট্ঠৰিধেসু কুসলেসু পচ্চেকং ধম্মানং উদ্দেসতোপি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. তত্থ পঠমকুসলে তাৰ পাল়িযা সরূপেন আগতা তিংস ধম্মা, যেৰাপনকা নৰাতি একূনচত্তালীস ধম্মা হোন্তি. সেয্যথিদং – ফস্সো ৰেদনা সঞ্ঞা চেতনা চিত্তং ৰিতক্কো ৰিচারো পীতি ৰীরিযং চিত্তেকগ্গতা জীৰিতং সদ্ধা সতি হিরী ওত্তপ্পং অলোভো অদোসো অমোহো কাযপস্সদ্ধি চিত্তপস্সদ্ধি কাযলহুতা চিত্তলহুতা কাযমুদুতা চিত্তমুদুতা কাযকম্মঞ্ঞতা চিত্তকম্মঞ্ঞতা কাযপাগুঞ্ঞতা চিত্তপাগুঞ্ঞতা কাযুজুকতা চিত্তুজুকতাতি ইমে সরূপেন আগতা তিংসধম্মা. ছন্দো অধিমোক্খো মনসিকারো তত্রমজ্ঝত্ততা করুণা মুদিতা কাযদুচ্চরিতৰিরতি ৰচীদুচ্চরিতৰিরতি মিচ্ছাজীৰৰিরতীতি ইমে যেৰাপনকা নৰাতি.

পদভাজনীযে পন –

‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি…পে… তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি, ৰেদনা…পে… সঞ্ঞা চেতনা চিত্তং ৰিতক্কো ৰিচারো পীতি সুখং চিত্তস্সেকগ্গতা সদ্ধিন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং মনিন্দ্রিযং সোমনস্সিন্দ্রিযং জীৰিতিন্দ্রিযং সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাৰাযামো সম্মাসতি সম্মাসমাধি সদ্ধাবলং ৰীরিযবলং সতিবলং সমাধিবলং পঞ্ঞাবলং হিরিবলং ওত্তপ্পবলং অলোভো অদোসো অমোহো অনভিজ্ঝা অব্যাপাদো সম্মাদিট্ঠি হিরী ওত্তপ্পং কাযপস্সদ্ধি চিত্তপস্সদ্ধি কাযলহুতা চিত্তলহুতা কাযমুদুতা চিত্তমুদুতা কাযকম্মঞ্ঞতা চিত্তকম্মঞ্ঞতা কাযপাগুঞ্ঞতা চিত্তপাগুঞ্ঞতা কাযুজুকতা চিত্তুজুকতা সতি সম্পজঞ্ঞং সমথো ৰিপস্সনা পগ্গাহো অৰিক্খেপো হোতী’’তি (ধ. স. ১) –

এৰং সরূপতো উদ্দিট্ঠা ছপঞ্ঞাস ধম্মা ‘‘যে ৰা পন তস্মিং সমযে অঞ্ঞেপি অত্থি পটিচ্চসমুপ্পন্না অরূপিনো ধম্মা’’তি (ধ. স. ১) এৰং যেৰাপনকৰসেন সামঞ্ঞতো উদ্দিট্ঠা, অট্ঠকথাযং চস্সা তেসু তেসু সুত্তপ্পদেসেসু আগতে গহেত্ৰা সরূপতো নিদ্দিট্ঠা ছন্দাদযো নৰাতি পঞ্চসট্ঠি ধম্মা আগতা. যস্মা পন তেসু সরূপেন আগতা ঝানঙ্গইন্দ্রিযমগ্গঙ্গবলমূলাদীনং ৰসেন একস্সেৰ বহুকিচ্চতাদস্সনত্থং পুনপ্পুনং গহেত্ৰা পরিযাযেন ছপঞ্ঞাসৰিধেন দেসিতাপি অগহিতগ্গহণেন যথাৰুত্তা সমতিংসেৰ ধম্মা হোন্তি, তে পন সৰিভত্তিকা অৰিভত্তিকাতি দুৰিধা. তত্থ ফস্সাদযো অট্ঠারস এককত্তা অৰিভত্তিকা. ৰেদনাদযো দ্ৰাদস ধম্মা অট্ঠতিংসপ্পভেদেন যথাযোগং ৰিভত্তত্তা সৰিভত্তিকা, যেৰাপনকা পন অৰিভত্তিকা এৰ. তস্মা তে সব্বেপি নিপ্পরিযাযেন একূনচত্তালীস ধম্মাৰ হোন্তি. হোন্তি চেত্থ –

ফস্সাদিপঞ্চকং পঞ্চঝানঙ্গানিন্দ্রিযট্ঠকং;

মগ্গঙ্গপঞ্চকং সত্তবলং মূলত্তিকম্পি চ.

কম্মপথত্তিকঞ্চেৰ, লোকপালদুকং তথা;

পস্সদ্ধিআদী ছ দুকা, তীণি পিট্ঠিদুকানিতি.

সত্তরসহি রাসীহি, ছপঞ্ঞাসেৰ পাল়িযং;

ৰুত্তা সভাৰতো তিংস, ধম্মা অগহিতগ্গহে.

ফস্সো জীৰিতসঞ্ঞা চ, চেতনা চারপীতিযো;

ছ দুকা কাযপস্সদ্ধি-পমুখাট্ঠারসেককা.

চিত্তং ৰিতক্কো সদ্ধা চ, হিরিওত্তপ্পিযম্পি চ;

অলোভো চ অদোসো চ, সত্ত দ্ৰিধা ৰিভাৰিতা.

ৰেদনা তিৰিধা ৰীরিযং, সতি চ চতুধা মতা;

ছদ্ধা একগ্গতা পঞ্ঞা, সত্তধাৰ ৰিভাৰিতা.

ৰিরতী অপ্পমঞ্ঞাযো, মনক্কারো ছন্দমজ্ঝত্তা;

ধিমোক্খো যেৰাপনকা, নৰেতে পঠমে মনে.

পঞ্চসট্ঠিৰিধেনেৰ, পরিযাযেন দেসিতা;

নৰাধিকা চ তেত্তিংস, ধম্মাৰ পরমত্থতোতি.

এত্থ চ সরূপেন আগতা তিংস ধম্মা, যেৰাপনকেসু চত্তারো চাতি চতুত্তিংস ধম্মা একক্খণে নিযতা লব্ভন্তি, সেসা পন করুণাদযো পঞ্চ করুণাপুব্বভাগমুদিতাপুব্বভাগৰসেন, কাযদুচ্চরিতৰচীদুচ্চরিতমিচ্ছাজীৰেহি ৰিরমণৰসেন চ চিত্তস্স পৰত্তিকালেসু এৰ উপ্পজ্জিত্ৰা অঞ্ঞথানুপ্পজ্জনতো অনিযতা. তে চ যস্মা দুক্খিতসুখিতসত্তৰসেন, কাযদুচ্চরিতাদিত্তযৰসেন চ পচ্চেকং ভিন্নৰিসযত্তা একতো ন উপ্পজ্জন্তি, তস্মা করুণাপুব্বভাগাদিৰসেন পৰত্তেসু পঞ্চসু চিত্তক্খণেসু নিযতা চতুত্তিংস, করুণাদীসু একন্তি পঞ্চতিংস ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, কেৰলং পন দানাদিৰসেন পৰত্তিযং নিযতা চতুত্তিংসেৰ উপ্পজ্জন্তীতি ৰেদিতব্বং. অযং ধম্মুদ্দেসতো ৰিনিচ্ছযো.

লক্খণাদিৰিভাগতোতি এৰং উদ্দিট্ঠানং ধম্মানং লক্খণরসাদিতো ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. ফুসতীতি ফস্সো. স্ৰাযং ফুসনলক্খণো, সঙ্ঘট্টনরসো, সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো, আপাথগতৰিসযপদট্ঠানো. অযং হি অরূপধম্মোপি সমানো আরম্মণে ফুসনাকারেন পৰত্ততীতি ফুসনলক্খণো, সা চস্স ফুসনাকারপ্পৰত্তি অম্বিলাদিদস্সনে খেল়ুপ্পাদাদিনা ঞাতব্বা. একদেসেন পন অনল্লীযমানোপি রূপং ৰিয চক্খুং, সদ্দো ৰিয চ সোতং চিত্তমারম্মণঞ্চ সঙ্ঘট্টেতীতি সঙ্ঘট্টনরসো. তিকসন্নিপাতসঙ্খাতস্স পন অত্তনো কারণস্স ৰসেন পৰেদিতত্তা সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো, ফলট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন পনেস ৰেদনাপচ্চুপট্ঠানো নাম হোতি. তজ্জাসমন্নাহারেন চেৰ ইন্দ্রিযেন চ পরিক্খতে ৰিসযে অনন্তরাযেন উপ্পজ্জনতো আপাথগতৰিসযপদট্ঠানোতি ৰুচ্চতি. ৰেদনাধিট্ঠানভাৰতো পনেস নিচ্চম্মা গাৰী ৰিয দট্ঠব্বো. লক্খণাদীসু চ তেসং তেসং ধম্মানং সভাৰো ৰা সামঞ্ঞং ৰা লক্খণং নাম, কিচ্চং ৰা সম্পত্তি ৰা রসো নাম, উপট্ঠানাকারো ৰা ফলং ৰা পচ্চুপট্ঠানং নাম, আসন্নকারণং পদট্ঠানং নাম. এৰং উপরিপি সব্বত্থ লক্খণাদীনং নানত্তং ৰেদিতব্বং.

ৰেদযতীতি ৰেদনা, সা ৰেদযিতলক্খণা, সভাৰভেদতো পনেসা পঞ্চৰিধা হোতি – সুখং দুক্খং সোমনস্সং দোমনস্সং উপেক্খাতি. তত্থ ইট্ঠফোট্ঠব্বানুভৰনলক্খণং সুখং, সম্পযুত্তানং উপব্রূহনরসং, কাযিকঅস্সাদপচ্চুপট্ঠানং, কাযিন্দ্রিযপদট্ঠানং. অনিট্ঠফোট্ঠব্বানুভৰনলক্খণং দুক্খং, সম্পযুত্তানং মিলাপনরসং, কাযিকাবাধপচ্চুপট্ঠানং, কাযিন্দ্রিযপদট্ঠানং. ইট্ঠারম্মণানুভৰনলক্খণং সোমনস্সং, যথা তথা ৰা ইট্ঠাকারসম্ভোগরসং, সম্পযুত্তানং উপব্রূহনরসং ৰা, চেতসিকঅস্সাদপচ্চুপট্ঠানং, ইট্ঠাকারদস্সনপদট্ঠানং. অনিট্ঠারম্মণানুভৰনলক্খণং দোমনস্সং, যথা তথা ৰা অনিট্ঠাকারসম্ভোগরসং, সম্পযুত্তানং মিলাপনরসং ৰা, চেতসিকাবাধপচ্চুপট্ঠানং, একন্তেন হদযৰত্থুপদট্ঠানং. মজ্ঝত্তৰেদযিতলক্খণা উপেক্খা, সম্পযুত্তানং নাতিউপব্রূহনমিলাপনরসা, সন্তভাৰপচ্চুপট্ঠানা, নিপ্পীতিকচিত্তপদট্ঠানা. এত্থ চ সুখং, দুক্খঞ্চ একন্তমব্যাকতং, দোমনস্সমেকন্তমকুসলং, সোমনস্সুপেক্খা পন সিযা কুসলা, সিযা অকুসলা, সিযা অব্যাকতা. ইধ পন কুসলা সোমনস্সৰেদনা অধিপ্পেতা.

নীলাদিভেদং আরম্মণং সঞ্জানাতীতি সঞ্ঞা. সা সঞ্জাননলক্খণা, পচ্চাভিঞ্ঞাণরসা, পুনসঞ্জাননপচ্চযনিমিত্তকরণরসা ৰা দারুআদীসু তচ্ছকাদযো ৰিয, যথাগহিতনিমিত্তৰসেন অভিনিৰেসকরণপচ্চুপট্ঠানা হত্থিদস্সকঅন্ধা ৰিয, আরম্মণে অনোগাল়্হৰুত্তিতায অচিরট্ঠানপচ্চুপট্ঠানা ৰা ৰিজ্জু ৰিয, যথাউপট্ঠিতৰিসযপদট্ঠানা তিণপুরিসেসু মিগপোতকানং পুরিসাতি উপ্পন্নসঞ্ঞা ৰিয.

চেতেতীতি চেতনা, সদ্ধিং অত্তনা সম্পযুত্তধম্মে আরম্মণে অভিসন্দহতীতি অত্থো. সা চেতনাভাৰলক্খণা, আযূহনরসা, সা চ কুসলাকুসলেসু এৰ হোতি. ইতরেসু পন তংসদিসতায সংৰিদহনপচ্চুপট্ঠানা সকিচ্চপরকিচ্চসাধকা জেট্ঠসিস্সমহাৰড্ঢকিআদযো ৰিয. অচ্চাযিককম্মানুস্সরণাদীসু পনাযং সম্পযুত্তেসু উস্সাহনভাৰেন পৰত্তমানা পাকটা হোতি.

আরম্মণং চিন্তেতীতি চিত্তং, ৰিঞ্ঞাণং. ৰিত্থারতো পনস্স ৰচনত্থো চিত্তদুকে আৰি ভৰিস্সতি. তদেতং ৰিজাননলক্খণং চিত্তং, পুব্বঙ্গমরসং, নিরন্তরপ্পৰত্তিতো সন্ধানপচ্চুপট্ঠানং, নামরূপপদট্ঠানং.

ৰিতক্কেতি ঊহেতি, ৰিতক্কনমত্তমেৰ ৰা সোতি ৰিতক্কো. স্ৰাযমারম্মণে চিত্তস্স অভিরোপনলক্খণো, আহননপরিযাহননরসো, আরম্মণে চিত্তস্স আনযনপচ্চুপট্ঠানো.

আরম্মণে তেন চিত্তং ৰিচরতি, ৰিচরণমত্তমেৰ ৰা সোতি ৰিচারো. স্ৰাযমারম্মণানুমজ্জনলক্খণো, তত্থ সহজাতানুযোজনরসো, চিত্তস্স অনুপ্পবন্ধনপচ্চুপট্ঠানো. অভিনিরোপনানুমজ্জনৰসেন পনেসং যথাক্কমং ওল়ারিকসুখুমতায ঘণ্টাভিঘাতো ৰিয চেতসো পঠমাভিনিপাতো ৰিতক্কো, ঘণ্টানুরৰো ৰিয অনুপ্পবন্ধো ৰিচারো. ৰিপ্ফারৰা চেত্থ ৰিতক্কো আকাসে উপ্পতিতুকামপক্খিনো পক্খৰিক্খেপো ৰিয, সন্তৰুত্তি ৰিচারো আকাসে উপ্পতিতস্স পক্খিনো পক্খপসারণং ৰিয. সো পন নেসং ৰিসেসো পঠমদুতিযজ্ঝানেসু পাকটো হোতি. উভোপি পনেতে সম্পযুত্তধম্মপদট্ঠানা.

পিণযতীতি পীতি. সা সম্পিযাযনলক্খণা, কাযচিত্তপীণনরসা, ফরণরসা ৰা, ওদগ্যপচ্চুপট্ঠানা, সোমনস্সসহগতচিত্তপদট্ঠানা.

ৰীরানং ভাৰো, কম্মং ৰা ৰীরিযং, ৰিৰিধেন ৰা উপাযেন ঈরযিতব্বং পৰত্তযিতব্বন্তি ৰীরিযং. তঞ্চ উস্সাহলক্খণং, সহজাতানং উপত্থম্ভনরসং, অসংসীদনভাৰপচ্চুপট্ঠানং, ‘‘সংৰিগ্গো যোনিসো পদহতী’’তি (অ. নি. ৪.১১৩) ৰচনতো সংৰেগপদট্ঠানং, ৰীরিযারম্ভৰত্থুপদট্ঠানং ৰা. ইদং পন কুসলপক্খে পদট্ঠানং, অকুসলাদিপক্খে পন সাধারণৰসেন যথা তথা ৰা দুক্খৰিনোদনকামতাপদট্ঠানং, সম্পযুত্তধম্মপদট্ঠানং ৰা. তং সমারদ্ধং সব্বাসং সম্পত্তীনং মূলং হোতীতি দট্ঠব্বং.

একো অগ্গো ৰিসযো অস্সাতি একগ্গং, চিত্তং, তস্স ভাৰো একগ্গতা, চিত্তস্স একগ্গতা চিত্তেকগ্গতা, সমাধিস্সেতং নামং. সা অৰিসারণলক্খণা, সহজাতানং সম্পিণ্ডনরসা নহানীযচুণ্ণানং উদকং ৰিয, উপসমপচ্চুপট্ঠানা, ঞাণপচ্চুপট্ঠানা ৰা, সুখপদট্ঠানা, অকুসলাদিসাধারণৰসেন পনেত্থাপি পচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি ৰুত্তনযেন যোজেত্ৰা ঞাতব্বানি. নিৰাতে দীপচ্চীনং ঠিতি ৰিয চেতসো ঠিতীতি দট্ঠব্বা.

এত্থ চ কিঞ্চাপি আরম্মণং ভিন্দিত্ৰা অনুপৰিসন্তা ৰিয কুসলপক্খে চত্তারো ধম্মা আরম্মণং ওগাহন্তি সদ্ধা সতি একগ্গতা পঞ্ঞাতি, তেনেৰ সদ্ধা ‘‘ওকপ্পনা’’তি ৰুত্তা, সতি চ ‘‘অপিলাপনা’’তি, একগ্গতা ‘‘অৰট্ঠিতী’’তি, পঞ্ঞা ‘‘পরিযোগাহনা’’তি চ ৰুত্তা. অকুসলপক্খে চ তযো তণ্হা দিট্ঠি অৰিজ্জাতি. তেন তে এৰ ‘‘ওঘা’’তি ৰুত্তা. তথাপি নেসং লক্খণাদিতো নানত্তম্পি সিদ্ধমেৰ. অকুসলপক্খে পন একগ্গতা উদ্ধচ্চসমাগতত্তা ‘‘ওগাহনা’’তি ন ৰুত্তা. অকুসলধম্মা হি একৰিসযে সম্পিণ্ডনকিচ্চেন সমাধিনা যুত্তাপি উদকসিত্তরজুট্ঠানং ৰিয তঙ্খণঞ্ঞেৰ ৰিকিরণসভাৰা হোন্তি. তেনেৰ হেত্থ উপচারপ্পনাপ্পত্তি ন হোতি, কুসলধম্মা পন যস্মা উদকং আসিঞ্চিত্ৰা আসিঞ্চিত্ৰা আকোটনমজ্জনাদীনি কত্ৰা উপলিত্তট্ঠানং ৰিয সকলম্পি দিৰসং নিচ্চলপৰত্তনসমত্থাতি উপচারপ্পনাপ্পত্তাপি হোতি, তস্মা তত্থ ওগাহনাতি ৰুত্তাতি গহেতব্বং.

জীৰন্তি তেন, জীৰনমত্তং ৰা তন্তি জীৰিতং, তং সহজাতানুপালনলক্খণং, তেসং পৰত্তনরসং, তেসঞ্ঞেৰ ঠপনপচ্চুপট্ঠানং, যাপযিতব্বধম্মপদট্ঠানং. অত্তনো ঠিতিক্খণে এৰ চেতং তে ধম্মে অনুপালেতি উদকং ৰিয উপ্পলাদীনি, ন ভঙ্গক্খণে. সযং ভিজ্জমানত্তা সযং পৰত্তিতধম্মসম্বন্ধেনেৰ পৰত্ততি নিযামকো ৰিযাতি দট্ঠব্বং.

সদ্দহন্তি এতায, সযং ৰা সদ্দহতি, সদ্দহনমত্তং ৰা এসাতি সদ্ধা. সা সদ্দহনলক্খণা, ওকপ্পনলক্খণা ৰা, পসাদনরসা উদকপ্পসাদকমণি ৰিয, পক্খন্দনরসা ৰা ওঘুত্তারকৰীরপুরিসো ৰিয, অকালুসিযপচ্চুপট্ঠানা, অধিমুত্তিপচ্চুপট্ঠানা ৰা, সদ্ধেয্যৰত্থুপদট্ঠানা, সদ্ধম্মসৰনাদিসোতাপত্তিযঙ্গপদট্ঠানা ৰা, হত্থৰিত্তবীজানি ৰিয দট্ঠব্বা.

সরন্তি তায, সযং ৰা সরতি, সরণমত্তমেৰ ৰা এসাতি সতি. সা অপিলাপনলক্খণা, অসম্মোসনরসা, আরক্খপচ্চুপট্ঠানা, ৰিসযাভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানা ৰা, থিরসঞ্ঞাপদট্ঠানা, কাযাদিসতিপট্ঠানপদট্ঠানা ৰা. আরম্মণে দল়্হপতিট্ঠিতত্তা পন এসিকা ৰিয, চক্খুদ্ৰারাদিরক্খণতো দোৰারিকো ৰিয চ দট্ঠব্বা.

কাযদুচ্চরিতাদীহি হিরীযতীতি হিরী, লজ্জাযেতং অধিৰচনং. তেহিযেৰ ওত্তপ্পতীতি ওত্তপ্পং, পাপতো উব্বেগস্সেতং অধিৰচনং. তত্থ পাপতো জিগুচ্ছনলক্খণা হিরী, উত্তাসলক্খণং ওত্তপ্পং. লজ্জনাকারেন পাপকানং অকরণরসা হিরী, উত্তাসাকারেন ওত্তপ্পং. অসুচিমক্খিতস্স, অগ্গিসন্তত্তস্স চ অযোগুল়স্স গহেতুং অৰিসহনং ৰিয এতেসং যথাক্কমং জিগুচ্ছনসন্তাসাকারেহি পাপাকরণং ৰেদিতব্বং. ৰুত্তাকারেনেৰ চ পাপতো সংকোচনপচ্চুপট্ঠানানি এতানি, অত্তপরগারৰপদট্ঠানানি কুলৰধূৰেসিযা ভাৰো ৰিয, লোকপালকানি চাতি দট্ঠব্বানি. উভিন্নম্পি পনেসং সমুট্ঠানং অধিপতি সভাৰো লক্খণেন চাতি মাতিকং ঠপেত্ৰা যথাক্কমং অজ্ঝত্তবহিদ্ধাসমুট্ঠানতা, অত্তলোকাধিপতিতা, লজ্জাভযসভাৰসণ্ঠিততা, সপ্পতিস্সৰৰজ্জভযদস্সাৰিতালক্খণতা চ অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. ১ বলরাসিৰণ্ণনা) ৰিত্থারতো ৰিভত্তা, অত্থিকেহি তং তত্থেৰ গহেতব্বং.

ন লুব্ভতি এতেন, সযং ৰা ন লুব্ভতি, অলুব্ভনমত্তমেৰ ৰা তন্তি অলোভো. অদোসামোহেসুপি এসেৰ নযো. তেসু অলোভো আরম্মণে চিত্তস্স অগেধলক্খণো, অলগ্গভাৰলক্খণো ৰা কমলদলে জলবিন্দু ৰিয, অপরিগ্গহরসো মুত্তভিক্খু ৰিয, অনল্লীনভাৰপচ্চুপট্ঠানো অসুচিম্হি পতিতপুরিসো ৰিয.

অদোসো অচণ্ডিক্কলক্খণো, অৰিরোধলক্খণো ৰা অনুকূলমিত্তো ৰিয, আঘাতৰিনযনরসো, পরিল়াহৰিনযনরসো ৰা চন্দনং ৰিয, সোম্মভাৰপচ্চুপট্ঠানো পুণ্ণচন্দো ৰিয.

অমোহো যথাসভাৰপ্পটিৰেধলক্খণো, অক্খলিতপ্পটিৰেধলক্খণো ৰা কুসলিস্সাসক্খিত্তউসুপ্পটিৰেধো ৰিয, ৰিসযোভাসনরসো অনুদ্ধটো পদীপো ৰিয, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানো অরঞ্ঞগতসুদেসকো ৰিয. তযোপি চেতে সব্বকুসলানং মূলভূতাতি দট্ঠব্বা.

অপিচ অলোভো চেত্থ দানহেতু, অদোসো সীলহেতু, অমোহো ভাৰনাহেতু. তীহিপি চেতেহি যথাপটিপাটিযা নেক্খম্মসঞ্ঞা অব্যাপাদসঞ্ঞা অৰিহিংসাসঞ্ঞা হোন্তি, তথা অধিকঊনৰিপরীতগ্গহণানং অভাৰো, তথা পিযৰিপ্পযোগঅপ্পিযসম্পযোগইচ্ছিতালাভদুক্খানং, জাতিজরামরণদুক্খানং, পেতনিরযতিরচ্ছানগতিদুক্খানঞ্চ অভাৰো, তথা ভোগমিত্তঅত্তসম্পত্তিপচ্চযভাৰো, তথা কামসুখপরিচ্চাগঅত্তকিলমথপরিচ্চাগমজ্ঝিমপটিপত্তীনং সম্ভৰো, তথা অসুভঅপ্পমাণধাতুসঞ্ঞানং, অনিচ্চদুক্খঅনত্তসঞ্ঞানং, দিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারানঞ্চ সম্ভৰো হোতীতি এৰমাদীহি নযেহি তেসং ৰিত্থারো ৰেদিতব্বো.

এত্থ চ অমোহো নাম পঞ্ঞা, সা পজাননলক্খণা. ৰিঞ্ঞাণং ৰিজাননলক্খণং. সঞ্ঞা সঞ্জাননলক্খণা. কিং পনেতাসং সঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণপঞ্ঞানং নানত্তন্তি? সঞ্জাননৰিজাননপজাননমেৰ. এতাসং হি সমানেপি জাননভাৰে সঞ্ঞায ‘‘নীলং পীত’’ন্তিআদিনা পুন সঞ্ঞুপ্পাদকমত্তেন আকারেন সঞ্জাননমত্তমেৰ হোতি, অজাতবুদ্ধিদারকস্স ৰিয চিত্তৰট্টাদিভাৰমত্তাকারেন কহাপণাদিদস্সনং, ন ততো উদ্ধং. ৰিঞ্ঞাণস্স পন যথাৰুত্তেন চ ততো ৰিসিট্ঠেন চ অনিচ্চাদিনা আকারেন জাননং হোতি, গামিকপুরিসস্স ৰিয যথাৰুত্তেন চেৰ উপভোগারহতাদিনা চ আকারেন কহাপণাদিদস্সনং, ন ততো উদ্ধং. পঞ্ঞায পন তেহি চ যথাৰুত্তেহি নানপ্পকারেহি চ মগ্গপাতুভাৰাদিহেতূহি সব্বেহি আকারেহি পজাননং হোতি, হেরঞ্ঞিকস্স ৰিয যথাৰুত্তেহি চেৰ ছেককূটঅদ্ধসারাদিসব্বেহি আকারেহি চ কহাপণাদিদস্সনং. পঞ্ঞায হি অজানিতব্বং নাম নত্থি. এৰং সঞ্জাননৰিজাননপজাননাকারেহি এতাসং নানত্তং ৰেদিতব্বং. এত্থ চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি ৰিতক্কৰীরিযাদিসহজাতপচ্চযৰিরহতো রূপাদীসু সঞ্ঞাকিচ্চতো অধিকৰিজাননকিচ্চং কাতুং ন সক্কোন্তি, বলপরিণাযকানি ৰিয সেনঙ্গানি পঞ্ঞানুৰত্তকানেৰ হোন্তীতি ৰেদিতব্বানি. তেনাহ ভগৰা ‘‘পঞ্চহি ৰিঞ্ঞাণেহি ন কঞ্চি ধম্মং পটিৰিজানাতি অঞ্ঞত্র অভিনিপাতমত্তা’’তিআদি (ৰিভ. ৭৬৬).

কাযপস্সম্ভনং কাযপস্সদ্ধি. চিত্তপস্সম্ভনং চিত্তপস্সদ্ধি. কাযোতি পনেত্থ ৰেদনাদযো তযো খন্ধা. উভোপি পনেতা কাযচিত্তদরথৰূপসমলক্খণা, কাযচিত্তদরথনিম্মদ্দনরসা, কাযচিত্তানং অপরিপ্ফন্দসীতিভাৰপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা. কাযচিত্তানঞ্চ অৰূপসমকরউদ্ধচ্চাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.

কাযলহুভাৰো কাযলহুতা. চিত্তলহুভাৰো চিত্তলহুতা. এৰং উপরিপি পদত্থো দট্ঠব্বো. কাযচিত্তানং গরুভাৰৰূপসমলক্খণা কাযলহুতা, চিত্তলহুতা চ, তেসং গরুভাৰনিম্মদ্দনরসা, তেসং অদন্ধতাপচ্চুপট্ঠানা, তেসং গরুভাৰকরথিনমিদ্ধাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.

কাযচিত্তানং থদ্ধভাৰৰূপসমলক্খণা কাযমুদুতা, চিত্তমুদুতা চ, তেসং থদ্ধভাৰনিম্মদ্দনরসা, অপ্পটিঘাতপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা, তেসং থদ্ধভাৰকরদিট্ঠিমানাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.

কাযচিত্তানং অকম্মঞ্ঞভাৰৰূপসমলক্খণা কাযকম্মঞ্ঞতা, চিত্তকম্মঞ্ঞতা চ, তেসং অকম্মঞ্ঞভাৰনিম্মদ্দনরসা, কাযচিত্তানং আরম্মণকরণসম্পত্তিপচ্চুপট্ঠানা, তেসং অকম্মঞ্ঞভাৰকরাৰসেসনীৰরণপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা. পসাদনীযৰত্থূসু পসাদাৰহা, হিতকিরিযাসু ৰিনিযোগক্খমভাৰাৰহা সুৰণ্ণৰিসুদ্ধি ৰিযাতি দট্ঠব্বা.

কাযচিত্তানং অগেলঞ্ঞভাৰলক্খণা কাযপাগুঞ্ঞতা, চিত্তপাগুঞ্ঞতা চ, তেসং গেলঞ্ঞনিম্মদ্দনরসা, নিরাদীনৰপচ্চুপট্ঠানা, তেসং গেলঞ্ঞকরঅস্সদ্ধিযাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা. কাযচিত্তানং অজ্জৰলক্খণা কাযুজুকতা, চিত্তুজুকতা চ, তেসং কুটিলভাৰনিম্মদ্দনরসা, অজিম্হতাপচ্চুপট্ঠানা, তেসং কুটিলভাৰকরমাযাসাঠেয্যাদিপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা. সব্বেপেতে পস্সদ্ধিআদযো ধম্মা কাযচিত্তপদট্ঠানাতি ৰেদিতব্বা.

কিং পনেত্থ পস্সদ্ধাদযো ধম্মা উদ্ধচ্চাদিং ৰিনোদেতুং ন সক্কোন্তি, যেন ইমে পস্সদ্ধাদযো ধম্মা ন ৰিসুং ৰিভত্তাতি? নো ন সক্কোন্তি, ইমে পন সহিতা এৰ সক্কোন্তি, ইতরথা তেসং উপ্পত্তিযা এৰ অসম্ভৰতো. যথা ৰা পস্সদ্ধাদীসু ৰিজ্জমানেসু মোহাহিরিকাদীনং উজুপটিপক্খভাৰেন অমোহহিরিআদযো হোন্তি, এৰমেতেপি উদ্ধচ্চাদিউজুপটিপক্খভাৰেন ইচ্ছিতব্বাতি গহেতব্বা. যস্মা চেত্থ দ্ৰীহি দ্ৰীহি এৰ যথাসকং পটিপক্খা হরিতব্বা, তস্মা তে এতে এৰ দ্ৰিধা ৰিভত্তা, ন অমোহাদযোতি ঞাতব্বা.

যেৰাপনকেসু ছন্দোতি কত্তুকামতাযেতং অধিৰচনং, তস্মা সো কত্তুকামতালক্খণো, আরম্মণপরিযেসনরসো, আরম্মণেন অত্থিকতাপচ্চুপট্ঠানো, তদেৰস্স পদট্ঠানং. আরম্মণগ্গহণে চাযং চেতসো হত্থপ্পসারণং ৰিয দট্ঠব্বো. অযঞ্চ যস্মা ৰিরজ্জিতব্বাদীসুপি নেক্খম্মাদিনা সহ লোভৰিসদিসেন কত্তুকামতাকারেন পৰত্ততি, তস্মা অসেখানম্পি উপ্পজ্জতি. লোভো পন সুভসুখাদিৰিপল্লাসপুব্বকেন অভিসঙ্গাকারেনেৰ পৰত্ততীতি অযমেতেসং ৰিসেসো. এৰং মেত্তাকরুণাদীনম্পি লোভাদীহি ৰিসেসো যথানুরূপং ঞাতব্বো.

অধিমুচ্চনং অধিমোক্খো. সো সন্নিট্ঠানলক্খণো, অসংসপ্পনরসো, নিচ্ছযপচ্চুপট্ঠানো, সন্নিট্ঠাতব্বধম্মপদট্ঠানো, আরম্মণে নিচ্চলভাৰেন ইন্দখীলো ৰিয দট্ঠব্বো. ননু চ সদ্ধাপি অধিমোক্খোতি ৰুচ্চতি. তথা হি অধিমোক্খলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি সদ্ধিন্দ্রিযন্তি ৰুচ্চতীতি? সচ্চং, সা চ খো সম্পসাদনভাৰেন অধিমোক্খো, অযং পন যথা তথা ৰা নিচ্ছযভাৰেনাতি ন কোচি ৰিরোধো.

কিরিযা কারো, মনস্মিং কারো মনসিকারো, পুরিমমনতো ৰিসদিসং মনং করোতীতিপি মনসিকারো, স্ৰাযং আরম্মণপটিপাদকো ৰীথিপটিপাদকো জৰনপটিপাদকোতি তিপ্পকারো, তত্থ আরম্মণপটিপাদকো ইধ মনসিকারো. সো সারণলক্খণো, সম্পযুত্তানং আরম্মণেসু পযোজনরসো, আরম্মণাভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানো, আরম্মণপদট্ঠানো, সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নো. আরম্মণপটিপাদকত্তেন সম্পযুত্তানং সারথি ৰিয দট্ঠব্বো. ৰীথিপটিপাদকোতি পন পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনস্সেতং অধিৰচনং. জৰনপটিপাদকোতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্স, ন তে ইধ অধিপ্পেতা. এত্থ চাযং মনসিকারো সমন্নাহারমত্তাকারেন আরম্মণে সম্পযুত্তানং পযোজকো, চেতনা চেতোকিরিযাভাৰেন, ৰিতক্কো পন সঙ্কপ্পাকারেন, উপনিজ্ঝাযনাকারেন চ অভিনিরোপকো. তেনেৰ হেত্থ পদভাজনীযে ‘‘তক্কো সঙ্কপ্পোতি চ, ঝানঙ্গ’’ন্তি চ ৰুচ্চতীতি অযমেতেসং ৰিসেসো.

তেসু তেসু ধম্মেসু মজ্ঝত্ততা তত্রমজ্ঝত্ততা. সা চিত্তচেতসিকানং সমৰাহিতলক্খণা, ঊনাধিকতানিৰারণরসা, পক্খপাতুপচ্ছেদনরসা ৰা, মজ্ঝত্তভাৰপচ্চুপট্ঠানা, সমপ্পৰত্তসম্পযুত্তধম্মপদট্ঠানা. সম্পযুত্তধম্মানং অজ্ঝুপেক্খণেন সমপ্পৰত্তানং আজানীযানং অজ্ঝুপেক্খকসারথি ৰিয দট্ঠব্বা.

পরদুক্খে সতি সাধূনং হদযকম্পনং করোতীতি করুণা, কিরতি ৰা পরদুক্খং হিংসতি চ, কিরীযতি ৰা দুক্খিতেসু পসারীযতীতি করুণা. সা পরদুক্খাপনযনাকারপ্পৰত্তিলক্খণা, পরদুক্খাসহনরসা, অৰিহিংসাপচ্চুপট্ঠানা, দুক্খাভিভূতানং অনাথভাৰদস্সনপদট্ঠানা. মোদন্তি তায তংসমঙ্গিনো, সযং ৰা মোদতি, মোদনমত্তমেৰ ৰা তন্তি মুদিতা. সা পমোদলক্খণা, অনিস্সাযনরসা, অরতিৰিঘাতপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং সম্পত্তিদস্সনপদট্ঠানা.

কস্মা পনেত্থ মেত্তুপেক্খা ন ৰুত্তাতি? পুব্বে গহিতত্তা. অদোসো এৰ হি সত্তেসু হিতফরণৰসেন পৰত্তিযং মেত্তা. তত্রমজ্ঝত্ততা এৰ চ ইট্ঠানিট্ঠসত্তেসু মজ্ঝত্তাকারেন পৰত্তিযং উপেক্খা. তে চ ধম্মা নিযতা, কেৰলং পন নেসং সত্তেসু মেত্তুপেক্খাভাৰেন পৰত্তি অনিযতাতি. কাযদুচ্চরিততো ৰিরতি কাযদুচ্চরিতৰিরতি. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. লক্খণাদিতো পনেতা তিস্সোপি কাযদুচ্চরিতাদিৰত্থূনং অৰীতিক্কমলক্খণা, ততো সংকোচনরসা, তেসং অকিরিযপচ্চুপট্ঠানা, সদ্ধাহিরোত্তপ্পঅপ্পিচ্ছতাদিগুণপদট্ঠানা, পাপকিরিযতো চিত্তস্স ৰিমুখভাৰভূতাতি দট্ঠব্বা. এৰং লক্খণাদিতো ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

সঙ্গহাতি এৰং যে ইমে ইমস্মিং কামাৰচরপঠমকুসলে ৰিভত্তা একূনচত্তালীস ধম্মা, সব্বেতে খন্ধতো চতুব্বিধা হোন্তি – ৰেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খারক্খন্ধো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি. তত্থ রাসট্ঠেন সোমনস্সৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধো, তথা সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, চিত্তং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, অৰসেসা ফস্সাদযো ছত্তিংস ধম্মা সঙ্খারক্খন্ধোতি ৰেদিতব্বা.

ননু চ যদি রাসট্ঠেন খন্ধো, ফস্সাদীনং তাৰ অনেকত্তা সঙ্খারক্খন্ধতা যুত্তা, কথং পন ৰেদনাদীনং তিণ্ণং খন্ধতাতি? উপচারতো. পচ্চেকং হি অতীতাদিভেদভিন্নেসু ৰেদনাসঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণেসু নিরুল়্হোপি খন্ধ-সদ্দো তদেকদেসেসু একেকৰেদনাদীসুপি সমুদাযোপচারেন ৰোহরীযতীতি তদেকদেসেপি তব্বোহারো, যথা রুক্খস্স সাখায ছিজ্জমানায ‘‘রুক্খো ছিজ্জতী’’তিআদীসু ৰিযাতি. এৰং খন্ধতো চতুব্বিধা হোন্তি.

তে পুন আযতনতো দুৰিধা হোন্তি – মনাযতনং ধম্মাযতনন্তি. সঞ্জাতিসমোসরণট্ঠানট্ঠেন হেত্থ চিত্তং মনাযতনং, সেসা পন অট্ঠতিংস ধম্মা ধম্মাযতনন্তি. এৰং আযতনতো দুৰিধা হোন্তি. তে পুন ধাতুৰসেন দুৰিধা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ধম্মধাতূতি. নিস্সত্তনিজ্জীৰট্ঠেন হেত্থ চিত্তং মনোৰিঞ্ঞাণধাতু, সেসা ধম্মধাতূতি. এৰং ধাতুৰসেন দুৰিধা.

তথা আহারানাহারৰসেন. তত্থ ফস্সো চেতনা চিত্তন্তি ইমে তযো ধম্মা ৰিসেসপচ্চযত্তেন যথাক্কমং ‘‘ফস্সাহারো মনোসঞ্চেতনাহারো ৰিঞ্ঞাণাহারো’’তি ৰুচ্চন্তি, অৰসেসা ন আহারাতি. কিং পনেতে পচ্চযা ন হোন্তি, যে ন আহারাতি ৰুচ্চেয্যুন্তি? নো ন হোন্তি, ৰিসেসপচ্চযা পন ন হোন্তি, ফস্সাদযো পন তেসং ধম্মানং ৰিসেসপচ্চযা হোন্তি, ৰিসেসতো ৰেদনাদযো চ আহরন্তি. ফস্সাহারো হি তিস্সো ৰেদনাযো আহরতি, মনোসঞ্চেতনাহারো তযো ভৰে, ৰিঞ্ঞাণাহারো পটিসন্ধিনামরূপং. ননু চ সো ৰিপাকো, ইদং পন কুসলৰিঞ্ঞাণন্তি? কিঞ্চাপি এৰং, তংসরিক্খতায পন ৰিঞ্ঞাণাহারোত্ৰেৰ ৰুত্তং. যস্মা ৰা ইমে ‘‘অরূপিনো আহারা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ রূপানং আহারপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৫) ৰচনতো কবল়ীকারাহারো ৰিয রূপকাযস্স উপত্থম্ভকট্ঠেন নামকাযস্স আহারপচ্চযা হোন্তি, তস্মা ইমেৰ ‘‘আহারা’’তি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. এৰং আহারানাহারৰসেন দুৰিধা.

তথা ইন্দ্রিযানিন্দ্রিযতো. তত্থ সদ্ধা ৰীরিযং সতি একগ্গতা অমোহো চিত্তং সোমনস্সৰেদনা জীৰিতন্তি ইমে অট্ঠ ধম্মা অধিপতিযট্ঠেন যথাক্কমং ‘‘সদ্ধিন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং মনিন্দ্রিযং সোমনস্সিন্দ্রিযং জীৰিতিন্দ্রিয’’ন্তি ৰুচ্চন্তি, অৰসেসা ন ‘‘ইন্দ্রিযানী’’তি. এৰং ইন্দ্রিযানিন্দ্রিযতো দুৰিধা.

তথা ঝানঙ্গাঝানঙ্গৰসেন. তত্থ ৰিতক্কো ৰিচারো পীতি সোমনস্সং একগ্গতাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা উপনিজ্ঝাযনট্ঠেন ‘‘ঝানঙ্গানী’’তি ৰুচ্চন্তি, ইতরে ‘‘অঝানঙ্গানী’’তি. এৰং ঝানঙ্গাঝানঙ্গৰসেন দুৰিধা.

তথা মগ্গঙ্গামগ্গঙ্গৰসেন. তত্থ অমোহো ৰিতক্কো ৰিরতিত্তযং ৰীরিযং সতি একগ্গতাতি ইমে অট্ঠ ধম্মা নিয্যানট্ঠেন, ৰিমোক্খট্ঠেন চ যথাক্কমং ‘‘সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাৰাচা সম্মাকম্মন্তো সম্মাআজীৰো সম্মাৰাযামো সম্মাসতি সম্মাসমাধী’’তি নামেন ‘‘মগ্গঙ্গানী’’তি ৰুচ্চন্তি, ইতরে ‘‘অমগ্গঙ্গানী’’তি. পাল়িযং পন লোকিযচিত্তে ৰিরতীনং অনিযতত্তা, যেৰাপনকত্তা চ তা ৰজ্জেত্ৰা ‘‘পঞ্চঙ্গিকো মগ্গো হোতী’’তি (ধ. স. ৫৮, ১২১) ৰুচ্চতি. এৰং মগ্গঙ্গামগ্গঙ্গৰসেন দুৰিধা.

তথা বলাবলৰসেন. তত্থ সদ্ধাৰীরিযং সতি সমাধি পঞ্ঞা হিরী ওত্তপ্পন্তি ইমে সত্ত ধম্মা অকম্পিযট্ঠেন বলানীতি ৰুচ্চন্তি, ইতরে অবলানীতি. এৰং বলাবলৰসেন দুৰিধা.

তথা হেতুনহেতুৰসেন. তত্থ অলোভো অদোসো অমোহোতি ইমে তযো ধম্মা মূলট্ঠেন হেতূতি ৰুচ্চন্তি, ইতরে নহেতূতি. এৰং হেতুনহেতুৰসেন দুৰিধা. এৰং ফস্সাফস্সৰেদনাৰেদনা সঞ্ঞাসঞ্ঞাচিত্তাচিত্তাদিৰসেনপি ৰুত্তনযানুসারেন যথাযোগং সঙ্গহৰিভাগো ৰেদিতব্বো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন পদভাজনীযসঙ্গহৰারে (ধ. স. ১০৩ আদযো), তদট্ঠকথাযঞ্চ (ধ. স. অট্ঠ. ৫৮-১২০) গহেতব্বো. এৰং সঙ্গহতো ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

সুঞ্ঞতো চেৰাতি এৰং খন্ধাদীহি সঙ্গহিতেসু তেসু ধম্মেসু তব্বিনিমুত্তো কারকৰেদকাদিসভাৰো অত্তা ৰা সস্সতো ৰা ভাৰো ন উপলব্ভতি. সুঞ্ঞা তে ধম্মা অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা, কেৰলং পটিচ্চসমুপ্পন্না, সলক্খণধারণতো ধম্মমত্তা, নিচ্চসুখাদিসারৰিরহতো অসারা, পৰত্তকনিযামকাভাৰতো অপরিণাযকা অনিচ্চা, দুক্খা, অনত্তা, অনত্তনিযা চ হুত্ৰা পৰত্তন্তীতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন পদভাজনীযসুঞ্ঞতৰারে, তদট্ঠকথাযঞ্চ গহেতব্বোতি. এৰং সুঞ্ঞতো ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

নিট্ঠিতা পঠমকুসলস্স অত্থৰণ্ণনা.

দুতিযাদীসুপি পঠমকুসলে ৰুত্তনযেন ধম্মুদ্দেসাদিনা সব্বো ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. ন কেৰলঞ্চ এত্থেৰ, ইতো পরেসুপি সব্বত্থ হেট্ঠা ৰুত্তসদিসানং পদানং, ধম্মানঞ্চ অত্থো, সব্বো চ ৰিনিচ্ছযো এত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. ইতো পরং পন অপুব্বমেৰ ৰণ্ণযিস্সাম. দুতিযচিত্তে তাৰ সসঙ্খারভাৰমত্তমেৰ পঠমচিত্ততো ৰিসেসো, সেসং তাদিসমেৰ. দুতিযকুসলং.

ততিযেপি ধম্মুদ্দেসে অমোহাভাৰা ইন্দ্রিযমগ্গঙ্গবলমূলসঙ্গহেসু পঞ্ঞিন্দ্রিযসম্মাদিট্ঠিমগ্গঙ্গপঞ্ঞাবলঅমোহমূলানং পরিহানিযা সদ্ধিন্দ্রিযাদীনং ভাৰোৰ ৰিসেসো, সেসং তাদিসমেৰ. তথা চতুত্থে সসঙ্খারভাৰমত্তমেৰ ৰিসেসো. ততিযচতুত্থানি.

পঞ্চমছট্ঠসত্তমট্ঠমেসু পন সুখসোমনস্সট্ঠানেসু উপেক্খাভাৰো, পীতিযা চ অভাৰো. তেনেৰ ঝানঙ্গসঙ্গহৰারে চতুরঙ্গজ্ঝানতাৰ ৰিসেসো, সেসং পঠমদুতিযততিযচতুত্থচিত্তসদিসমেৰ. উপেক্খাসহগতেসু চেত্থ চতূসু করুণামুদিতা ন উপ্পজ্জন্তীতি কেচি ৰদন্তি, পরিকম্মভূতানং পনেত্থ তাসং উপ্পত্তিযা মহাঅট্ঠকথাযং অনুঞ্ঞাতত্তা উপচারপ্পত্তা পন উপ্পজ্জন্তি, ন ইতরাতি গহেতব্বং. পঞ্চমছট্ঠসত্তমট্ঠমানি.

ৰিসযাদিপ্পভেদতোতি এৰং ধম্মুদ্দেসাদিনা ৰিভত্তানি অট্ঠ কামাৰচরকুসলানি আরম্মণৰিভাগতো পচ্চেকং ছব্বিধানি হোন্তি রূপারম্মণং…পে… ধম্মারম্মণন্তি. তত্থ নীলাদিভেদভিন্না, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তিকবাহিরওল়ারিকসুখুমাদিভেদভিন্না চ ৰণ্ণধাতু রূপারম্মণং নাম. এৰং সদ্দারম্মণাদীসুপি যথানুরূপং ভেদো ৰেদিতব্বো.

এত্থ চ ফোট্ঠব্বন্তি আপোধাতুৰজ্জিতভূতত্তযং, ধম্মারম্মণন্তি পঞ্চারম্মণানি ৰজ্জেত্ৰা অৰসেসা রূপারূপপঞ্ঞত্তিযো ৰেদিতব্বা, সেসং তাদিসমেৰ. কেচি পনেত্থ ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনমাপাথগতানি এতানারম্মণানি রূপারম্মণাদিৰোহারং লভন্তি, অনাপাথগতানি পন অতীতানাগতদূরসুখুমাদিভেদভিন্নানি ধম্মারম্মণানেৰা’’তি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং দিব্বচক্খাদীনং রূপারম্মণতাদিৰচনতো.

অনাপাথগতা এৰ হি তানি দিব্বচক্খুআদীনং আরম্মণং, ন চ তানি ধম্মারম্মণানি. রূপাদযো হি পঞ্চ পচ্চেকং দ্ৰীসু দ্ৰীসু দ্ৰারেসু একস্মিং খণে আপাথমাগন্ত্ৰা তংতংদ্ৰারিকজৰনানং, তদনন্তরে মনোদ্ৰারিকানঞ্চ অপরভাগে চ দিট্ঠসুতাদিৰসেনানুস্সরন্তস্স সুদ্ধমনোদ্ৰারিকানঞ্চ আরম্মণানি হোন্তি. তথা হি নানাৰণ্ণৰিচিত্তচেতিযাদিদস্সনং করোন্তস্স, ধম্মং সুণন্তস্স, ভেরিসদ্দাদীহি ৰা পূজাদিং করোন্তস্স চ গন্ধমালাদীনি ঘাযিত্ৰা, খাদনীযভোজনীযাদিঞ্চ সাযিত্ৰা, সুখসম্ফস্সানি অত্থরণপাৰুরণাদীনি চ ফুসিত্ৰা মনাপভাৰং ঞত্ৰা তেহি চেতিযপূজং করোন্তস্স, তত্থ তত্থ অকুসলং ৰা উপ্পাদেন্তস্স, তস্মিং তস্মিং খণে গয্হমানানি রূপাদিপঞ্চারম্মণানি সাখায অক্কমনং, পথৰিযং ছাযাফরণঞ্চ একক্খণে কুরুমানং রুক্খগ্গে নিলীযমানং পক্খিনো সরীরং ৰিয যথাসকং পসাদঞ্চ ঘট্টেত্ৰা তস্মিংযেৰ খণে ভৰঙ্গচলনপচ্চযভাৰেন মনোদ্ৰারেপি আপাথমাগন্ত্ৰা ততো ভৰঙ্গং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা উপ্পন্নানং আৰজ্জনাদিৰোট্ঠব্বনপরিযোসানানং, ৰীথিচিত্তানং, তদনন্তরানঞ্চ কুসলাকুসলাদিজৰনানং আরম্মণং হুত্ৰা তদনন্তরাসু মনোদ্ৰারৰীথীসু চ অপরভাগে তথারূপং পচ্চযং আগম্ম অত্তনা পূজাদিকরণকালেসু, দিট্ঠসুতঘাযিতসাযিতফুট্ঠৰসেনানুস্সরন্তস্স, পচ্চক্খতো অনুভুয্যমানানি ৰিয মনোদ্ৰারে চ আরম্মণানি হোন্তি.

অথাপি পঞ্চহি দ্ৰারেহি অগহিতপুব্বানি বুদ্ধরূপাদীনি, দিব্বরূপাদীনি চ পঞ্চারম্মণানি সৰনৰসেন সল্লক্খেত্ৰা জৰনক্খণে ৰা অপরভাগে সুতৰসেনেৰ অনুস্সরিত্ৰা ৰা পসাদং, কম্মফলসদ্ধাদিং, লোভাদিঞ্চ উপ্পাদেন্তস্সাপি মনোদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছন্তি. অভিঞ্ঞানং পন সুদ্ধমনোদ্ৰারে এৰ, তস্মা এৰং পঞ্চদ্ৰারে, মনোদ্ৰারে, সুদ্ধমনোদ্ৰারে চ আপাথগতানি অতীতাদিভেদভিন্নানি সব্বানিপি পঞ্চারম্মণানি কদাচিপি ধম্মারম্মণং ন হোন্তি, তদিতরা নামরূপপঞ্ঞত্তিযো ধম্মারম্মণন্তি গহেতব্বং. ননু চেতানি ইট্ঠকন্তমনাপানি আরম্মণানি লোভস্স ৰত্থু, কথমেত্থ কুসলং উপ্পজ্জতীতি? নিযমাদিকারণতো. চিত্তং হি ‘‘কুসলমেৰ মযা কত্তব্ব’’ন্তি পুব্বে নিযমিতৰসেন সব্বত্থ অকুসলপ্পৰত্তিং নিৰত্তেত্ৰা কুসলে পরিণামনৰসেন চ অভিণ্হং আসেৰিতকুসলসমুদাচারৰসেন চ সপ্পুরিসূপনিস্সযাদিউপনিস্সযৰসেন চ যোনিসোআভুজিতৰসেন চাতি ইমেহি কারণেহি কুসলং হুত্ৰা উপ্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বং. এৰমিমেসু ছসু আরম্মণেসু উপ্পজ্জনতো পচ্চেকং ছব্বিধানি হোন্তি. আরম্মণৰৰত্থানকথা.

এৰং আরম্মণভেদভিন্নেসু রূপারম্মণং তাৰ কুসলং দসপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুৰসেন দসৰিধং হোতি. তত্থ একেকং পন কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মন্তি তিৰিধং. তত্থ কাযদ্ৰারে পৰত্তং কাযকম্মং, ৰচীদ্ৰারে পৰত্তং ৰচীকম্মং, মনোদ্ৰারে পৰত্তং মনোকম্মং. তত্থ কাযদ্ৰারন্তি কাযৰিঞ্ঞত্তি. ৰচীদ্ৰারন্তি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি. তাসং ৰিভাগো রূপৰিভত্তিযং আৰি ভৰিস্সতি. মনোদ্ৰারন্তি সব্বং চেতনাসম্পযুত্তং চিত্তং ৰুচ্চতি, ৰিসেসতো কুসলাকুসলং. তং হি সহজাতানং চেতনানং, কাযঙ্গৰাচঙ্গচোপনং অসম্পাপুণিত্ৰা পৰত্তানং সুদ্ধমনোকম্মানং পৰত্তিওকাসদানতো দ্ৰারন্তি ৰুচ্চতি, ইমেসু পন তীসু দ্ৰারেসু পৰত্তা চেতনা কাযকম্মাদযো নাম. অপিচ পাণাতিপাতাদযো, পাণাতিপাতাৰেরমণিআদযো চ কাযকম্মং নাম, মুসাৰাদাদযো, মুসাৰাদাৰেরমণিআদযো চ ৰচীকম্মং নাম, অভিজ্ঝাদযো, অনভিজ্ঝাদযো চ মনোকম্মং নাম.

কুসলপক্খে পন দানাদিদসপুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি চ যথারহং কাযৰচীমনোকম্মানি হোন্তি. এৰং যেভুয্যৰুত্তিতো চেস কাযকম্মাদিভাৰো ৰুত্তো পাণাতিপাতাদীনম্পি ৰচীদ্ৰারাদীসু পৰত্তিতো কেসঞ্চি পুরিসানং ৰনচরকাদিভাৰো ৰিয, দ্ৰারানঞ্চ কাযকম্মদ্ৰারাদিভাৰো কেসঞ্চি গামানং ব্রাহ্মণগামাদিভাৰো ৰিয. অকুসলে তাৰ এত্থ পাণাতিপাতাদিকাযকম্মং কাযদ্ৰারে, ৰচীদ্ৰারে চ যথারহং সমুট্ঠাতি, নো মনোদ্ৰারে. তথা মুসাৰাদাদিৰচীকম্মং. পাণাতিপাতাদিনিপ্ফাদনত্থং হি মনোদ্ৰারে এৰ চিন্তেন্তস্স চেতনাব্যাপাদাদীসু কম্মপথপ্পত্তেসু ৰা কম্মপথং অপ্পত্তেসু ৰা মনোকম্মেসু এৰ পৰিসনতো কাযকম্মাদিভাৰং ন পাপুণাতি. ননু ৰিজ্জামযেনাপি কেৰলং মনোকম্মেন পাণাতিপাতাদিং করোন্তীতি? ন অলোণভোজনদব্ভসযনমন্তপরিজপ্পনাদিকাযৰচীপযোগং ৰিনা তস্সাসিজ্ঝনতো. অভিজ্ঝাদিমনোকম্মং পন তীসুপি দ্ৰারেসু সমুট্ঠাতি. অভিজ্ঝায হি কাযেন পরভণ্ডগ্গাহাদীনং, ব্যাপাদেন দণ্ডপরামসনাদীনং, মিচ্ছাদিট্ঠিযা তিত্থিযৰন্দনাদীনং করণকালে, ৰাচায পরসম্পত্তিপত্থনায ‘‘হঞ্ঞন্তু বজ্ঝন্তূ’’তি অনত্থপত্থনায চ তিত্থিযত্থুতিতদত্থদীপনাদীনঞ্চ যথাক্কমং পৰত্তিকালে চ তস্স মনোকম্মস্স কাযৰাচাসু পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

কামাৰচরকুসলং পন পাণাতিপাতাৰেরমণিআদিকং কাযৰচীমনোকম্মং পচ্চেকং দ্ৰারত্তযেপি পৰত্ততি. তত্থ পাণাতিপাতাদীহি সম্ফপ্পলাপপরিযোসানেহি সত্তহি ৰিরমন্তস্স তাৰ হত্থমুদ্দায, ৰচীভেদেন চ সমাদিযনকালে, মনসা ৰিরমণকালে চ তেসং কাযৰচীকম্মানং তীসু দ্ৰারেসু পৰত্তি ৰেদিতব্বা. অনভিজ্ঝাদীহি সহগতেন চেতসা তজ্জস্স কাযপযোগস্স, ‘‘পরৰিত্তুপকরণং চিরট্ঠিতিকং হোতু, সব্বে সত্তা অৰেরা হোন্তু, সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিনা ৰচীপযোগস্স, কেৰলং মনোপযোগস্স চ করণকালে মনোকম্মস্স তীসুপি দ্ৰারেসু পৰত্তি ৰেদিতব্বা. এত্থ চ পঞ্চদ্ৰারে উপ্পন্নানি জৰনানি কাযৰচীকম্মানি ন হোন্তি, মনোকম্মানি এৰ. তানি চ ন কম্মপথপ্পত্তানি, কেৰলং কুসলাদীনি হোন্তি. মনোদ্ৰারে পটুতরপ্পৰত্তানি এৰ হি কম্মপথপ্পত্তানি মনোকম্মানি হোন্তি, রূপারূপজৰনানি পন একন্তং ভাৰনামযং মনোকম্মমেৰ মনোদ্ৰারে এৰ চ পৰত্তন্তি.

কিঞ্চাপি অভিঞ্ঞাঞাণানি ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযজনকানি, তথাপি কাযৰচীকম্মৰোহারং ন লভন্তি, লোকুত্তরকুসলং পন কাযৰচীদ্ৰারেসু অনুপ্পজ্জমানম্পি মিচ্ছাৰাচাকম্মন্তাজীৰানং সমুচ্ছেদপ্পহানকারীনং ৰিরতীনং ৰসেন কাযৰচীকম্মম্পি হোতি, তদিতরমগ্গঙ্গৰসেন মনোকম্মম্পীতি একক্খণে তীণিপি কম্মানি হোন্তি, তঞ্চ ভাৰনামযং, দ্ৰারং পনস্স মনোদ্ৰারমেৰ. যথা চ পাণাতিপাতাৰেরমণিযাদীনং ৰসেন কুসলস্স দ্ৰারত্তযে পৰত্তি ৰুত্তা, এৰং দসপুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনম্পি ৰসেন ৰত্তব্বা. অট্ঠকথাসু পন ন ৰিচারিতা, তথাপি নযতো এৰং ৰেদিতব্বা.

তেসু দানং কাযকম্মমেৰ, ৰচীকম্মম্পি ৰা. পত্তানুপ্পদানং, অব্ভনুমোদনং, দেসনা ৰচীকম্মমেৰ. সীলং অপচিতিসহগতং, ৰেয্যাৰচ্চসহগতঞ্চ কাযকম্মম্পি অত্থি, ৰচীকম্মম্পি অত্থি. তত্থ সীলস্স কাযৰচীকম্মভাৰো সিদ্ধো এৰ. অপচিতিযা পন পুপ্ফপূজাদিনা, ৰন্দনাদিনা ৰা পৰত্তিকালে কাযকম্মভাৰো, থুতিমযপূজাদিনা পৰত্তিকালে ৰচীকম্মভাৰো চ ৰেদিতব্বো. ৰেয্যাৰচ্চস্সাপি সহত্থা করণকালে কাযকম্মভাৰো, গিলানাদীনং চতুপচ্চযসমাদাপনাদিৰসেন, গরূহি আণত্তসদ্দেন আরোচনপক্কোসনাদিৰসেন ৰচীকম্মভাৰো চ ৰেদিতব্বো. ভাৰনা, সৰনং, দিট্ঠিজুকম্মঞ্চ মনোকম্মমেৰ, অব্ভনুমোদনম্পীতি কেচি. সৰনম্পি হি সোতদ্ৰারানুসারেন মনোদ্ৰারে এৰ ধম্মত্থসল্লক্খণৰসেন পৰত্তিকালে মনোকম্মমেৰ.

তত্থ দানং অপচিতি ৰেয্যাৰচ্চং পত্তানুপ্পদানং দেসনাতি ইমানি পঞ্চ কাযৰচীদ্ৰারেসু এৰ পৰত্তন্তি, ন মনোদ্ৰারে. এত্থ চ পত্তানুপ্পদানদেসনানং কাযৰিকারেন পত্তিং দেন্তস্স, ধম্মং দেসেন্তস্স চ কাযদ্ৰারেপি পৰত্তি ৰেদিতব্বা. সীলং ভাৰনা অব্ভনুমোদনং সৰনং দিট্ঠিজুকম্মন্তি ইমানি পন পঞ্চ তীসুপি দ্ৰারেসু পৰত্তন্তি, ‘‘ন পুনেৰং করিস্সামী’’তি চেত্থ মনসাৰ দুচ্চরিততো ৰিরমন্তস্স, অব্ভনুমোদন্তস্স চ ৰসেন সীলব্ভনুমোদনানং মনোদ্ৰারেপি পৰত্তি ৰেদিতব্বা. যং পন অট্ঠসালিনিযং ‘‘দানমযং কাযৰচীমনোকম্মৰসেন তিৰিধং হোতী’’তিআদি ৰুত্তং, তং পুব্বচেতনাৰসেন মনোদ্ৰারে পৰত্তং গহেত্ৰা পরিযাযতো ৰুত্তং, নিপ্পরিযাযতো কাযৰচীদ্ৰারপ্পৰত্তা সন্নিট্ঠানচেতনাৰ. তেনেৰ হি তত্থেৰ ৰুত্তং ‘‘ৰিনযপরিযাযং পত্ৰা হি ‘দস্সামি করিস্সামী’তি ৰাচা ভিন্না হোতীতি. ইমিনা লক্খণেন দানং নাম হোতি, অভিধম্মপরিযাযং পত্ৰা পন ৰিজ্জমানকৰত্থুং আরব্ভ মনসা চিন্তিতকালতো পট্ঠায কুসলং হোতি. অপরভাগে কাযেন ৰা ৰাচায ৰা কত্তব্বং করিস্সতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১). ইতরথা ‘‘দস্সামী’’তি চিন্তিতমত্তেনাপি দানং নাম ভৰেয্য, তথা চ তাদিসং ৰত্থুং যথাচিন্তিতনিযামেন অদেন্তস্স ধুরনিক্খেপে অদিন্নাদানম্পি সিযা. এৰং মনসা পাণাতিপাতাদযোপি সিযুং, তঞ্চ ন যুত্তং, তস্মা ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বং. অথ ৰা ‘‘সব্বং সাপতেয্যং দিন্নঞ্ঞেৰ হরতূ’’তি পরিচ্চজনসম্ভৰতো দানস্স মনোদ্ৰারেপি পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

এত্থ চ দানসীলাদিকাযকম্মানং কাযদ্ৰারে পৰত্তিযং কম্মং কাযকম্মমেৰ, দ্ৰারম্পি কাযদ্ৰারমেৰ. ৰচীদ্ৰারে পৰত্তিযং কম্মং কাযকম্মমেৰ, দ্ৰারং পন ৰচীদ্ৰারং. মনোদ্ৰারে পৰত্তিযম্পি কম্মং কাযকম্মং, দ্ৰারং পন মনোদ্ৰারং. দেসনাব্ভনুমোদনাদীনং ৰচীকম্মানং ৰচীদ্ৰারে পৰত্তিযং কম্মম্পি ৰচীকম্মং, দ্ৰারম্পি ৰচীদ্ৰারমেৰ. কাযদ্ৰারে পৰত্তিযম্পি কম্মং ৰচীকম্মমেৰ, দ্ৰারং পন কাযদ্ৰারং. মনোদ্ৰারে পৰত্তিযম্পি কম্মং ৰচীকম্মং, দ্ৰারং পন মনোদ্ৰারং. ভাৰনাদিমনোকম্মানং মনোদ্ৰারে পৰত্তিযং কম্মম্পি মনোকম্মং, দ্ৰারম্পি মনোদ্ৰারমেৰ. কাযদ্ৰারে পৰত্তিযম্পি কম্মং মনোকম্মমেৰ, দ্ৰারং পন কাযদ্ৰারং. ৰচীদ্ৰারে পৰত্তিযম্পি কম্মং মনোকম্মমেৰ, দ্ৰারং পন ৰচীদ্ৰারং. এৰং পাণাতিপাতাদীনং, পাণাতিপাতাৰেরমণিআদীনঞ্চ ৰুত্তানুসারেন কম্মৰৰত্থানং, দ্ৰারৰৰত্থানঞ্চ যথানুরূপং যোজেত্ৰা অসঙ্করতো ঞাতব্বং.

দ্ৰারকম্মৰৰত্থানকথা নিট্ঠিতা.

ইদানি যস্মা দসৰিধানি চেতানি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি তীসু এৰং সঙ্গয্হন্তি দানমযে সীলমযে ভাৰনামযেতি. পত্তানুপ্পদানং হি দানমযে সঙ্গয্হতি, ‘‘অব্ভনুমোদনম্পী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১৫৬-১৫৯ পুঞ্ঞকিরিযৰত্থাদিকথা) অট্ঠকথাযং. অপচিতিৰেয্যাৰচ্চানি সীলমযে. দেসনাসৰনদিট্ঠিজুকম্মানি ভাৰনামযে, তস্মা রূপারম্মণস্স কুসলস্স দানসীলভাৰনাৰসেন দ্ৰারত্তযপ্পৰত্তিং যোজেত্ৰা দস্সেস্সাম. তদনুসারেনেৰ ইতরেসং ৰসেনাপি সক্কা ঞাতুন্তি. কুসলং হি ৰণ্ণারম্মণং হুত্ৰা উপ্পজ্জমানং দানসীলভাৰনাৰসেনেৰ তীসু দ্ৰারেসু পৰত্ততি. কথং? যদা হি নীলপীতাদিৰণ্ণৰিচিত্তং পুপ্ফৰত্থাদিদেয্যধম্মং লভিত্ৰা ‘‘ৰণ্ণদানং মে ভৰিস্সতী’’তি ৰণ্ণৰসেন আভুজিত্ৰা চেতিযাদীসু সহত্থেন পূজেতি, তদা রূপারম্মণং দানমযং কাযদ্ৰারে পৰত্ততি, তঞ্চ পুব্বচেতনা সন্নিট্ঠানচেতনা অপরচেতনাতি তিৰিধং হোতি. এৰং উপরিপি সব্বৰারেসু তিৰিধতা ৰেদিতব্বা. যদা পন তদেৰ যথাৰুত্তৰত্থুং ৰাচায আণাপেত্ৰা পুত্তদারাদীহি দাপেতি, তদারূপারম্মণং দানমযং ৰচীদ্ৰারে পৰত্ততি. যদা পন তদেৰ ৰিজ্জমানকৰত্থুং ‘‘দস্সামী’’তি চিন্তেতি, পচ্চাসীসতি, যথাধিপ্পাযং নিপ্ফাদেস্সতি, তদা পুব্বচেতনাৰসেন পরিযাযতো দানমযং মনোদ্ৰারে পৰত্ততি নাম. এৰং রূপারম্মণং দানমযং দ্ৰারৰসেন তিৰিধং হোতি.

যদা পন ৰুত্তপ্পকারৰণ্ণং দেয্যধম্মং লভিত্ৰা ‘‘এৰং মনাপৰণ্ণানং পরিচ্চজনং নাম ময্হং কুলৰংসাগতৰত্তমেত’’ন্তি সহত্থা পূজেতি, তাদিসৰণ্ণৰন্তং ৰা পরপরিগ্গহিতাদিভোগসম্পত্তিং পরিচ্চজিত্ৰা সীলং রক্খতি, তদা রূপারম্মণং সীলং কাযদ্ৰারে চ পৰত্ততি. যদা পন ৰুত্তপ্পকারৰণ্ণং দেয্যধম্মং কুলৰংসাদিৰসেন ৰাচায আণাপেত্ৰা পরেহি দাপেতি, তাদিসং ৰা পরপরিগ্গহিতাদিং ৰাচায অপনেত্ৰা সীলং রক্খতি, তদা রূপারম্মণং সীলং ৰচীদ্ৰারে পৰত্ততি. যদা পন তাদিসং ৰিজ্জমানকৰত্থুং কুলৰংসাদিৰসেন ‘‘দস্সামী’’তি, তাদিসং পরপরিগ্গহিতাদিকং অনামসিত্ৰা ‘‘সীলং রক্খিস্সামী’’তি ৰা চিন্তেতি, তদা রূপারম্মণং সীলং মনোদ্ৰারে পৰত্ততি. এৰং রূপারম্মণং সীলমযং দ্ৰারৰসেন তিৰিধং হোতি.

যদা পন ৰুত্তপ্পকারং ৰণ্ণৰন্তং দত্ৰা তদেৰ ৰণ্ণং, সব্বং ৰা রূপাযতনং চঙ্কমন্তো অনিচ্চাদিতো ৰিপস্সতি, তদা রূপারম্মণং ভাৰনামযং কাযদ্ৰারে পৰত্ততি. তদেৰ ৰচীভেদং কত্ৰা সম্মসন্তস্স রূপারম্মণং ভাৰনামযং ৰচীদ্ৰারে পৰত্ততি. তদেৰ কাযঙ্গৰাচঙ্গং অচোপেত্ৰা সম্মসন্তস্স রূপারম্মণং ভাৰনামযং মনোদ্ৰারে পৰত্ততি. এৰং রূপারম্মণং ভাৰনামযং দ্ৰারৰসেন তিৰিধং হোতি. ইতি রূপারম্মণস্স কুসলস্স তিৰিধপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুৰসেন নৰসু কম্মদ্ৰারেসু পৰত্তিৰিভাগো ৰেদিতব্বো. ইমিনাৰ নযেন রূপারম্মণস্স কুসলস্স দসপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুৰসেনাপি তিংসায কম্মদ্ৰারেসু পৰত্তিৰিভাগো যোজেত্ৰা ঞাতব্বো. যথা চ রূপারম্মণস্স, এৰং সদ্দারম্মণাদীনম্পি পঞ্চন্নং কুসলানং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থুদ্ৰারেহি ৰিভাগো, যোজনানযো চ যথানুরূপং ঞাতব্বো.

অপিচ সদ্দং নাম কন্দমূলং ৰিয হত্থেন গহেত্ৰা দাতুং ন সক্কা. যদা পন ‘‘সদ্দদানং মে’’তি আভুজিত্ৰা ভেরিআদিতূরিযে তিণ্ণং রতনানং দেতি, তেহি উপহারং ৰা করোতি, ধম্মকথিকাদীনং সরভেসজ্জাদিং দেতি, ধম্মস্সৰনং ঘোসেতি, সরভঞ্ঞধম্মকথাদিং ৰা করোতি, তদা কুসলং সদ্দারম্মণং হোতি. এৰং গন্ধাদিৰত্থুপরিচ্চাগেপি গন্ধাদিআরম্মণং. ধম্মারম্মণং পন ওজাজীৰিতিন্দ্রিযতদাযত্তানং ৰসেন ঞাতব্বং. যদা হি ওজৰন্তানি অন্নপানসপ্পিনৰনীতাদীনি ‘‘ওজদানং মে ভৰিস্সতী’’তি দেতি, গিলানানং ভেসজ্জং ৰা ৰেজ্জং ৰা উপনেত্ৰা, পাণোপরোধকং আৰুধজালকুমিনাদিং ৰিনাসেত্ৰা ৰা, ৰজ্ঝপ্পত্তে পাণিনো মোচেত্ৰা ৰা ‘‘জীৰিতদানং মে ভৰিস্সতি জীৰিতাযত্তৰুত্তিতায, পঞ্চপসাদসোল়সসুখুমরূপচিত্তচেতসিকানং ৰসেন পসাদাদিদানং মে ভৰিস্সতী’’তি চ মনসি করোতি, তদা কুসলং ধম্মারম্মণং হোতি. সেসং তাদিসমেৰ.

অযং নানাৰত্থূসু ঠিতারম্মণানং যোজনা. একৰত্থুস্মিম্পি ছারম্মণং লব্ভতেৰ. পিণ্ডপাতস্মিং হি মনাপো ৰণ্ণো, খাদনকালে মুরুমুরাযনসদ্দো, গন্ধো, রসো, ফোট্ঠব্বং, ওজা, তদাযত্তা ৰা জীৰিতপসাদাদযো, তব্বিসযানি চ ৰিঞ্ঞাণাদীনীতি ছারম্মণম্পি ৰেদিতব্বং. এৰং চীৰরাদীসু চেৰ ৰত্থাদীসু চ যথানুরূপং ঞাতব্বং. এত্থপি দানসীলভাৰনামযতা, কাযৰচীমনোকম্মভাৰো চ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. যথা চ কুসলানং, এৰং অকুসলানম্পি আরম্মণকম্মদ্ৰারৰৰত্থানং, অপুঞ্ঞকিরিযৰত্থূসু যোজনানযো চ ৰুত্তানুসারেন যথাযোগং ঞাতব্বো.

এৰং আরম্মণতো, পুঞ্ঞকিরিযৰত্থুতো, কম্মতো, দ্ৰারতো চ অনেকসহস্সপ্পভেদেসু চেতেসু কুসলেসু উপড্ঢানি পন ঞাণসম্পযুত্তানি চতুন্নং অধিপতীনং ৰসেন পচ্চেকং চতুব্বিধানি, ঞাণৰিপ্পযুত্তানি পন উপড্ঢানি ৰীমংসাধিপতিৰজ্জিতাধিপতিত্তযৰসেন পচ্চেকং তিৰিধানি, তদুভযানি পুন হীনত্তিকৰসেন পচ্চেকং তিৰিধানি, তানি পুন অপরিমাণেসু পন চক্কৰাল়েসু পচ্চেকং অপরিমাণেসু সত্তেসু একেকস্মিং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নওল়ারিকসুখুমতাদীহি অনন্তেহি পকারেহি উপ্পজ্জনতো অনন্তাপরিমাণানি হোন্তি. তানি সব্বানি সম্বুদ্ধো অনন্তেন বুদ্ধঞাণেন মহাতুলায তুলযমানো ৰিয, মহাতুম্বে পক্খিপিত্ৰা মিনযমানো ৰিয সব্বাকারতো পরিচ্ছিন্দিত্ৰা মহাকরুণায কামাৰচরট্ঠেন সরিক্খতায একত্তং উপনেত্ৰা, পুন সোমনস্সুপেক্খাসহগতট্ঠেন, ঞাণসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তট্ঠেন, অসঙ্খারিকসসঙ্খারিকট্ঠেন চ কোট্ঠাসে কত্ৰা দেসেসি, যথা তং লোকৰিদূ সত্থা দেৰমনুস্সানন্তি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন আদিতো পট্ঠায ধম্মসঙ্গণিযা (ধ. স. ১), তদট্ঠকথায চ অট্ঠসালিনিযা (ধ. স. অট্ঠ. ১) সব্বাকারতো ঞাতব্বোতি. এৰং ৰিসযাদিপ্পভেদতো ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

কামাৰচরকুসলধম্মা নিট্ঠিতা.

রূপাৰচরধম্মা পন কুসলা ঝানঙ্গসম্পযোগভেদতো পঞ্চৰিধা হোন্তি. সেয্যথিদং – ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঠমজ্ঝানিকং, ততো ৰূপসন্তং অতিক্কন্তৰিতক্কং ৰিচারপীতিসুখেকগ্গতাসম্পযুত্তং দুতিযজ্ঝানিকং, ততো ৰূপসন্তং অতিক্কন্তৰিচারং পীতিসুখেকগ্গতাসম্পযুত্তং ততিযজ্ঝানিকং, ততো ৰূপসন্তং ৰিরত্তপীতিকং সুখেকগ্গতাসম্পযুত্তং চতুত্থজ্ঝানিকং, ততো ৰূপসন্তং অত্থঙ্গতসুখং উপেক্খেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঞ্চমজ্ঝানিকন্তি. এৰং সম্পযোগভেদতো ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

ধম্মুদ্দেসাদিতো পন পঠমজ্ঝানে তাৰ কামাৰচরপঠমকুসলে ৰুত্তেসু ঠপেত্ৰা ৰিরতিত্তযং সেসা ছত্তিংস ধম্মা হোন্তি. তত্থ ছন্দাদযো চত্তারো, করুণা, মুদিতা চাতি ছ যেৰাপনকা. সেসং সুঞ্ঞতৰারপরিযোসানং সব্বং কামাৰচরপঠমকুসলে ৰুত্তসদিসমেৰ. কেৰলং হি ৰিরতীনং অভাৰো, সঙ্গহৰারে পঞ্চমগ্গঙ্গভাৰো, ভূমন্তরৰসেন রূপাৰচরভাৰো চ ৰিসেসো, সেসং তাদিসমেৰ. পঠমজ্ঝানং.

তথা দুতিযজ্ঝানেপি কেৰলং ধম্মুদ্দেসে ৰিতক্কাভাৰো, সঙ্গহৰারে চতুক্কজ্ঝানঙ্গমগ্গঙ্গভাৰো চ ৰিসেসো, সেসং পঠমসদিসমেৰ. দুতিযং.

তথা ততিযজ্ঝানেপি কেৰলং ধম্মুদ্দেসে ৰিচারাভাৰো, সঙ্গহৰারে তিৰঙ্গিকজ্ঝানতা চ ৰিসেসো, সেসং দুতিযসদিসমেৰ. ততিযং.

তথা চতুত্থে কেৰলং ধম্মুদ্দেসে পীতিযা অভাৰো, কোট্ঠাসৰারে দুৰঙ্গিকজ্ঝানভাৰো চ ৰিসেসো, সেসং ততিযসদিসমেৰ. চতুত্থং.

তথা পঞ্চমে কেৰলং ধম্মুদ্দেসে করুণামুদিতাদীনং অভাৰো, সোমনস্সট্ঠানে উপেক্খাভাৰো, কোট্ঠাসৰারে ঝানিন্দ্রিযেসু উপেক্খাঝানঙ্গভাৰো, উপেক্খিন্দ্রিযভাৰো চ ৰিসেসো, সেসং চতুত্থসমমেৰ. পঞ্চমং.

পদভাজনীযে পন ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা দুতিযং, পীতিযা চ ৰিরাগা ততিযং, সোমনস্সস্স চ অত্থঙ্গমা চতুত্থন্তি চতুক্কনযোপি আগতো, সো তিক্খপঞ্ঞানং একপ্পহারেনেৰ ৰিতক্কৰিচারসমতিক্কমসম্ভৰতো ৰুত্তো. তত্থ দুতিযাদীনং সব্বসো পঞ্চকনযে ততিযাদিসমত্তা তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ সব্বো ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো তত্থেৰ অন্তোগধভাৰো চাতি. চতুক্কনযো.

ৰিসযাদিপ্পভেদতো পন ৰিনিচ্ছযং পঞ্চকনযেনেৰ ৰক্খাম, তদনুসারতো এৰ চতুক্কনযৰসেনাপি সক্কা ঞাতুন্তি. এৰং উপরি লোকুত্তরেপি. পঞ্চৰিধাপি চেতে রূপাৰচরকুসলধম্মা কসিণারম্মণভেদতো পচ্চেকং অট্ঠৰিধা হোন্তি পথৰীকসিণং আপোতেজোৰাযোনীলপীতলোহিতোদাতকসিণঞ্চাতি, আলোকাকাসকসিণেহি সদ্ধিং দসৰিধা হোন্তি. পদভাজনীযে (ধ. স. ২০২) পন আলোককসিণস্স ওদাতকসিণেন সঙ্গহিতত্তা অগ্গহণং দট্ঠব্বং, আকাসকসিণস্স পন উগ্ঘাটনাসম্ভৰতো অনারুপ্পজ্ঝানিকত্তা. তং হি পুনপ্পুনং উগ্ঘাটিযমানম্পি আকাসমেৰ হোতি, তস্মা তত্থুপ্পন্নং রূপাৰচরপঞ্চমজ্ঝানং ভৰৰিসেসায, দিট্ঠধম্মসুখৰিহারায চ সংৰত্ততি, অভিঞ্ঞায, ৰিপস্সনায চ পাদকম্পি হোতি, অনারুপ্পত্তা পন নিরোধপাদকং ন হোতি. সেসানি পন নৰ কসিণানি নিরোধপাদকানিপীতি অযমেতেসং ৰিসেসো. আনাপানজ্ঝানস্সাপি পনেত্থ ৰাযোকসিণে সঙ্গহো দট্ঠব্বোতি. কসিণকথা.

এৰং কসিণৰসেন অট্ঠৰিধা চেতে অভিভাযতনৰসেন পন পচ্চেকং অট্ঠৰিধা হোন্তি. ভগৰতা হি –

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানি, তানি অভিভুয্য…পে… অপ্পমাণানি. তানি অভিভুয্য …পে… পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি…পে… অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি সুৰিসুদ্ধং নীলং পীতং লোহিতং ওদাত’’ন্তি (ধ. স. ২১১ আদযো) –

অট্ঠ অভিভাযতনানি দেসিতানি, তানি চ কসিণেস্ৰেৰ অভিভৰিত্ৰা সমাপজ্জনৰসেন ঝানুপ্পত্তিৰিসেসতো, অনারম্মণৰিসেসতো. তত্থ হি অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞীতি অলাভিতায ৰা অনত্থিকতায ৰা অজ্ঝত্তরূপে কসিণৰসেন পরিকম্মসঞ্ঞাৰিরহিতোৰ. বহিদ্ধা রূপানি পস্সতীতি বহিদ্ধা অট্ঠ কসিণরূপানি পরিকম্মৰসেন চেৰ অপ্পনাৰসেন চ পস্সতি. পরিত্তানীতি খুদ্দকপরিমাণানি, তানি অভিভুয্য পস্সন্তো চ সম্পন্নগহণিকো কটচ্ছুমত্তং ভত্তং লভিত্ৰা ‘‘কিং এত্থ ভুঞ্জিতব্বং অত্থী’’তি সঙ্কড্ঢিত্ৰা সব্বং এককবল়মেৰ করোতি, এৰমেৰ ঞাণুত্তরিকো ‘‘কিমেত্থ পরিত্তকে আরম্মণে সমাপজ্জিতব্বং অত্থি, নাযং মম ভারো’’তি তানি অভিভৰিত্ৰা সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰ অপ্পনং নিব্বত্তেতি, তস্মা তং ঝানং ‘‘অভিভাযতন’’ন্তি ৰুচ্চতি. অপ্পমাণানীতি মহন্তানি. তানি অভিভুয্যাতি মহগ্ঘসো একং ভত্তপাতিং লভিত্ৰা ৰিয ঞাণুত্তরো অপ্পমাণং লভিত্ৰা ‘‘এতং ৰা হোতু অঞ্ঞং ৰা, কিমেত্থ সমাপজ্জিতব্ব’’ন্তি অপ্পনং নিব্বত্তেতি. সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানীতি পরিসুদ্ধাপরিসুদ্ধৰণ্ণানি. পরিসুদ্ধানি হি নীলাদীনি, অপরিসুদ্ধানি চ সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানীতি ইধ অধিপ্পেতানি, এতানিপি ‘‘সুৰণ্ণানি ৰা হোন্তু দুব্বণ্ণানি ৰা, পরিত্তঅপ্পমাণৰসেনেৰ অভিভাযতনানী’’তি আগমট্ঠকথাসু (দী. নি. অট্ট. ২.১৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ২.২৪৯; অ. নি. অট্ঠ. ৩.৮.৬৫) ৰণ্ণিতানি. ৰণ্ণাভোগস্স হি অত্থিতায পুরিমানি অভিভাযতনানি ৰণ্ণাভোগরহিতসহিততায এত্থ কেৰলতো ৰিসেসসব্ভাৰা চতুধা ৰুত্তানি, নীলাদীনি পন চত্তারি সুৰিসুদ্ধৰণ্ণৰসেন সুখারোহতায ঞাণুত্তরিকো অভিভৰিত্ৰা অপ্পনং নিব্বত্তেতি, তস্মা আরম্মণৰিসেসাভাৰেপি ঝানুপ্পত্তিৰিসেসতো ইমেসং অট্ঠন্নং অভিভাযতনানং ৰসেন পচ্চেকং অট্ঠৰিধা হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. অভিভাযতনকথা.

তানি পুন যথা চ অভিভাযতনৰসেন, এৰং ৰিমোক্খৰসেনাপি পচ্চেকং তিৰিধা হোন্তি. ভগৰতা হি ‘‘রূপী রূপানি পস্সতি, অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি, সুভন্ত্ৰেৰ অধিমুত্তো হোতী’’তি (ধ. স. ২৪০ আদযো; দী. নি. ৩.৩৩৯, ৩৫৮; অ. নি. ৮.৬৬) তযো ৰিমোক্খা দেসিতা. তে চ কসিণেস্ৰেৰ অধিমুচ্চনৰসেন ঝানুপ্পত্তিৰিসেসতো, ভাৰনারম্মণৰিসেসতো কিমিদং অধিমুচ্চনং নাম? পচ্চনীকধম্মেহি সুট্ঠু ৰিমুচ্চনং, আরম্মণেসু চ সুট্ঠু অভিরতি, পিতু মাতু অঙ্কে ৰিস্সট্ঠঙ্গপচ্চঙ্গস্স দারকস্স সযনং ৰিয অনিগ্গহিতভাৰেন নিরাসঙ্কতায আরম্মণে পৰত্তীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ রূপীতি অজ্ঝত্তং কেসাদীসু উপ্পাদিতং রূপজ্ঝানং রূপং নাম, তদস্স অত্থীতি রূপী. অজ্ঝত্তম্পি হি কেসাদীসু নীলং, মেদাদীসু পীতং, মংসাদীসু লোহিতং, দন্তাদীসু ওদাতঞ্চ ৰণ্ণকসিণৰসেন আভুজিত্ৰা পরিকম্মং করোন্তস্স রূপজ্ঝানানি, কসিণং উগ্ঘাটেত্ৰা চ অরূপজ্ঝানানি উপ্পজ্জন্তেৰ. রূপানি পস্সতীতি বহিদ্ধাপি নীলকসিণাদিরূপানি ঝানচক্খুনা পস্সতি, ইমিনা অজ্ঝত্তবহিদ্ধৰত্থুকেসু কসিণেসু ঝানপ্পটিলাভো দস্সিতো. অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞীতি অত্তনো কেসাদীসু অনুপ্পাদিতরূপাৰচরজ্ঝানো, ইমিনা বহিদ্ধা পটিলদ্ধজ্ঝানতা দস্সিতা. সুভন্ত্ৰেৰ অধিমুত্তো হোতীতি ইমিনা সুৰিসুদ্ধেসু নীলাদিৰণ্ণকসিণেসু ‘‘সুভ’’ন্তি অধিমুত্তিৰসেন পটিলদ্ধজ্ঝানতা দস্সিতা. এৰং আরম্মণৰিসেসাভাৰেপি অধিমুত্তিৰসেন ঝানুপ্পত্তিৰিসেসতো ইমেসং তিণ্ণং ৰিমোক্খানং ৰসেন পচ্চেকং তিৰিধা হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. ৰিমোক্খকথা.

যথা চ ৰিমোক্খতো, এৰং পটিপদাভেদতো পচ্চেকং চতুব্বিধা হোন্তি দুক্খপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং, দুক্খপটিপদং খিপ্পাভিঞ্ঞং, সুখপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং, সুখপটিপদং খিপ্পাভিঞ্ঞন্তি. তত্থ পঠমসমন্নাহারতো পট্ঠায যাৰ উপচারং উপ্পজ্জতি, তাৰ পৰত্তা ঝানভাৰনা ‘‘পটিপদা’’তি ৰুচ্চতি. সা একচ্চস্স দুক্খা নীৰরণাদিপচ্চনীকধম্মসমুদাচারগহনতায অসুখসেৰনা হোতি, একচ্চস্স তদভাৰতো সুখা. উপচারতো পন পট্ঠায যাৰ অপ্পনা, তাৰ পৰত্তা পঞ্ঞা ‘‘অভিঞ্ঞা’’তি ৰুচ্চতি. সা একচ্চস্স দন্ধা অসীঘপ্পৰত্তিনী, একচ্চস্স খিপ্পা. অসপ্পাযসেৰিনো দুক্খা পটিপদা হোতি দন্ধা চ অভিঞ্ঞা, সপ্পাযসেৰিনো সুখা পটিপদা হোতি খিপ্পা চ অভিঞ্ঞা. পুব্বাপরকালেসু সপ্পাযাসপ্পাযসেৰনৰসেন ৰোমিস্সতা চ ৰেদিতব্বা. তথা পলিবোধুপচ্ছেদাদিকং পুব্বকিচ্চং অসম্পাদেন্তস্স পটিপদা দুক্খা, সম্পাদেন্তস্স সুখা পটিপদা. অপ্পনাকোসল্লং অসম্পাদেন্তস্স দন্ধাভিঞ্ঞা, সম্পাদেন্তস্স খিপ্পা. কিলেসিন্দ্রিযানং ৰা তিক্খমুদুতায পঠমা, ৰিপরিযাযেন চতুত্থা, ৰোমিস্সতায মজ্ঝিমা দ্ৰেতি ৰেদিতব্বা. তণ্হাৰিজ্জাভিভৰনানভিভৰনৰসেন ৰা সমথৰিপস্সনাসু কতাধিকারাকতাধিকারতাৰসেন ৰাপি এতাসং পভেদো ৰেদিতব্বো. পঠমজ্ঝানাদিআগমনৰসেনাপি দুতিযাদীনং পটিপদাভিঞ্ঞাভেদো হোতিযেৰাতি দট্ঠব্বং. এৰং পটিপদাৰসেন পচ্চেকং চতুব্বিধা হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. পটিপদাকথা.

যথা চ পটিপদাহি, এৰং আরম্মণভেদতোপি পচ্চেকং চতুব্বিধা হোন্তি পরিত্তং পরিত্তারম্মণং, পরিত্তং অপ্পমাণারম্মণং, অপ্পমাণং পরিত্তারম্মণং, অপ্পমাণং অপ্পমাণারম্মণন্তি. তত্থ যং অপ্পগুণং, উপরিজ্ঝানস্স পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতি, ইদং পরিত্তং. যং পন অৰড্ঢিতে আরম্মণে পৰত্তং, তং পরিত্তং আরম্মণং অস্সাতি পরিত্তারম্মণং. ৰিপরিযাযতো অপ্পমাণং অপ্পমাণারম্মণং. তদুভযৰোমিস্সতায মজ্ঝে ইতরদ্ৰযং ৰেদিতব্বং. এৰং আরম্মণভেদতো চতুব্বিধা হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. আরম্মণকথা.

যথা চ পটিপদারম্মণেহি, এৰং অধিপতীনং ৰসেন পচ্চেকং চতুব্বিধতা, হীনত্তিকৰসেন পুন তিৰিধতা চ যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বা.

দসকসিণমূলৰিভাগকথা নিট্ঠিতা.

যথা কসিণমূলেসু, এৰং ব্রহ্মৰিহারমূলেসুপি যথাযোগং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো – মেত্তাকরুণামুদিতাৰসেন হি আদিতো চত্তারি ঝানানি পচ্চেকং তিৰিধা হোন্তি মেত্তাসহগতং, করুণাসহগতং, মুদিতাসহগতন্তি. পঞ্চমজ্ঝানং পন উপেক্খাব্রহ্মৰিহারৰসেন একৰিধং উপেক্খাসহগতন্তি. পুরিমেসু হি তীসু পঞ্চমজ্ঝানং নুপ্পজ্জতি. কস্মা? সোমনস্সাৰিপ্পযোগতো, সোমনস্সসমুট্ঠিতানং ব্যাপাদৰিহিংসারতীনং যথাক্কমং নিস্সরণত্তা, পচ্ছিমে চ তিকচতুক্কজ্ঝানং নুপ্পজ্জতি. কস্মা? উপেক্খাৰেদনাসম্পযোগতো, তস্সা চ পটিঘানুনযনিস্সরণতো মজ্ঝত্তাকারেন পৰত্তিতো, তানি পুন পটিপদারম্মণাধিপতিহীনত্তিকভেদেহি পুব্বে ৰুত্তনযেন যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বানি. এত্থ চ অপ্পসত্তারম্মণৰসেন পরিত্তারম্মণতা, বহুসত্তারম্মণৰসেন অপ্পমাণারম্মণতা চ একস্মিং সত্তে অপ্পনং পাপেত্ৰা অনুক্কমেন একাৰাসএকৰীথিগামাদিগতসত্তেসু পাপনৰসেন ৰড্ঢনা চ ৰেদিতব্বা. ধম্মুদ্দেসে পনেত্থ করুণাসহগতে মুদিতাৰিরহিতা পঞ্চতিংস ধম্মা, তেসু ছন্দাদযো চত্তারো, করুণা চাতি পঞ্চেৰ যেৰাপনকা, করুণা চ নিযতাতি ৰেদিতব্বা. এৰং মুদিতাসহগতেপি. কেৰলং করুণাৰিরহিতা মুদিতা নিযতা পৰত্তাতি অযমেত্থ ৰিসেসো. অৰসেসব্রহ্মৰিহারদ্ৰযে, পন কসিণাসুভাদীসু চ সব্বত্থ করুণামুদিতাৰিরহিতা চ চতুত্তিংস ধম্মা, তত্থ চ ছন্দাদযো চত্তারোৰ যেৰাপনকা ৰেদিতব্বাতি. ব্রহ্মৰিহারমূলৰিভাগকথা.

অসুভভেদতো পন পঠমজ্ঝানমেৰেকং দসৰিধং হোতি উদ্ধুমাতকসঞ্ঞাসহগতং ৰিনীলকৰিপুব্বকৰিচ্ছিদ্দকৰিক্খাযিতকৰিক্খিত্তকহতৰিক্খিত্তকলোহিতকপুল়ৰকঅট্ঠিকসঞ্ঞাসহগতন্তি, দসৰিধেপি চেতস্মিং অসুভে পটিকূলত্তা, দুব্বলত্তা চ ৰিতক্কবলেনেৰ ঝানং তিট্ঠতি, ন ৰিনা ৰিতক্কেন সীঘসোতায নদিযা অরিত্তবলেনেৰ নাৰা ৰিয, তস্মা পঠমজ্ঝানমেৰেত্থ উপ্পজ্জতি, সমথৰিপস্সনাদিআনিসংসদস্সাৰিতায, পনেত্থ নীৰরণপ্পহানেন চ পীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জতি বহুৰেতনলাভদস্সনেন পুপ্ফছড্ডকস্স গূথরাসিম্হি ৰিয, উপসন্তব্যাধিদুক্খস্স চ রোগিনো ৰমনৰিরেচনপ্পৰত্তিযং ৰিযাতি দট্ঠব্বং. তং পন দসৰিধম্পি পঠমজ্ঝানং পটিপদারম্মণাধিপতিহীনত্তিকৰসেন পচ্চেকং যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বং. এত্থ চ অসুভারম্মণস্স অৰড্ঢনীযতায খুদ্দকে উদ্ধুমাতকাদিট্ঠানে উপ্পন্নং নিমিত্তং পরিত্তারম্মণং, মহন্তে অপ্পমাণারম্মণং ৰেদিতব্বং. এতেসু পন দসসু অসুভেসু সামঞ্ঞতো দ্ৰত্তিংসাকারৰসেন, নৰসিৰথিকপব্বৰসেন চ পৰত্তা কাযগতাসতি সঙ্গহিতা, ৰণ্ণকসিণেসু চ কেসাদীনং কোট্ঠাসানং নীলাদিৰণ্ণারম্মণা, চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানৰসেন উপ্পন্না কাযগতাসতি চ সঙ্গহিতা. পদভাজনীযে ৰিসুং ন ৰুত্তা, তস্মা তেসং ৰসেনাপি ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. অসুভমূলৰিভাগকথা.

এৰং আরম্মণাদিভেদতো চ ভিন্নানং রূপাৰচরকুসলধম্মানং কালদেসাদিভেদেন অনন্ততা, ভগৰতা চ একত্তং উপনেত্ৰা দেসিতভাৰো, ৰিত্থারনযাতিদেসো চ কামাৰচরকুসলে ৰুত্তানুসারেন যথানুরূপং ঞাতব্বো. ইতো পরং অরূপাৰচরাদীসুপি ৰিসেসমত্তমেৰ ৰক্খাম. এৰং ৰিসযাদিপ্পভেদতো ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

রূপাৰচরকুসলধম্মা নিট্ঠিতা.

অরূপাৰচরা পন কুসলধম্মা সম্পযোগতো ন ভিন্না, সব্বেপি উপেক্খেকগ্গতাসম্পযুত্তাৰ, ধম্মুদ্দেসাদিতোপি সব্বসো রূপাৰচরপঞ্চমজ্ঝানসদিসা. অরূপাৰচরভাৰো এৰ হেত্থ ৰিসেসো. ৰিসযাদিপ্পভেদতোতি এত্থ পন আরম্মণতো তে চতুব্বিধা হোন্তি. সেয্যথিদং – আকাসানঞ্চাযতনং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি. তত্থ হি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে ‘‘অনন্তো আকাসো’’তি পৰত্তং পঠমং, তস্মিং পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণে ‘‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি পৰত্তং দুতিযং, তস্স পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণস্স অভাৰে ‘‘নত্থি কিঞ্চী’’তি পৰত্তং ততিযং, তস্মিং ততিযে ‘‘সন্তমেতং পণীতমেত’’ন্তি পৰত্তং চতুত্থং. পুরিমপুরিমেহি পচ্ছিমপচ্ছিমং সন্তসন্ততরসন্ততমন্তি চ ৰেদিতব্বং.

ননু রূপাৰচরেসু ৰিতক্কাদিঅঙ্গসমতিক্কমতো উপরূপরিঝানানং সন্ততরাদিভাৰো ৰুত্তো, অঙ্গাতিক্কমরহিতেসু পন আরুপ্পেসু কথন্তি? আরম্মণাতিক্কমতো. এতেসু হি কসিণরূপসমতিক্কমতো পঠমং ঝানং রূপাৰচরপঞ্চমজ্ঝানতো সন্তং, ততোপি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসাতিক্কমতো দুতিযং, ততোপি আকাসে পৰত্তৰিঞ্ঞাণাতিক্কমতো ততিযং, ততোপি আকাসে পৰত্তৰিঞ্ঞাণস্স সমতিক্কমতো চতুত্থন্তি. এৰং অঙ্গসমত্তেপি থূলথূলাতিক্কমেন সুখুমসুখুমারম্মণতায উপরূপরিজ্ঝানানং সন্ততরাদিভাৰো ৰেদিতব্বো সমাযামৰিত্থারানম্পি ৰত্থানং সুত্তসুখুমতরাদিভাৰো ৰিয. ননু অভাৰারম্মণতায ততিযারুপ্পং সন্তপণীততো মনসি করোন্তস্স চতুত্থারুপ্পস্স কথং তত্থ নিকন্তিপরিযাদানং, কথং চ সমতিক্কমো ৰা হোতীতি? অসমাপজ্জিতুকামতায, সা চ অত্তনো সন্তপণীততায. যথা হি রাজা দন্তকারাদিসিপ্পিকানং অতিসুখুমমনাপসিপ্পং দিস্ৰা ‘‘ছেকা ৰতিমে আচরিযা’’তি তেসং ছেকতায তুস্সন্তোপি ন তং সিপ্পিকভাৰং পত্থেতি, তং সমতিক্কম্ম রাজভাৰে এৰ তিট্ঠতি, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. এৰং আরম্মণভেদতো চতুব্বিধানম্পেতেসং পুন পটিপদারম্মণাধিপতিহীনত্তিকভেদেহি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ পচ্চেকং ভেদো ৰেদিতব্বো.

এত্থ চ রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝাননিকন্তি পরিযাদানদুক্খতায পঠমারুপ্পস্স, পঠমারুপ্পাদিনিকন্তিপরিযাদানদুক্খতায দুতিযারুপ্পাদীনঞ্চ দুক্খপটিপদতা, পরিযাদিণ্ণনিকন্তিকস্স তদপ্পনাপরিৰাসদন্ধতায দন্ধাভিঞ্ঞতা, ৰিপরিযাযেন ইতরা চ ৰেদিতব্বা. পরিত্তকসিণুগ্ঘাটিমাকাসমূলকানং পন চতুন্নং পরিত্তারম্মণতা, ৰিপরিযাযানং অপ্পমাণারম্মণতা ৰেদিতব্বা. রূপারূপাৰচরা পনেত্থ অধিপতিসহিতাৰ উপ্পজ্জন্তি, ন ৰিনা অধিপতীহি. কামাৰচরা তু অধিপতিরহিতাপি উপ্পজ্জন্তি, তে চ আরম্মণাধিপতি সহজাতাধিপতীতি দ্ৰেপি লব্ভন্তি. রূপারূপাৰচরা পন সহজাতাধিপতিমেৰ, নেতরং. তত্থ চ ছন্দাধিপতিনা সহজাতা ধম্মা ছন্দাধিপতেয্যা, ছন্দো পন অধিপতি এৰ, ন ছন্দাধিপতেয্যো. ইতরে পন অধিপতেয্যাৰ, নাধিপতযো অঞ্ঞস্স অত্তনা সহজাতস্স ছন্দস্স, ইতরেসঞ্চ অধিপতিযত্থস্স অভাৰা. একস্মিং হি চিত্তুপ্পাদে ছন্দাদীসু চতূসুপি ৰিজ্জমানেসু যথাপচ্চযং সহজাতাধিপতি একোৰ লব্ভতি. এৰং ৰীরিযাধিপতিযাদীসুপি যথানুরূপং ঞাতব্বং. এৰং ৰিসযাদিপ্পভেদতো ৰিনিচ্ছযো ঞাতব্বো.

অরূপাৰচরকুসলধম্মা নিট্ঠিতা.

লোকুত্তরা পন কুসলা মগ্গসম্পযোগভেদতো চতুব্বিধা. সেয্যথিদং – সোতাপত্তিমগ্গসম্পযুত্তং সকদাগামিমগ্গসম্পযুত্তং অনাগামিমগ্গসম্পযুত্তং অরহত্তমগ্গসম্পযুত্তন্তি. ননু চতূসুপি চেতেসু মগ্গসম্পযোগো সমানো অট্ঠন্নম্পি মগ্গঙ্গানং সব্বত্থ উপ্পত্তিতো কথং তত্থ ভেদোতি? অনুসযপ্পহানসঙ্খাতস্স মগ্গকিচ্চস্স ভেদতো. অনুসযে মারেন্তো গচ্ছতীতি হি মগ্গো. মগ্গা হি যথাসকং অনুসযে পজহন্তি এৰ, নিমিত্তা ৰুট্ঠহন্তি, পৰত্তঞ্চ ছিন্দন্তি নামাতি ৰুচ্চন্তি. নিমিত্তন্তি চ পঞ্চক্খন্ধা, পৰত্তন্তিপি তে এৰ. তং দুৰিধং উপাদিন্নকং, অনুপাদিন্নকঞ্চ.

তত্থপি সোতাপত্তিমগ্গো দিট্ঠানুসযং, ৰিচিকিচ্ছানুসযং, তদেকট্ঠে চ কিলেসে, তংসহজাতানি দিট্ঠিসম্পযুত্তানি, ৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তঞ্চাতি পঞ্চাকুসলচিত্তানি চ উপ্পজ্জমানোৰ সমুগ্ঘাতেতি, সমুগ্ঘাতেন্তো চ অপাযভৰতো চেৰ সুগতিভৰতো চ ঠপেত্ৰা সত্ত ভৰে তদৰসেসতো ৰুট্ঠাতি. তত্থ যদেতং পঠমমগ্গানুপ্পত্তিযং উপ্পজ্জমানারহং দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তপঞ্চচিত্তসমুট্ঠানং রূপং, তং রূপক্খন্ধো, তানি পঞ্চ চিত্তানি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, তংসম্পযুত্তা ৰেদনাদযো ইতরে তযো খন্ধা. ইমে অনুপাদিন্নপঞ্চক্খন্ধা অনুপাদিন্ননিমিত্তং, অনুপাদিন্নপ্পৰত্তং নাম. ততো পঠমমগ্গো ৰুট্ঠাতি, তং ছিন্দতি নাম. যদেতং অপাযভৰে, সুগতিযঞ্চ ঠপেত্ৰা সত্ত ভৰে তদৰসেসে চ পঠমমগ্গানুপ্পত্তিযং আযতিং উপ্পজ্জমানারহং কম্মজক্খন্ধপঞ্চকং, তং উপাদিন্ননিমিত্তং, উপাদিন্নপ্পৰত্তং নাম. ততো পঠমমগ্গো ৰুট্ঠাতি, তঞ্চ ছিন্দতি নাম. ততোৰ পঠমমগ্গো অনুসযং পজহন্তোৰ নিমিত্তা ৰুট্ঠহতি, পৰত্তঞ্চ ছিন্দতি নামাতি ৰেদিতব্বং. এৰং ইতরমগ্গেসুপি উপাদিন্নানুপাদিন্ননিমিত্তপ্পৰত্তং ৰুট্ঠানং ছিন্দনং যথানুরূপং ঞাতব্বং.

সকদাগামিমগ্গো পন ওল়ারিককামরাগানুসযং, পটিঘানুসযং, তদেকট্ঠে চ কিলেসে, তংসহজাতানি চ তথা পৰত্তানি চত্তারি দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তানি, দ্ৰে চ দোমনস্সসহগতানীতি ছ অকুসলচিত্তানি চ উপ্পজ্জমানোৰ সমুগ্ঘাতেতি, সমুগ্ঘাতেন্তো চ কামসুগতিতো ঠপেত্ৰা একভৰং তদৰসেসতো ৰুট্ঠাতি, পতনুভূতাৰ তংসমঙ্গিনো কামরাগব্যাপাদা অধিমত্তা, তে চ কদাচি ৰিরল়াৰ উপ্পজ্জন্তীতি ৰেদিতব্বা.

অনাগামিমগ্গোপি তানেৰ তনুসহগতকামরাগপ্পটিঘানুসযৰসেন উপ্পন্নানি ছ চিত্তানি উপ্পজ্জমানোৰ সমুগ্ঘাতেতি, সমুগ্ঘাতেন্তো চ কামভৰতো ৰুট্ঠাতি. অরহত্তমগ্গো পন রূপরাগঅরূপরাগমানাৰিজ্জানুসযে, উদ্ধচ্চং, তদেকট্ঠে সব্বে কিলেসে চ তংসহজাতানি চত্তারি দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তানি, উদ্ধচ্চসহগতঞ্চাতি পঞ্চাকুসলচিত্তানি চ উপ্পজ্জমানোৰ সমুগ্ঘাতেতি, সমুগ্ঘাতেন্তো চ রূপারূপতো, সব্বভৰতোপি ৰুট্ঠাতি. সেসং পঠমমগ্গে ৰুত্তানুসারতো ৰেদিতব্বং. এৰং অনুসযপ্পহানসঙ্খাতকিচ্চভেদতো চতুন্নং মগ্গানং ভেদো ৰেদিতব্বো.

তদেৰং মগ্গসম্পযোগভেদতো চতুব্বিধং, পুন ঝানঙ্গসম্পযোগভেদতো পচ্চেকং পঞ্চৰিধা হোন্তি. কথং? পঠমমগ্গসম্পযুত্তং তাৰ ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঠমজ্ঝানিকং, ৰিচারপীতিসুখেকগ্গতাসম্পযুত্তং দুতিযজ্ঝানিকং, পীতিসুখেকগ্গতাসম্পযুত্তং ততিযজ্ঝানিকং, সুখেকগ্গতাসম্পযুত্তং চতুত্থজ্ঝানিকং, উপেক্খেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঞ্চমজ্ঝানিকঞ্চাতি পঞ্চৰিধং হোতি. এৰং দুতিযমগ্গাদিসম্পযুত্তা চাতি ৰীসতিৰিধা হোন্তি, এত্থ চ চতুক্কনযৰসেন সোল়সৰিধতাপি যোজেতব্বা. কিং পনেত্থ এৰং ঝানঙ্গযোগভেদস্স নিযামকং কারণন্তি? সঙ্খারুপেক্খাঞাণং. তস্মিং হি ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাভূতে সোমনস্সসহগতে অরিযমগ্গা পঞ্চমজ্ঝানিকা ন উপ্পজ্জন্তি, সোমনস্সসহগতা চতুক্কজ্ঝানিকাৰ উপ্পজ্জন্তি, উপেক্খাসহগতে চ চতুক্কজ্ঝানিকা ন উপ্পজ্জন্তি, উপেক্খাসহগতা পঞ্চমজ্ঝানিকাৰ উপ্পজ্জন্তি.

ননু চেত্থ সঙ্খারুপেক্খাঞাণং সোমনস্সুপেক্খাসহগতত্তা চতুক্কপঞ্চমজ্ঝানিকানং সোমনস্সুপেক্খাসহগতভাৰস্স নিযামকহেতু, ৰিতক্কাদিঅঙ্গসমতিক্কমতো পন নেসং দুতিযাদিজ্ঝানভাৰস্স নিযামকেন অঞ্ঞেন ভৰিতব্বং. ন হি সঙ্খারুপেক্খাঞাণং ৰিতক্কাদিৰিকলং উপ্পজ্জতি. যেন তং নিযামকং ভৰেয্য, কিং তং নিযামককারণন্তি? পাদকজ্ঝানং, সম্মসিতজ্ঝানং ৰা. রূপারূপাৰচরেসু হি যং যং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ততুট্ঠায যে কেচি পকিণ্ণকসঙ্খারে সম্মসিত্ৰা যে মগ্গে উপ্পাদেতি, তে সব্বে তংতংঝানসদিসাৰ হোন্তি. যং যং ৰা পন ঝানং, তংসম্পযুত্তে চ অনিচ্চাদিতো ৰিপস্সিত্ৰা যে যে মগ্গে উপ্পাদেতি, তে চ তংতংঝানসদিসাৰ হোন্তি ভূমিৰণ্ণসদিসৰণ্ণা গোধা ৰিয. তত্থ চ সুক্খৰিপস্সকস্স উপ্পন্নমগ্গাপি, সমাপত্তিলাভিনা ঝানং পাদকং অকত্ৰা অসম্মসিত্ৰাৰ উপ্পাদিতমগ্গাপি পঠমজ্ঝানং পাদকং কত্ৰা তং তং ৰা সম্মসিত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গাপি সব্বে একসদিসা পঠমজ্ঝানিকাৰ হোন্তি. ন হি লোকুত্তরমগ্গো অপ্পনং অপ্পত্তো নাম অত্থি. দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানানি পাদকানি কত্ৰা ৰা তত্থ গতে ধম্মে সম্মসিত্ৰা ৰা উপ্পাদিতমগ্গা যথাক্কমং চতুরঙ্গিকা, তিৰঙ্গিকা, দুৰঙ্গিকা চ হোন্তি. পঞ্চমজ্ঝানং, পন আরুপ্পজ্ঝানানি চ পাদকং কত্ৰা ৰা তত্থ গতে ধম্মে সম্মসিত্ৰা ৰা উপ্পাদিতমগ্গা উপেক্খেকগ্গতাৰসেন দুৰঙ্গিকাৰ হোন্তি. এতেসঞ্চ পঞ্চন্নং ঝানিকানম্পি পুব্বভাগে ৰিপস্সনা সোমনস্সসহগতাপি হোতি উপেক্খাসহগতাপি, ৰুট্ঠানগামিনী পন ৰিপস্সনা চতুক্কজ্ঝানিকানং সোমনস্সসহগতা হোতি. পঞ্চমজ্ঝানিকানং পন উপেক্খাসহগতাৰাতি তদেৰ পাদকজ্ঝানং, সম্মসিতজ্ঝানং ৰা নিযামককারণন্তি ৰেদিতব্বং. এৰং সম্পযোগতো ৰিনিচ্ছযো.

ধম্মুদ্দেসাদিতো পন পঠমজ্ঝানিকেসু তাৰ চতূসু কামাৰচরপঠমকুসলে ৰুত্তধম্মেসু ঠপেত্ৰা করুণামুদিতা সত্ততিংস ধম্মা হোন্তি. ৰিরতিযো পনেত্থ নিযতা, পাল়িযঞ্চ (ধ. স. ২৭৭) রূপেন নিদ্দিট্ঠা, ছন্দাদযো চ চত্তারো যেৰাপনকাতি ৰেদিতব্বা.

সঙ্গহৰারে পন বোধিপক্খিযধম্মেসু পুব্বে সঙ্গহিতাৰসেসানং সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদবোজ্ঝঙ্গানং ৰসেন অতিরেকা চত্তারো সঙ্গহা ৰেদিতব্বা. পঠমজ্ঝানিকমগ্গসম্পযুত্তেসু হি ধম্মেসু সতি উপট্ঠানট্ঠেন সতিপট্ঠানং, সা ৰিসযভেদেন চতুব্বিধা, ইতরে অস্সতিপট্ঠানাতি সব্বেৰ তে দ্ৰিধা হোন্তি. তথা ৰীরিযং পদহনট্ঠেন সম্মপ্পধানং, তং কিচ্চভেদেন চতুব্বিধং, ইতরে অসম্মপ্পধানাতি. তথা ছন্দো ৰীরিযং চিত্তং অমোহোতি চত্তারো ধম্মা ইজ্ঝনকট্ঠেন যথাক্কমং ‘‘ছন্দিদ্ধিপাদো ৰীরিযচিত্তৰীমংসিদ্ধিপাদো’’তি নামেন ‘‘ইদ্ধিপাদা’’তি ৰুচ্চন্তি, ইতরে ‘‘অনিদ্ধিপাদা’’তি. তথা সতি অমোহো ৰীরিযং পীতি পস্সদ্ধি সমাধি তত্রমজ্ঝত্ততাতি ইমে সত্ত ধম্মা বুজ্ঝনট্ঠেন যথাক্কমং ‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো ৰীরিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি ৰুচ্চন্তি, ইতরে অবোজ্ঝঙ্গাতি এৰং চত্তারো সঙ্গহা.

সেসং সব্বং লক্খণাদিতো পট্ঠায সুঞ্ঞতৰারপরিযোসানং কামাৰচরপঠমকুসলে ৰুত্তসদিসমেৰ, কেৰলং পন মগ্গঙ্গসঙ্গহে ‘‘অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো হোতী’’তি (ধ. স. ৩৩৭) পদভাজনীযে সরূপেনেৰ নিদ্দিট্ঠং, ইন্দ্রিযসঙ্গহে পঞ্ঞিন্দ্রিযট্ঠানে পঠমমগ্গস্স অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং গহেত্ৰা ইতরমগ্গানং অঞ্ঞিন্দ্রিযং গহেত্ৰাৰ অট্ঠিন্দ্রিযন্তি অট্ঠিন্দ্রিযতা, সব্বত্থ লোকুত্তরতা চ ৰিসেসো, সেসং তাদিসমেৰ. পঠমজ্ঝানিকা চত্তারো মগ্গা.

তথা দুতিযজ্ঝানিকেসুপি কেৰলং ধম্মুদ্দেসে ৰিতক্কাভাৰো, সঙ্গহৰারে চতুরঙ্গজ্ঝানতা, সত্তঙ্গমগ্গতা চ ৰিসেসো, সেসং পঠমজ্ঝানিকসদিসমেৰ. দুতিযজ্ঝানিকমগ্গা.

তথা ততিযজ্ঝানিকেসুপি কেৰলং ধম্মুদ্দেসে ৰিচারাভাৰো, সঙ্গহৰারে তিৰঙ্গিকজ্ঝানতা চ ৰিসেসো, সেসং দুতিযজ্ঝানিকসদিসমেৰ. ততিযজ্ঝানিকমগ্গা.

তথা চতুত্থজ্ঝানিকেসুপি কেৰলং ধম্মুদ্দেসে পীতিযা অভাৰো, কোট্ঠাসৰারে দুৰঙ্গিকজ্ঝানতা, ছল়ঙ্গিকবোজ্ঝঙ্গতা চ ৰিসেসো, সেসং ততিযজ্ঝানিকসদিসমেৰ. চতুত্থজ্ঝানিকমগ্গা.

তথা পঞ্চমজ্ঝানিকেসুপি কেৰলং সব্বত্থ ৰেদনাপরিৰত্তনমেৰ ৰিসেসো, সেসং চতুত্থজ্ঝানিকসদিসমেৰ. পঞ্চমজ্ঝানিকমগ্গা. এৰং ধম্মুদ্দেসাদিতো ৰিনিচ্ছযো.

ৰিসযাদিপ্পভেদতো পন সব্বেপি লোকুত্তরকুসলা আরম্মণতো নিব্বানারম্মণাৰ, তস্মা ন ততো নেসং ভেদো, পটিপদাদিভেদতো পন পুব্বে ৰুত্তনযেন পচ্চেকং ভেদো ৰেদিতব্বো. এত্থ চ যো নামরূপপরিগ্গহতো পট্ঠায কিলমন্তো ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা দুক্খেন কসিরেন কিলেসে ৰিক্খম্ভেতি, তস্স দুক্খা পটিপদা হোতি. যো পন ৰিক্খম্ভিতকিলেসো, সো ৰিপস্সনাপরিৰাসং ৰাসেন্তো চিরেন মগ্গপাতুভাৰং পাপুণাতি, তস্স দন্ধাভিঞ্ঞা হোতি. ইমিনা নযেন ইতরা তিস্সোপি পটিপদাভিঞ্ঞাযো ৰেদিতব্বা. যথা চ পটিপদাদিভেদতো, এৰং ৰিমোক্খভেদতোপি পচ্চেকং দ্ৰিধা হোন্তি – সুঞ্ঞতৰিমোক্খো অপ্পণিহিতৰিমোক্খোতি.