১. সগাথাৰগ্গো
১. সমাধিসুত্তং
২৪৯. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা – ইমা খো, ভিক্খৰে, তিস্সো ৰেদনাতি.
‘‘সমাহিতো সম্পজানো, সতো বুদ্ধস্স সাৰকো;
ৰেদনা চ পজানাতি, ৰেদনানঞ্চ সম্ভৰং.
‘‘যত্থ চেতা নিরুজ্ঝন্তি, মগ্গঞ্চ খযগামিনং;
ৰেদনানং খযা ভিক্খু, নিচ্ছাতো পরিনিব্বুতো’’তি. পঠমং;
২. সুখসুত্তং
২৫০. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা – ইমা খো, ভিক্খৰে, তিস্সো ৰেদনাতি.
‘‘সুখং ৰা যদি ৰা দুক্খং, অদুক্খমসুখং সহ;
অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ, যং কিঞ্চি অত্থি ৰেদিতং.
‘‘এতং দুক্খন্তি ঞত্ৰান, মোসধম্মং পলোকিনং;
ফুস্স ফুস্স ৰযং পস্সং, এৰং তত্থ ৰিরজ্জতী’’তি. দুতিযং;
৩. পহানসুত্তং
২৫১. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা. সুখায, ভিক্খৰে, ৰেদনায রাগানুসযো পহাতব্বো, দুক্খায ৰেদনায পটিঘানুসযো পহাতব্বো, অদুক্খমসুখায ৰেদনায অৰিজ্জানুসযো পহাতব্বো. যতো খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো সুখায ৰেদনায রাগানুসযো পহীনো হোতি, দুক্খায ৰেদনায পটিঘানুসযো পহীনো হোতি, অদুক্খমসুখায ৰেদনায অৰিজ্জানুসযো পহীনো হোতি, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘ভিক্খু নিরনুসযো সম্মদ্দসো অচ্ছেচ্ছি [অচ্ছেজ্জি (বহূসু)] তণ্হং, ৰিৰত্তযি [ৰাৰত্তযি (সী.)] সংযোজনং, সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’’তি.
‘‘সুখং ৰেদযমানস্স [ৰেদিযমানস্স (সী. পী.)], ৰেদনং অপ্পজানতো;
সো রাগানুসযো হোতি, অনিস্সরণদস্সিনো.
‘‘দুক্খং ৰেদযমানস্স, ৰেদনং অপ্পজানতো;
পটিঘানুসযো হোতি, অনিস্সরণদস্সিনো.
‘‘অদুক্খমসুখং সন্তং, ভূরিপঞ্ঞেন দেসিতং;
তঞ্চাপি অভিনন্দতি, নেৰ দুক্খা পমুচ্চতি.
‘‘যতো চ ভিক্খু আতাপী, সম্পজঞ্ঞং ন রিঞ্চতি;
ততো সো ৰেদনা সব্বা, পরিজানাতি পণ্ডিতো.
‘‘সো ৰেদনা পরিঞ্ঞায, দিট্ঠে ধম্মে অনাসৰো;
কাযস্স ভেদা ধম্মট্ঠো, সঙ্খ্যং নোপেতি ৰেদগূ’’তি. ততিযং;
৪. পাতালসুত্তং
২৫২. ‘‘অস্সুতৰা, ভিক্খৰে, পুথুজ্জনো যং ৰাচং ভাসতি – ‘অত্থি মহাসমুদ্দে পাতালো’তি. তং খো পনেতং, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অসন্তং অৰিজ্জমানং এৰং ৰাচং ভাসতি – ‘অত্থি মহাসমুদ্দে পাতালো’তি. সারীরিকানং খো এতং, ভিক্খৰে, দুক্খানং ৰেদনানং অধিৰচনং যদিদং ‘পাতালো’তি. অস্সুতৰা, ভিক্খৰে, পুথুজ্জনো সারীরিকায দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি উরত্তাল়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো পাতালে ন পচ্চুট্ঠাসি, গাধঞ্চ নাজ্ঝগা’. সুতৰা চ খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো সারীরিকায দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো নেৰ সোচতি, ন কিলমতি, ন পরিদেৰতি, ন উরত্তাল়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘সুতৰা অরিযসাৰকো পাতালে পচ্চুট্ঠাসি, গাধঞ্চ অজ্ঝগা’’’তি.
‘‘যো এতা নাধিৰাসেতি, উপ্পন্না ৰেদনা দুখা;
সারীরিকা পাণহরা, যাহি ফুট্ঠো পৰেধতি.
‘‘অক্কন্দতি পরোদতি, দুব্বলো অপ্পথামকো;
ন সো পাতালে পচ্চুট্ঠাসি, অথো গাধম্পি নাজ্ঝগা.
‘‘যো চেতা অধিৰাসেতি, উপ্পন্না ৰেদনা দুখা;
সারীরিকা পাণহরা, যাহি ফুট্ঠো ন ৰেধতি;
স ৰে পাতালে পচ্চুট্ঠাসি, অথো গাধম্পি অজ্ঝগা’’তি. চতুত্থং;
৫. দট্ঠব্বসুত্তং
২৫৩. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা. সুখা, ভিক্খৰে, ৰেদনা দুক্খতো দট্ঠব্বা, দুক্খা ৰেদনা সল্লতো দট্ঠব্বা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা অনিচ্চতো দট্ঠব্বা. যতো খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো সুখা ৰেদনা দুক্খতো দিট্ঠা হোতি, দুক্খা ৰেদনা সল্লতো দিট্ঠা হোতি, অদুক্খমসুখা ৰেদনা অনিচ্চতো দিট্ঠা হোতি – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘ভিক্খু সম্মদ্দসো অচ্ছেচ্ছি তণ্হং, ৰিৰত্তযি সংযোজনং, সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’’তি.
‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ, দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;
অদুক্খমসুখং সন্তং, অদ্দক্খি নং অনিচ্চতো.
‘‘স ৰে সম্মদ্দসো ভিক্খু, পরিজানাতি ৰেদনা;
সো ৰেদনা পরিঞ্ঞায, দিট্ঠে ধম্মে অনাসৰো;
কাযস্স ভেদা ধম্মট্ঠো, সঙ্খ্যং নোপেতি ৰেদগূ’’তি. পঞ্চমং;
৬. সল্লসুত্তং
২৫৪. ‘‘অস্সুতৰা, ভিক্খৰে, পুথুজ্জনো সুখম্পি ৰেদনং ৰেদযতি [ৰেদিযতি (সী. পী.)], দুক্খম্পি ৰেদনং ৰেদযতি, অদুক্খমসুখম্পি ৰেদনং ৰেদযতি. সুতৰা, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো সুখম্পি ৰেদনং ৰেদযতি, দুক্খম্পি ৰেদনং ৰেদযতি, অদুক্খমসুখম্পি ৰেদনং ৰেদযতি. তত্র, ভিক্খৰে, কো ৰিসেসো কো অধিপ্পযাসো [অধিপ্পাযো (সী. ক.), অধিপ্পাযসো (স্যা. কং.), অধিপ্পাযোসো (পী.)] কিং নানাকরণং সুতৰতো অরিযসাৰকস্স অস্সুতৰতা পুথুজ্জনেনা’’তি? ভগৰংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা…পে… অস্সুতৰা. ভিক্খৰে, পুথুজ্জনো দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি উরত্তাল়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. সো দ্ৰে ৰেদনা ৰেদযতি – কাযিকঞ্চ, চেতসিকঞ্চ. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসং সল্লেন ৰিজ্ঝেয্য [সল্লেন অনুৰিজ্ঝেয্যুং (সী. স্যা. কং. পী.)]. তমেনং দুতিযেন সল্লেন অনুৰেধং ৰিজ্ঝেয্য [সল্লেন অনুৰিজ্ঝেয্যুং (সী.), সল্লেন অনুৰেধং ৰিজ্ঝেয্যুং (স্যা. কং.), সল্লেন ৰিজ্ঝেয্যুং (পী.)]. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, পুরিসো দ্ৰিসল্লেন ৰেদনং ৰেদযতি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি উরত্তাল়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. সো দ্ৰে ৰেদনা ৰেদযতি – কাযিকঞ্চ, চেতসিকঞ্চ. তস্সাযেৰ খো পন দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো পটিঘৰা হোতি. তমেনং দুক্খায ৰেদনায পটিঘৰন্তং, যো দুক্খায ৰেদনায পটিঘানুসযো, সো অনুসেতি. সো দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো কামসুখং অভিনন্দতি. তং কিস্স হেতু? ন হি সো, ভিক্খৰে, পজানাতি অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অঞ্ঞত্র কামসুখা দুক্খায ৰেদনায নিস্সরণং, তস্স কামসুখঞ্চ অভিনন্দতো, যো সুখায ৰেদনায রাগানুসযো, সো অনুসেতি. সো তাসং ৰেদনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. তস্স তাসং ৰেদনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং অপ্পজানতো, যো অদুক্খমসুখায ৰেদনায অৰিজ্জানুসযো, সো অনুসেতি. সো সুখঞ্চে ৰেদনং ৰেদযতি, সঞ্ঞুত্তো নং ৰেদযতি. দুক্খঞ্চে ৰেদনং ৰেদযতি, সঞ্ঞুত্তো নং ৰেদযতি. অদুক্খমসুখঞ্চে ৰেদনং ৰেদযতি, সঞ্ঞুত্তো নং ৰেদযতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো সঞ্ঞুত্তো জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, সঞ্ঞুত্তো দুক্খস্মা’তি ৰদামি.
‘‘সুতৰা চ খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো ন সোচতি, ন কিলমতি, ন পরিদেৰতি, ন উরত্তাল়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. সো একং ৰেদনং ৰেদযতি – কাযিকং, ন চেতসিকং.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসং সল্লেন ৰিজ্ঝেয্য. তমেনং দুতিযেন সল্লেন অনুৰেধং ন ৰিজ্ঝেয্য. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, পুরিসো একসল্লেন ৰেদনং ৰেদযতি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো ন সোচতি, ন কিলমতি, ন পরিদেৰতি, ন উরত্তাল়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. সো একং ৰেদনং ৰেদযতি – কাযিকং, ন চেতসিকং. তস্সাযেৰ খো পন দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো পটিঘৰা ন হোতি. তমেনং দুক্খায ৰেদনায অপ্পটিঘৰন্তং, যো দুক্খায ৰেদনায পটিঘানুসযো, সো নানুসেতি. সো দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো কামসুখং নাভিনন্দতি. তং কিস্স হেতু? পজানাতি হি সো, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অঞ্ঞত্র কামসুখা দুক্খায ৰেদনায নিস্সরণং. তস্স কামসুখং নাভিনন্দতো যো সুখায ৰেদনায রাগানুসযো, সো নানুসেতি. সো তাসং ৰেদনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰং চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. তস্স তাসং ৰেদনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং পজানতো, যো অদুক্খমসুখায ৰেদনায অৰিজ্জানুসযো, সো নানুসেতি. সো সুখঞ্চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসঞ্ঞুত্তো নং ৰেদযতি. দুক্খঞ্চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসঞ্ঞুত্তো নং ৰেদযতি. অদুক্খমসুখঞ্চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসঞ্ঞুত্তো নং ৰেদযতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘সুতৰা অরিযসাৰকো ৰিসঞ্ঞুত্তো জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, ৰিসঞ্ঞুত্তো দুক্খস্মা’তি ৰদামি. অযং খো, ভিক্খৰে, ৰিসেসো, অযং অধিপ্পযাসো, ইদং নানাকরণং সুতৰতো অরিযসাৰকস্স অস্সুতৰতা পুথুজ্জনেনা’’তি.
‘‘ন ৰেদনং ৰেদযতি সপঞ্ঞো,
সুখম্পি দুক্খম্পি বহুস্সুতোপি;
অযঞ্চ ধীরস্স পুথুজ্জনেন,
মহা [অযং (স্যা. কং. ক.)] ৰিসেসো কুসলস্স হোতি.
‘‘সঙ্খাতধম্মস্স বহুস্সুতস্স,
ৰিপস্সতো [সম্পস্সতো (সী. পী.)] লোকমিমং পরঞ্চ;
ইট্ঠস্স ধম্মা ন মথেন্তি চিত্তং,
অনিট্ঠতো নো পটিঘাতমেতি.
‘‘তস্সানুরোধা অথৰা ৰিরোধা,
ৰিধূপিতা অত্থগতা ন সন্তি;
পদঞ্চ ঞত্ৰা ৰিরজং অসোকং,
সম্মা পজানাতি ভৰস্স পারগূ’’তি. ছট্ঠং;
৭. পঠমগেলঞ্ঞসুত্তং
২৫৫. একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেন গিলানসালা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি –
‘‘সতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্পজানো কালং আগমেয্য. অযং ৰো অম্হাকং অনুসাসনী.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী ৰিহরতি…পে… চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৰিহরতি…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্পজানো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী হোতি, আলোকিতে ৰিলোকিতে সম্পজানকারী হোতি, সমিঞ্জিতে পসারিতে সম্পজানকারী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণে সম্পজানকারী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকারী হোতি, উচ্চারপস্সাৰকম্মে সম্পজানকারী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগরিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারী হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্পজানকারী হোতি. সতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্পজানো কালং আগমেয্য. অযং ৰো অম্হাকং অনুসাসনী.
‘‘তস্স চে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো এৰং সতস্স সম্পজানস্স অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো উপ্পজ্জতি সুখা ৰেদনা, সো এৰং পজানাতি – ‘উপ্পন্না খো ম্যাযং সুখা ৰেদনা. সা চ খো পটিচ্চ, নো অপ্পটিচ্চ. কিং পটিচ্চ? ইমমেৰ কাযং পটিচ্চ. অযং খো পন কাযো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. অনিচ্চং খো পন সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং কাযং পটিচ্চ উপ্পন্না সুখা ৰেদনা কুতো নিচ্চা ভৰিস্সতী’তি! সো কাযে চ সুখায চ ৰেদনায অনিচ্চানুপস্সী ৰিহরতি, ৰযানুপস্সী ৰিহরতি, ৰিরাগানুপস্সী ৰিহরতি, নিরোধানুপস্সী ৰিহরতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৰিহরতি. তস্স কাযে চ সুখায চ ৰেদনায অনিচ্চানুপস্সিনো ৰিহরতো, ৰযানুপস্সিনো ৰিহরতো, ৰিরাগানুপস্সিনো ৰিহরতো, নিরোধানুপস্সিনো ৰিহরতো, পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো ৰিহরতো, যো কাযে চ সুখায চ ৰেদনায রাগানুসযো, সো পহীযতি.
‘‘তস্স চে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো এৰং সতস্স সম্পজানস্স অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো উপ্পজ্জতি দুক্খা ৰেদনা. সো এৰং পজানাতি – ‘উপ্পন্না খো ম্যাযং দুক্খা ৰেদনা. সা চ খো পটিচ্চ, নো অপ্পটিচ্চ. কিং পটিচ্চ? ইমমেৰ কাযং পটিচ্চ. অযং খো পন কাযো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. অনিচ্চং খো পন সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং কাযং পটিচ্চ উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা কুতো নিচ্চা ভৰিস্সতী’তি! সো কাযে চ দুক্খায ৰেদনায অনিচ্চানুপস্সী ৰিহরতি, ৰযানুপস্সী ৰিহরতি, ৰিরাগানুপস্সী ৰিহরতি, নিরোধানুপস্সী ৰিহরতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৰিহরতি. তস্স কাযে চ দুক্খায চ ৰেদনায অনিচ্চানুপস্সিনো ৰিহরতো…পে… পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো ৰিহরতো, যো কাযে চ দুক্খায চ ৰেদনায পটিঘানুসযো, সো পহীযতি.
‘‘তস্স চে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো এৰং সতস্স সম্পজানস্স অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৰেদনা, সো এৰং পজানাতি – ‘উপ্পন্না খো ম্যাযং অদুক্খমসুখা ৰেদনা. সা চ খো পটিচ্চ, নো অপ্পটিচ্চ. কিং পটিচ্চ? ইমমেৰ কাযং পটিচ্চ. অযং খো পন কাযো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. অনিচ্চং খো পন সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং কাযং পটিচ্চ উপ্পন্না অদুক্খমসুখা ৰেদনা কুতো নিচ্চা ভৰিস্সতী’তি! সো কাযে চ অদুক্খমসুখায চ ৰেদনায অনিচ্চানুপস্সী ৰিহরতি, ৰযানুপস্সী ৰিহরতি, ৰিরাগানুপস্সী ৰিহরতি, নিরোধানুপস্সী ৰিহরতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৰিহরতি. তস্স কাযে চ অদুক্খমসুখায চ ৰেদনায অনিচ্চানুপস্সিনো ৰিহরতো…পে… পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো ৰিহরতো, যো কাযে চ অদুক্খমসুখায চ ৰেদনায অৰিজ্জানুসযো, সো পহীযতি.
‘‘সো সুখঞ্চে ৰেদনং ৰেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি; দুক্খঞ্চে ৰেদনং ৰেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি; অদুক্খমসুখঞ্চে ৰেদনং ৰেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি. সো সুখঞ্চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসঞ্ঞুত্তো নং ৰেদযতি; দুক্খঞ্চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসঞ্ঞুত্তো নং ৰেদযতি; অদুক্খমসুখঞ্চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসঞ্ঞুত্তো নং ৰেদযতি. সো কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো ‘কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামী’তি পজানাতি, জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো ‘জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামী’তি পজানাতি. ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানা ইধেৰ সব্বৰেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৰিস্সন্তী’তি [সীতিভৰিস্সন্তীতি (সী. পী. ক.)] পজানাতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, তেলঞ্চ পটিচ্চ ৰট্টিঞ্চ পটিচ্চ তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য, তস্সেৰ তেলস্স চ ৰট্টিযা চ পরিযাদানা অনাহারো নিব্বাযেয্য; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো ‘কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামী’তি পজানাতি. জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো ‘জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামী’তি পজানাতি. ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানা ইধেৰ সব্বৰেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৰিস্সন্তী’তি পজানাতী’’তি. সত্তমং.
৮. দুতিযগেলঞ্ঞসুত্তং
২৫৬. একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেন গিলানসালা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি –
‘‘সতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্পজানো কালং আগমেয্য. অযং ৰো অম্হাকং অনুসাসনী.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী ৰিহরতি… চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৰিহরতি… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্পজানো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী হোতি…পে… ভাসিতে তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারী হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্পজানো হোতি. সতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্পজানো কালং আগমেয্য. অযং ৰো অম্হাকং অনুসাসনী.
‘‘তস্স চে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো এৰং সতস্স সম্পজানস্স অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো উপ্পজ্জতি সুখা ৰেদনা. সো এৰং পজানাতি – ‘উপ্পন্না খো ম্যাযং সুখা ৰেদনা; সা চ খো পটিচ্চ, নো অপ্পটিচ্চ. কিং পটিচ্চ? ইমমেৰ ফস্সং পটিচ্চ. অযং খো পন ফস্সো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. অনিচ্চং খো পন সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না সুখা ৰেদনা কুতো নিচ্চা ভৰিস্সতী’তি! সো ফস্সে চ সুখায চ ৰেদনায অনিচ্চানুপস্সী ৰিহরতি, ৰযানুপস্সী ৰিহরতি, ৰিরাগানুপস্সী ৰিহরতি, নিরোধানুপস্সী ৰিহরতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৰিহরতি. তস্স ফস্সে চ সুখায চ ৰেদনায অনিচ্চানুপস্সিনো ৰিহরতো, ৰযানুপস্সিনো ৰিহরতো, ৰিরাগানুপস্সিনো ৰিহরতো, নিরোধানুপস্সিনো ৰিহরতো, পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো ৰিহরতো যো ফস্সে চ সুখায চ ৰেদনায রাগানুসযো, সো পহীযতি.
‘‘তস্স চে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো এৰং সতস্স…পে… ৰিহরতো উপ্পজ্জতি দুক্খা ৰেদনা…পে… উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৰেদনা. সো এৰং পজানাতি – ‘উপ্পন্না খো ম্যাযং অদুক্খমসুখা ৰেদনা; সা চ খো পটিচ্চ, নো অপ্পটিচ্চ. কিং পটিচ্চ? ইমমেৰ ফস্সং পটিচ্চ…পে… কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানা ইধেৰ সব্বৰেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৰিস্সন্তী’তি পজানাতি’’.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, তেলঞ্চ পটিচ্চ ৰট্টিঞ্চ পটিচ্চ তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য, তস্সেৰ তেলস্স চ ৰট্টিযা চ পরিযাদানা অনাহারো নিব্বাযেয্য; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো ‘কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামী’তি পজানাতি. জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো ‘জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামী’তি পজানাতি. ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানা ইধেৰ সব্বৰেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৰিস্সন্তী’তি পজানাতী’’তি. অট্ঠমং.
৯. অনিচ্চসুত্তং
২৫৭. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মা নিরোধধম্মা. কতমা তিস্সো? সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা – ইমা খো, ভিক্খৰে, তিস্সো ৰেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মা নিরোধধম্মা’’তি. নৰমং.
১০. ফস্সমূলকসুত্তং
২৫৮. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰেদনা ফস্সজা ফস্সমূলকা ফস্সনিদানা ফস্সপচ্চযা. কতমা তিস্সো? সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা. সুখৰেদনিযং, ভিক্খৰে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখা ৰেদনা. তস্সেৰ সুখৰেদনিযস্স ফস্সস্স নিরোধা, যং তজ্জং ৰেদযিতং সুখৰেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না সুখা ৰেদনা, সা নিরুজ্ঝতি, সা ৰূপসম্মতি. দুক্খৰেদনিযং, ভিক্খৰে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি দুক্খা ৰেদনা. তস্সেৰ দুক্খৰেদনিযস্স ফস্সস্স নিরোধা, যং তজ্জং ৰেদযিতং দুক্খৰেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা, সা নিরুজ্ঝতি, সা ৰূপসম্মতি. অদুক্খমসুখৰেদনিযং, ভিক্খৰে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৰেদনা. তস্সেৰ অদুক্খমসুখৰেদনিযস্স ফস্সস্স নিরোধা, যং তজ্জং ৰেদযিতং অদুক্খমসুখৰেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না অদুক্খমসুখা ৰেদনা, সা নিরুজ্ঝতি, সা ৰূপসম্মতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দ্ৰিন্নং কট্ঠানং সঙ্ঘট্টনসমোধানা [সঙ্খত্তা তস্স সমোধানা (স্যা. কং.) সঙ্ঘত্তা তস্স সমোধানা (ক.) সং. নি. ২.৬২ পস্সিতব্বং] উস্মা জাযতি, তেজো অভিনিব্বত্ততি. তেসংযেৰ কট্ঠানং নানাভাৰা ৰিনিক্খেপা, যা তজ্জা উস্মা, সা নিরুজ্ঝতি, সা ৰূপসম্মতি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইমা তিস্সো ৰেদনা ফস্সজা ফস্সমূলকা ফস্সনিদানা ফস্সপচ্চযা. তজ্জং ফস্সং পটিচ্চ তজ্জা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি. তজ্জস্স ফস্সস্স নিরোধা তজ্জা ৰেদনা নিরুজ্ঝন্তী’’তি. দসমং.
সগাথাৰগ্গো পঠমো.
তস্সুদ্দানং –
সমাধি সুখং পহানেন, পাতালং দট্ঠব্বেন চ;
সল্লেন চেৰ গেলঞ্ঞা, অনিচ্চ ফস্সমূলকাতি.