৯. পঞ্চকঙ্গসুত্তং
২৬৭. অথ খো পঞ্চকঙ্গো থপতি যেনাযস্মা উদাযী তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং উদাযিং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং এতদৰোচ – ‘‘কতি নু খো, ভন্তে উদাযি, ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা’’তি? ‘‘তিস্সো খো, থপতি, ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা – ইমা খো, থপতি, তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা’’তি. এৰং ৰুত্তে, পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং এতদৰোচ – ‘‘ন খো, ভন্তে উদাযি, তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. দ্ৰে ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা – সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা. যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৰেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৰুত্তা ভগৰতা’’তি. দুতিযম্পি খো আযস্মা উদাযী পঞ্চকঙ্গং থপতিং এতদৰোচ – ‘‘ন খো, থপতি, দ্ৰে ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা – ইমা তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা’’তি. দুতিযম্পি খো পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং এতদৰোচ – ‘‘ন খো, ভন্তে উদাযি, তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. দ্ৰে ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা – সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা. যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৰেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৰুত্তা ভগৰতা’’তি. ততিযম্পি খো আযস্মা উদাযী পঞ্চকঙ্গং থপতিং এতদৰোচ – ‘‘ন খো, থপতি, দ্ৰে ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা – ইমা তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা’’তি. ততিযম্পি খো পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং এতদৰোচ – ‘‘ন খো, ভন্তে উদাযি, তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. দ্ৰে ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা – সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা. যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৰেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৰুত্তা ভগৰতা’’তি. নেৰ সক্খি আযস্মা উদাযী পঞ্চকঙ্গং থপতিং সঞ্ঞাপেতুং, ন পনাসক্খি পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং সঞ্ঞাপেতুং. অস্সোসি খো আযস্মা আনন্দো আযস্মতো উদাযিস্স পঞ্চকঙ্গেন থপতিনা সদ্ধিং ইমং কথাসল্লাপং.
অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো যাৰতকো আযস্মতো উদাযিস্স পঞ্চকঙ্গেন থপতিনা সদ্ধিং অহোসি কথাসল্লাপো তং সব্বং ভগৰতো আরোচেসি.
‘‘সন্তমেৰ, আনন্দ, পরিযাযং পঞ্চকঙ্গো থপতি উদাযিস্স ভিক্খুনো নাব্ভনুমোদি; সন্তঞ্চ পনানন্দ, পরিযাযং উদাযী ভিক্খু পঞ্চকঙ্গস্স থপতিনো নাব্ভনুমোদি. দ্ৰেপি মযা, আনন্দ, ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন. তিস্সোপি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন. পঞ্চপি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন. ছপি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন. অট্ঠারসাপি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন. ছত্তিংসাপি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন. অট্ঠসতম্পি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন. এৰং পরিযাযদেসিতো খো, আনন্দ, মযা ধম্মো. এৰং পরিযাযদেসিতে খো, আনন্দ, মযা ধম্মে যে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সুলপিতং, ন সমনুমঞ্ঞিস্সন্তি, ন সমনুজানিস্সন্তি, ন সমনুমোদিস্সন্তি, তেসং এতং পাটিকঙ্খং – ভণ্ডনজাতা কলহজাতা ৰিৰাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং মুখসত্তীহি ৰিতুদন্তা ৰিহরিস্সন্তীতি [ৰিহরিস্সন্তি (সী. পী. ক.)]. এৰং পরিযাযদেসিতো খো, আনন্দ, মযা ধম্মো. এৰং পরিযাযদেসিতে খো, আনন্দ, মযা ধম্মে যে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সুলপিতং সমনুমঞ্ঞিস্সন্তি সমনুজানিস্সন্তি সমনুমোদিস্সন্তি, তেসং এতং পাটিকঙ্খং – সমগ্গা সম্মোদমানা অৰিৰদমানা খীরোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৰিহরিস্সন্তী’’তি.
‘‘পঞ্চিমে, আনন্দ, কামগুণা. কতমে পঞ্চ? চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা…পে… কাযৰিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা. ইমে খো, আনন্দ, পঞ্চ কামগুণা. যং খো, আনন্দ, ইমে পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – ইদং ৰুচ্চতি কামসুখং. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু, ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি, যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা, পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা, নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা, ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম, ‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম, ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘ঠানং খো পনেতং, আনন্দ, ৰিজ্জতি যং অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা এৰং ৰদেয্যুং – ‘সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমণো গোতমো আহ, তঞ্চ সুখস্মিং পঞ্ঞপেতি. তযিদং কিংসু, তযিদং কথংসূ’তি? এৰংৰাদিনো, আনন্দ, অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা এৰমস্সু ৰচনীযা – ‘ন খো, আৰুসো, ভগৰা সুখঞ্ঞেৰ ৰেদনং সন্ধায সুখস্মিং পঞ্ঞপেতি. যত্থ যত্থ, আৰুসো, সুখং উপলব্ভতি, যহিং যহিং [যং হিযং হি সুখং (সী. পী.), যহিং যহিং সুখং (স্যা. কং. ক.) ম. নি. ২.৯১], তং তং তথাগতো সুখস্মিং পঞ্ঞপেতী’’’তি. নৰমং.