২. রহোগতৰগ্গো
১. রহোগতসুত্তং
২৫৯. অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইধ ময্হং, ভন্তে, রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা – ইমা তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. ৰুত্তং খো পনেতং ভগৰতা – ‘যং কিঞ্চি ৰেদযিতং তং দুক্খস্মি’ন্তি. কিং নু খো এতং ভগৰতা সন্ধায ভাসিতং – ‘যং কিঞ্চি ৰেদযিতং তং দুক্খস্মি’’’ন্তি?
‘‘সাধু সাধু, ভিক্খু! তিস্সো ইমা, ভিক্খু, ৰেদনা ৰুত্তা মযা. সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা – ইমা তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা মযা. ৰুত্তং খো পনেতং, ভিক্খু, মযা – ‘যং কিঞ্চি ৰেদযিতং, তং দুক্খস্মি’ন্তি. তং খো পনেতং, ভিক্খু, মযা সঙ্খারানংযেৰ অনিচ্চতং সন্ধায ভাসিতং – ‘যং কিঞ্চি ৰেদযিতং তং দুক্খস্মি’ন্তি. তং খো পনেতং, ভিক্খু, মযা সঙ্খারানংযেৰ খযধম্মতং…পে… ৰযধম্মতং…পে… ৰিরাগধম্মতং …পে… নিরোধধম্মতং…পে… ৰিপরিণামধম্মতং সন্ধায ভাসিতং – ‘যং কিঞ্চি ৰেদযিতং তং দুক্খস্মি’ন্তি. অথ খো পন, ভিক্খু, মযা অনুপুব্বসঙ্খারানং নিরোধো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৰাচা নিরুদ্ধা হোতি. দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৰিতক্কৰিচারা নিরুদ্ধা হোন্তি. ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স পীতি নিরুদ্ধা হোতি. চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স অস্সাসপস্সাসা নিরুদ্ধা হোন্তি. আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স রূপসঞ্ঞা নিরুদ্ধা হোতি. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞা নিরুদ্ধা হোতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞা নিরুদ্ধা হোতি. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা নিরুদ্ধা হোতি. সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ নিরুদ্ধা হোন্তি. খীণাসৰস্স ভিক্খুনো রাগো নিরুদ্ধো হোতি, দোসো নিরুদ্ধো হোতি, মোহো নিরুদ্ধো হোতি. অথ খো, ভিক্খু, মযা অনুপুব্বসঙ্খারানং ৰূপসমো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৰাচা ৰূপসন্তা হোতি. দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৰিতক্কৰিচারা ৰূপসন্তা হোন্তি…পে… সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ ৰূপসন্তা হোন্তি. খীণাসৰস্স ভিক্খুনো রাগো ৰূপসন্তো হোতি, দোসো ৰূপসন্তো হোতি, মোহো ৰূপসন্তো হোতি. ছযিমা, ভিক্খু, পস্সদ্ধিযো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৰাচা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৰিতক্কৰিচারা পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স পীতি পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স অস্সাসপস্সাসা পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. খীণাসৰস্স ভিক্খুনো রাগো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, দোসো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, মোহো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতী’’তি. পঠমং.
২. পঠমআকাসসুত্তং
২৬০. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, আকাসে ৰিৰিধা ৰাতা ৰাযন্তি. পুরত্থিমাপি ৰাতা ৰাযন্তি, পচ্ছিমাপি ৰাতা ৰাযন্তি, উত্তরাপি ৰাতা ৰাযন্তি, দক্খিণাপি ৰাতা ৰাযন্তি, সরজাপি ৰাতা ৰাযন্তি, অরজাপি ৰাতা ৰাযন্তি, সীতাপি ৰাতা ৰাযন্তি, উণ্হাপি ৰাতা ৰাযন্তি, পরিত্তাপি ৰাতা ৰাযন্তি, অধিমত্তাপি ৰাতা ৰাযন্তি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইমস্মিং কাযস্মিং ৰিৰিধা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি, সুখাপি ৰেদনা উপ্পজ্জতি, দুক্খাপি ৰেদনা উপ্পজ্জতি, অদুক্খমসুখাপি ৰেদনা উপ্পজ্জতী’’তি.
‘‘যথাপি ৰাতা আকাসে, ৰাযন্তি ৰিৰিধা পুথূ;
পুরত্থিমা পচ্ছিমা চাপি, উত্তরা অথ দক্খিণা.
‘‘সরজা অরজা চপি, সীতা উণ্হা চ একদা;
অধিমত্তা পরিত্তা চ, পুথূ ৰাযন্তি মালুতা.
‘‘তথেৰিমস্মিং কাযস্মিং, সমুপ্পজ্জন্তি ৰেদনা;
সুখদুক্খসমুপ্পত্তি, অদুক্খমসুখা চ যা.
‘‘যতো চ ভিক্খু আতাপী, সম্পজঞ্ঞং ন রিঞ্চতি [সম্পজানো নিরূপধি (ক.)];
ততো সো ৰেদনা সব্বা, পরিজানাতি পণ্ডিতো.
‘‘সো ৰেদনা পরিঞ্ঞায, দিট্ঠে ধম্মে অনাসৰো;
কাযস্স ভেদা ধম্মট্ঠো, সঙ্খ্যং নোপেতি ৰেদগূ’’তি. দুতিযং;
৩. দুতিযআকাসসুত্তং
২৬১. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, আকাসে ৰিৰিধা ৰাতা ৰাযন্তি. পুরত্থিমাপি ৰাতা ৰাযন্তি…পে… অধিমত্তাপি ৰাতা ৰাযন্তি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইমস্মিং কাযস্মিং ৰিৰিধা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি, সুখাপি ৰেদনা উপ্পজ্জতি, দুক্খাপি ৰেদনা উপ্পজ্জতি, অদুক্খমসুখাপি ৰেদনা উপ্পজ্জতী’’তি. ততিযং.
৪. অগারসুত্তং
২৬২. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, আগন্তুকাগারং. তত্থ পুরত্থিমাযপি দিসায আগন্ত্ৰা ৰাসং কপ্পেন্তি, পচ্ছিমাযপি দিসায আগন্ত্ৰা ৰাসং কপ্পেন্তি, উত্তরাযপি দিসায আগন্ত্ৰা ৰাসং কপ্পেন্তি, দক্খিণাযপি দিসায আগন্ত্ৰা ৰাসং কপ্পেন্তি. খত্তিযাপি আগন্ত্ৰা ৰাসং কপ্পেন্তি, ব্রাহ্মণাপি আগন্ত্ৰা ৰাসং কপ্পেন্তি, ৰেস্সাপি আগন্ত্ৰা ৰাসং কপ্পেন্তি, সুদ্দাপি আগন্ত্ৰা ৰাসং কপ্পেন্তি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইমস্মিং কাযস্মিং ৰিৰিধা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি. সুখাপি ৰেদনা উপ্পজ্জতি, দুক্খাপি ৰেদনা উপ্পজ্জতি, অদুক্খমসুখাপি ৰেদনা উপ্পজ্জতি. সামিসাপি সুখা ৰেদনা উপ্পজ্জতি, সামিসাপি দুক্খা ৰেদনা উপ্পজ্জতি, সামিসাপি অদুক্খমসুখা ৰেদনা উপ্পজ্জতি. নিরামিসাপি সুখা ৰেদনা উপ্পজ্জতি, নিরামিসাপি দুক্খা ৰেদনা উপ্পজ্জতি, নিরামিসাপি অদুক্খমসুখা ৰেদনা উপ্পজ্জতী’’তি. চতুত্থং.
৫. পঠমআনন্দসুত্তং
২৬৩. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কতমা নু খো, ভন্তে, ৰেদনা, কতমো ৰেদনাসমুদযো, কতমো ৰেদনানিরোধো, কতমা ৰেদনানিরোধগামিনী পটিপদা? কো ৰেদনায অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণন্তি? তিস্সো ইমা, আনন্দ, ৰেদনা – সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা – ইমা ৰুচ্চন্তি, আনন্দ, ৰেদনা. ফস্সসমুদযা ৰেদনাসমুদযো; ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো. অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৰেদনানিরোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি. যং ৰেদনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৰেদনায অস্সাদো. যা ৰেদনা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, অযং ৰেদনায আদীনৰো. যো ৰেদনায ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং ৰেদনায নিস্সরণং. অথ খো পনানন্দ, মযা অনুপুব্বসঙ্খারানং নিরোধো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৰাচা নিরুদ্ধা হোতি…পে… সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ নিরুদ্ধা হোন্তি. খীণাসৰস্স ভিক্খুনো রাগো নিরুদ্ধো হোতি, দোসো নিরুদ্ধো হোতি, মোহো নিরুদ্ধো হোতি. অথ খো পনানন্দ, মযা অনুপুব্বসঙ্খারানং ৰূপসমো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৰাচা ৰূপসন্তা হোতি…পে… সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ ৰূপসন্তা হোন্তি. খীণাসৰস্স ভিক্খুনো রাগো ৰূপসন্তো হোতি, দোসো ৰূপসন্তো হোতি, মোহো ৰূপসন্তো হোতি. অথ খো পনানন্দ, মযা অনুপুব্বসঙ্খারানং পটিপ্পস্সদ্ধি অক্খাতা. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৰাচা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি…পে… আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স রূপসঞ্ঞা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. খীণাসৰস্স ভিক্খুনো রাগো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, দোসো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, মোহো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতী’’তি. পঞ্চমং.
৬. দুতিযআনন্দসুত্তং
২৬৪. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং আনন্দং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘কতমা নু খো, আনন্দ, ৰেদনা, কতমো ৰেদনাসমুদযো, কতমো ৰেদনানিরোধো, কতমা ৰেদনানিরোধগামিনী পটিপদা? কো ৰেদনায অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণ’’ন্তি? ‘‘ভগৰংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা ভগৰন্নেত্তিকা ভগৰম্পটিসরণা. সাধু, ভন্তে, ভগৰন্তঞ্ঞেৰ পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো. ভগৰতো সুত্ৰা ভিক্খূ ধারেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, আনন্দ, সুণোহি, সাধুকং মনসি করোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘তিস্সো ইমা, আনন্দ, ৰেদনা – সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা – ইমা ৰুচ্চন্তি, আনন্দ, ৰেদনা…পে… ফস্সসমুদযা…পে… খীণাসৰস্স ভিক্খুনো রাগো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, দোসো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, মোহো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. পঠমসম্বহুলসুত্তং
২৬৫. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘কতমা নু খো, ভন্তে, ৰেদনা, কতমো ৰেদনাসমুদযো, কতমো ৰেদনানিরোধো, কতমা ৰেদনানিরোধগামিনী পটিপদা? কো ৰেদনায অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণ’’ন্তি? ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰেদনা – সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা – ইমা ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, ৰেদনা. ফস্সসমুদযা ৰেদনাসমুদযো; ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো. অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৰেদনানিরোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি. যং ৰেদনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৰেদনায অস্সাদো. যা ৰেদনা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, অযং ৰেদনায আদীনৰো. যো ৰেদনায ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং ৰেদনায নিস্সরণং.
‘‘অথ খো পন, ভিক্খৰে, মযা অনুপুব্বসঙ্খারানং নিরোধো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৰাচা নিরুদ্ধা হোতি…পে… খীণাসৰস্স ভিক্খুনো রাগো নিরুদ্ধো হোতি, দোসো নিরুদ্ধো হোতি, মোহো নিরুদ্ধো হোতি. অথ খো পন, ভিক্খৰে, মযা অনুপুব্বসঙ্খারানং ৰূপসমো অক্খাতো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৰাচা ৰূপসন্তা হোতি…পে… খীণাসৰস্স ভিক্খুনো রাগো ৰূপসন্তো হোতি, দোসো ৰূপসন্তো হোতি, মোহো ৰূপসন্তো হোতি. ছযিমা, ভিক্খৰে, পস্সদ্ধিযো. পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ৰাচা পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স ৰিতক্কৰিচারা পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. ততিযং ঝানং সমাপন্নস্স পীতি পটিপ্পস্সদ্ধা হোতি. চতুত্থং ঝানং সমাপন্নস্স অস্সাসপস্সাসা পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নস্স সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ পটিপ্পস্সদ্ধা হোন্তি. খীণাসৰস্স ভিক্খুনো রাগো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, দোসো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, মোহো পটিপ্পস্সদ্ধো হোতী’’তি. সত্তমং.
৮. দুতিযসম্বহুলসুত্তং
২৬৬. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু…পে… একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘কতমা নু খো, ভিক্খৰে, ৰেদনা, কতমো ৰেদনাসমুদযো, কতমো ৰেদনানিরোধো, কতমা ৰেদনানিরোধগামিনী পটিপদা? কো ৰেদনায অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণ’’ন্তি? ‘‘ভগৰংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা…পে…’’ ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰেদনা – সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা – ইমা ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, ৰেদনা…পে… ফস্সসমুদযা…পে…. (যথা পুরিমসুত্তন্তে, তথা ৰিত্থারেতব্বো.) অট্ঠমং.
৯. পঞ্চকঙ্গসুত্তং
২৬৭. অথ খো পঞ্চকঙ্গো থপতি যেনাযস্মা উদাযী তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং উদাযিং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং এতদৰোচ – ‘‘কতি নু খো, ভন্তে উদাযি, ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা’’তি? ‘‘তিস্সো খো, থপতি, ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা – ইমা খো, থপতি, তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা’’তি. এৰং ৰুত্তে, পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং এতদৰোচ – ‘‘ন খো, ভন্তে উদাযি, তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. দ্ৰে ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা – সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা. যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৰেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৰুত্তা ভগৰতা’’তি. দুতিযম্পি খো আযস্মা উদাযী পঞ্চকঙ্গং থপতিং এতদৰোচ – ‘‘ন খো, থপতি, দ্ৰে ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা – ইমা তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা’’তি. দুতিযম্পি খো পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং এতদৰোচ – ‘‘ন খো, ভন্তে উদাযি, তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. দ্ৰে ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা – সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা. যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৰেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৰুত্তা ভগৰতা’’তি. ততিযম্পি খো আযস্মা উদাযী পঞ্চকঙ্গং থপতিং এতদৰোচ – ‘‘ন খো, থপতি, দ্ৰে ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা – ইমা তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা’’তি. ততিযম্পি খো পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং এতদৰোচ – ‘‘ন খো, ভন্তে উদাযি, তিস্সো ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা. দ্ৰে ৰেদনা ৰুত্তা ভগৰতা – সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা. যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৰেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৰুত্তা ভগৰতা’’তি. নেৰ সক্খি আযস্মা উদাযী পঞ্চকঙ্গং থপতিং সঞ্ঞাপেতুং, ন পনাসক্খি পঞ্চকঙ্গো থপতি আযস্মন্তং উদাযিং সঞ্ঞাপেতুং. অস্সোসি খো আযস্মা আনন্দো আযস্মতো উদাযিস্স পঞ্চকঙ্গেন থপতিনা সদ্ধিং ইমং কথাসল্লাপং.
অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো যাৰতকো আযস্মতো উদাযিস্স পঞ্চকঙ্গেন থপতিনা সদ্ধিং অহোসি কথাসল্লাপো তং সব্বং ভগৰতো আরোচেসি.
‘‘সন্তমেৰ, আনন্দ, পরিযাযং পঞ্চকঙ্গো থপতি উদাযিস্স ভিক্খুনো নাব্ভনুমোদি; সন্তঞ্চ পনানন্দ, পরিযাযং উদাযী ভিক্খু পঞ্চকঙ্গস্স থপতিনো নাব্ভনুমোদি. দ্ৰেপি মযা, আনন্দ, ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন. তিস্সোপি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন. পঞ্চপি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন. ছপি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন. অট্ঠারসাপি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন. ছত্তিংসাপি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন. অট্ঠসতম্পি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন. এৰং পরিযাযদেসিতো খো, আনন্দ, মযা ধম্মো. এৰং পরিযাযদেসিতে খো, আনন্দ, মযা ধম্মে যে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সুলপিতং, ন সমনুমঞ্ঞিস্সন্তি, ন সমনুজানিস্সন্তি, ন সমনুমোদিস্সন্তি, তেসং এতং পাটিকঙ্খং – ভণ্ডনজাতা কলহজাতা ৰিৰাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং মুখসত্তীহি ৰিতুদন্তা ৰিহরিস্সন্তীতি [ৰিহরিস্সন্তি (সী. পী. ক.)]. এৰং পরিযাযদেসিতো খো, আনন্দ, মযা ধম্মো. এৰং পরিযাযদেসিতে খো, আনন্দ, মযা ধম্মে যে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সুলপিতং সমনুমঞ্ঞিস্সন্তি সমনুজানিস্সন্তি সমনুমোদিস্সন্তি, তেসং এতং পাটিকঙ্খং – সমগ্গা সম্মোদমানা অৰিৰদমানা খীরোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৰিহরিস্সন্তী’’তি.
‘‘পঞ্চিমে, আনন্দ, কামগুণা. কতমে পঞ্চ? চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা…পে… কাযৰিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা. ইমে খো, আনন্দ, পঞ্চ কামগুণা. যং খো, আনন্দ, ইমে পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – ইদং ৰুচ্চতি কামসুখং. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু, ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি, যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা, পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা, নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা, ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম, ‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম, ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ. যে খো, আনন্দ, এৰং ৰদেয্যুং – ‘এতংপরমং সন্তং সুখং সোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তী’তি – ইদং নেসাহং নানুজানামি. তং কিস্স হেতু? অত্থানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘কতমঞ্চানন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ? ইধানন্দ, ভিক্খু সব্বসো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং খো, আনন্দ, এতম্হা সুখা অঞ্ঞং সুখং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘ঠানং খো পনেতং, আনন্দ, ৰিজ্জতি যং অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা এৰং ৰদেয্যুং – ‘সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমণো গোতমো আহ, তঞ্চ সুখস্মিং পঞ্ঞপেতি. তযিদং কিংসু, তযিদং কথংসূ’তি? এৰংৰাদিনো, আনন্দ, অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা এৰমস্সু ৰচনীযা – ‘ন খো, আৰুসো, ভগৰা সুখঞ্ঞেৰ ৰেদনং সন্ধায সুখস্মিং পঞ্ঞপেতি. যত্থ যত্থ, আৰুসো, সুখং উপলব্ভতি, যহিং যহিং [যং হিযং হি সুখং (সী. পী.), যহিং যহিং সুখং (স্যা. কং. ক.) ম. নি. ২.৯১], তং তং তথাগতো সুখস্মিং পঞ্ঞপেতী’’’তি. নৰমং.
১০. ভিক্খুসুত্তং
২৬৮. ‘‘দ্ৰেপি মযা, ভিক্খৰে, ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন, তিস্সোপি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন, পঞ্চপি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন, ছপি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন, অট্ঠারসাপি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন, ছত্তিংসাপি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন, অট্ঠসতম্পি মযা ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন. এৰং পরিযাযদেসিতো, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো. এৰং পরিযাযদেসিতে খো, ভিক্খৰে, মযা ধম্মে যে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সুলপিতং ন সমনুমঞ্ঞিস্সন্তি, ন সমনুজানিস্সন্তি, ন সমনুমোদিস্সন্তি, তেসং এতং পাটিকঙ্খং – ভণ্ডনজাতা কলহজাতা ৰিৰাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং মুখসত্তীহি ৰিতুদন্তা ৰিহরিস্সন্তীতি. এৰং পরিযাযদেসিতো, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো. এৰং পরিযাযদেসিতে খো, ভিক্খৰে, মযা ধম্মে যে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সুলপিতং সমনুমঞ্ঞিস্সন্তি সমনুজানিস্সন্তি সমনুমোদিস্সন্তি, তেসং এতং পাটিকঙ্খং – সমগ্গা সম্মোদমানা অৰিৰদমানা খীরোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৰিহরিস্সন্তীতি.
‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, কামগুণা…পে… ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৰে, ৰিজ্জতি যং অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা এৰং ৰদেয্যুং – ‘সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমণো গোতমো আহ, তঞ্চ সুখস্মিং পঞ্ঞপেতি. তযিদং কিংসু, তযিদং কথংসূ’তি? এৰংৰাদিনো, ভিক্খৰে, অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা এৰমস্সু ৰচনীযা – ‘ন খো, আৰুসো, ভগৰা সুখঞ্ঞেৰ ৰেদনং সন্ধায সুখস্মিং পঞ্ঞপেতি. যত্থ যত্থ, আৰুসো, সুখং উপলব্ভতি যহিং যহিং [যং হি যং হি (সী. পী.)], তং তং তথাগতো সুখস্মিং পঞ্ঞপেতী’’তি. দসমং.
রহোগতৰগ্গো দুতিযো.
তস্সুদ্দানং –
রহোগতং দ্ৰে আকাসং, অগারং দ্ৰে চ আনন্দা;
সম্বহুলা দুৰে ৰুত্তা, পঞ্চকঙ্গো চ ভিক্খুনাতি.