১৯. আসীৰিসৰগ্গো
১. আসীৰিসোপমসুত্তং
২৩৮. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, চত্তারো আসীৰিসা উগ্গতেজা ঘোরৰিসা. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য জীৰিতুকামো অমরিতুকামো সুখকামো দুক্খপ্পটিকূলো. তমেনং এৰং ৰদেয্যুং – ‘ইমে তে, অম্ভো পুরিস, চত্তারো আসীৰিসা উগ্গতেজা ঘোরৰিসা কালেন কালং ৰুট্ঠাপেতব্বা, কালেন কালং ন্হাপেতব্বা, কালেন কালং ভোজেতব্বা, কালেন কালং সংৰেসেতব্বা [পৰেসেতব্বা (স্যা. কং. পী. ক.)]. যদা চ খো তে, অম্ভো পুরিস, ইমেসং চতুন্নং আসীৰিসানং উগ্গতেজানং ঘোরৰিসানং অঞ্ঞতরো ৰা অঞ্ঞতরো ৰা কুপ্পিস্সতি, ততো ত্ৰং, অম্ভো পুরিস, মরণং ৰা নিগচ্ছসি, মরণমত্তং ৰা দুক্খং. যং তে, অম্ভো পুরিস, করণীযং তং করোহী’’’তি.
‘‘অথ খো সো, ভিক্খৰে, পুরিসো ভীতো চতুন্নং আসীৰিসানং উগ্গতেজানং ঘোরৰিসানং যেন ৰা তেন ৰা পলাযেথ. তমেনং এৰং ৰদেয্যুং – ‘ইমে খো, অম্ভো পুরিস, পঞ্চ ৰধকা পচ্চত্থিকা পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধা, যত্থেৰ নং পস্সিস্সাম তত্থেৰ জীৰিতা ৰোরোপেস্সামাতি. যং তে, অম্ভো পুরিস, করণীযং তং করোহী’’’তি.
‘‘অথ খো সো, ভিক্খৰে, পুরিসো ভীতো চতুন্নং আসীৰিসানং উগ্গতেজানং ঘোরৰিসানং, ভীতো পঞ্চন্নং ৰধকানং পচ্চত্থিকানং যেন ৰা তেন ৰা পলাযেথ. তমেনং এৰং ৰদেয্যুং – ‘অযং তে, অম্ভো পুরিস, ছট্ঠো অন্তরচরো ৰধকো উক্খিত্তাসিকো পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধো যত্থেৰ নং পস্সিস্সামি তত্থেৰ সিরো পাতেস্সামীতি. যং তে, অম্ভো পুরিস, করণীযং তং করোহী’’’তি.
‘‘অথ খো সো, ভিক্খৰে, পুরিসো ভীতো চতুন্নং আসীৰিসানং উগ্গতেজানং ঘোরৰিসানং, ভীতো পঞ্চন্নং ৰধকানং পচ্চত্থিকানং, ভীতো ছট্ঠস্স অন্তরচরস্স ৰধকস্স উক্খিত্তাসিকস্স যেন ৰা তেন ৰা পলাযেথ. সো পস্সেয্য সুঞ্ঞং গামং. যঞ্ঞদেৰ ঘরং পৰিসেয্য রিত্তকঞ্ঞেৰ পৰিসেয্য তুচ্ছকঞ্ঞেৰ পৰিসেয্য সুঞ্ঞকঞ্ঞেৰ পৰিসেয্য. যঞ্ঞদেৰ ভাজনং পরিমসেয্য রিত্তকঞ্ঞেৰ পরিমসেয্য তুচ্ছকঞ্ঞেৰ পরিমসেয্য সুঞ্ঞকঞ্ঞেৰ পরিমসেয্য. তমেনং এৰং ৰদেয্যুং – ‘ইদানি, অম্ভো পুরিস, ইমং সুঞ্ঞং গামং চোরা গামঘাতকা পৰিসন্তি [ৰধিস্সন্তি (সী. পী.)]. যং তে, অম্ভো পুরিস, করণীযং তং করোহী’’’তি.
‘‘অথ খো সো, ভিক্খৰে, পুরিসো ভীতো চতুন্নং আসীৰিসানং উগ্গতেজানং ঘোরৰিসানং, ভীতো পঞ্চন্নং ৰধকানং পচ্চত্থিকানং, ভীতো ছট্ঠস্স অন্তরচরস্স ৰধকস্স উক্খিত্তাসিকস্স, ভীতো চোরানং গামঘাতকানং যেন ৰা তেন ৰা পলাযেথ. সো পস্সেয্য মহন্তং উদকণ্ণৰং ওরিমং তীরং সাসঙ্কং সপ্পটিভযং, পারিমং তীরং খেমং অপ্পটিভযং. ন চস্স নাৰা সন্তারণী উত্তরসেতু ৰা অপারা পারং গমনায. অথ খো, ভিক্খৰে, তস্স পুরিসস্স এৰমস্স – ‘অযং খো মহাউদকণ্ণৰো ওরিমং তীরং সাসঙ্কং সপ্পটিভযং, পারিমং তীরং খেমং অপ্পটিভযং, নত্থি চ [ন চস্স (সী. ক.), নত্থস্স (স্যা. কং.)] নাৰা সন্তারণী উত্তরসেতু ৰা অপারা পারং গমনায. যংনূনাহং তিণকট্ঠসাখাপলাসং সংকড্ঢিত্ৰা কুল্লং বন্ধিত্ৰা তং কুল্লং নিস্সায হত্থেহি চ পাদেহি চ ৰাযমমানো সোত্থিনা পারং গচ্ছেয্য’’’ন্তি.
‘‘অথ খো সো, ভিক্খৰে, পুরিসো তিণকট্ঠসাখাপলাসং সংকড্ঢিত্ৰা কুল্লং বন্ধিত্ৰা তং কুল্লং নিস্সায হত্থেহি চ পাদেহি চ ৰাযমমানো সোত্থিনা পারং গচ্ছেয্য, তিণ্ণো পারঙ্গতো [পারগতো (সী. স্যা. কং.)] থলে তিট্ঠতি ব্রাহ্মণো.
‘‘উপমা খো ম্যাযং, ভিক্খৰে, কতা অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনায. অযঞ্চেত্থ [অযং চেৰেত্থ (সী.)] অত্থো – চত্তারো আসীৰিসা উগ্গতেজা ঘোরৰিসাতি খো, ভিক্খৰে, চতুন্নেতং মহাভূতানং অধিৰচনং – পথৰীধাতুযা, আপোধাতুযা, তেজোধাতুযা, ৰাযোধাতুযা.
‘‘পঞ্চ ৰধকা পচ্চত্থিকাতি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৰচনং, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধস্স, ৰেদনুপাদানক্খন্ধস্স, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধস্স, সঙ্খারুপাদানক্খন্ধস্স, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধস্স.
‘‘ছট্ঠো অন্তরচরো ৰধকো উক্খিত্তাসিকোতি খো, ভিক্খৰে, নন্দীরাগস্সেতং অধিৰচনং.
‘‘সুঞ্ঞো গামোতি খো, ভিক্খৰে, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৰচনং. চক্খুতো চেপি নং, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৰী উপপরিক্খতি রিত্তকঞ্ঞেৰ খাযতি, তুচ্ছকঞ্ঞেৰ খাযতি, সুঞ্ঞকঞ্ঞেৰ খাযতি…পে… জিৰ্হাতো চেপি নং, ভিক্খৰে…পে… মনতো চেপি নং, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৰী উপপরিক্খতি রিত্তকঞ্ঞেৰ খাযতি, তুচ্ছকঞ্ঞেৰ খাযতি, সুঞ্ঞকঞ্ঞেৰ খাযতি.
‘‘চোরা গামঘাতকাতি খো, ভিক্খৰে, ছন্নেতং বাহিরানং আযতনানং অধিৰচনং. চক্খু, ভিক্খৰে, হঞ্ঞতি মনাপামনাপেসু রূপেসু; সোতং, ভিক্খৰে…পে… ঘানং, ভিক্খৰে…পে… জিৰ্হা, ভিক্খৰে, হঞ্ঞতি মনাপামনাপেসু রসেসু; কাযো, ভিক্খৰে…পে… মনো, ভিক্খৰে, হঞ্ঞতি মনাপামনাপেসু ধম্মেসু.
‘‘মহা উদকণ্ণৰোতি খো, ভিক্খৰে, চতুন্নেতং ওঘানং অধিৰচনং – কামোঘস্স, ভৰোঘস্স, দিট্ঠোঘস্স, অৰিজ্জোঘস্স.
‘‘ওরিমং তীরং সাসঙ্কং সপ্পটিভযন্তি খো, ভিক্খৰে, সক্কাযস্সেতং অধিৰচনং.
‘‘পারিমং তীরং খেমং অপ্পটিভযন্তি খো, ভিক্খৰে, নিব্বানস্সেতং অধিৰচনং.
‘‘কুল্লন্তি খো, ভিক্খৰে, অরিযস্সেতং অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স অধিৰচনং, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.
‘‘তস্স হত্থেহি চ পাদেহি চ ৰাযামোতি খো, ভিক্খৰে, ৰীরিযারম্ভস্সেতং অধিৰচনং.
‘‘তিণ্ণো পারঙ্গতো থলে তিট্ঠতি ব্রাহ্মণোতি খো, ভিক্খৰে, অরহতো এতং অধিৰচন’’ন্তি. পঠমং.
২. রথোপমসুত্তং
২৩৯. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু দিট্ঠেৰ ধম্মে সুখসোমনস্সবহুলো ৰিহরতি, যোনি চস্স আরদ্ধা হোতি আসৰানং খযায. কতমেহি তীহি? ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ, জাগরিযং অনুযুত্তো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি, নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং. তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি; রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং; চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি; রক্খতি মনিন্দ্রিযং; মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, সুভূমিযং চাতুমহাপথে আজঞ্ঞরথো যুত্তো অস্স ঠিতো ওধস্তপতোদো [ওধতপতোদো (স্যা. কং.), ওধসতপতোদো (পী.)]. তমেনং দক্খো যোগ্গাচরিযো অস্সদম্মসারথি অভিরুহিত্ৰা ৰামেন হত্থেন রস্মিযো গহেত্ৰা, দক্খিণেন হত্থেন পতোদং গহেত্ৰা, যেনিচ্ছকং যদিচ্ছকং সারেয্যপি পচ্চাসারেয্যপি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইমেসং ছন্নং ইন্দ্রিযানং আরক্খায সিক্খতি, সংযমায সিক্খতি, দমায সিক্খতি, উপসমায সিক্খতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেতি – ‘নেৰ দৰায, ন মদায, ন মণ্ডনায, ন ৰিভূসনায, যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা, যাপনায, ৰিহিংসূপরতিযা, ব্রহ্মচরিযানুগ্গহায, ইতি পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামি, নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্রা চ মে ভৰিস্সতি, অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চা’তি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো ৰণং আলিম্পেয্য যাৰদেৰ রোহনত্থায [রোপনত্থায (সী. পী.), সেৰনত্থায (স্যা. কং.), গোপনত্থায (ক.)], সেয্যথা ৰা পন অক্খং অব্ভঞ্জেয্য যাৰদেৰ ভারস্স নিত্থরণত্থায; এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেতি – ‘নেৰ দৰায, ন মদায, ন মণ্ডনায, ন ৰিভূসনায, যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা, যাপনায, ৰিহিংসূপরতিযা, ব্রহ্মচরিযানুগ্গহায, ইতি পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামি, নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্রা চ মে ভৰিস্সতি, অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চা’তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতি. রত্তিযা পঠমং যামং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতি. রত্তিযা মজ্ঝিমং যামং দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেতি পাদে পাদং অচ্চাধায সতো সম্পজানো উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি করিত্ৰা. রত্তিযা পচ্ছিমং যামং পচ্চুট্ঠায চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু দিট্ঠেৰ ধম্মে সুখসোমনস্সবহুলো ৰিহরতি, যোনি চস্স আরদ্ধা হোতি আসৰানং খযাযা’’তি. দুতিযং.
৩. কুম্মোপমসুত্তং
২৪০. ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, কুম্মো কচ্ছপো সাযন্হসমযং অনুনদীতীরে গোচরপসুতো অহোসি. সিঙ্গালোপি [সিগালোপি (সী. স্যা. কং. পী.)] খো, ভিক্খৰে, সাযন্হসমযং অনুনদীতীরে গোচরপসুতো অহোসি. অদ্দসা খো, ভিক্খৰে, কুম্মো কচ্ছপো সিঙ্গালং দূরতোৰ গোচরপসুতং. দিস্ৰান সোণ্ডিপঞ্চমানি অঙ্গানি সকে কপালে সমোদহিত্ৰা অপ্পোস্সুক্কো তুণ্হীভূতো সঙ্কসাযতি. সিঙ্গালোপি খো, ভিক্খৰে, অদ্দস কুম্মং কচ্ছপং দূরতোৰ গোচরপসুতং. দিস্ৰান যেন কুম্মো কচ্ছপো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা কুম্মং কচ্ছপং পচ্চুপট্ঠিতো অহোসি – ‘যদাযং কুম্মো কচ্ছপো সোণ্ডিপঞ্চমানং অঙ্গানং অঞ্ঞতরং ৰা অঞ্ঞতরং ৰা অঙ্গং অভিনিন্নামেস্সতি, তত্থেৰ নং গহেত্ৰা উদ্দালিত্ৰা খাদিস্সামী’তি. যদা খো, ভিক্খৰে, কুম্মো কচ্ছপো সোণ্ডিপঞ্চমানং অঙ্গানং অঞ্ঞতরং ৰা অঞ্ঞতরং ৰা অঙ্গং ন অভিনিন্নামি, অথ সিঙ্গালো কুম্মম্হা নিব্বিজ্জ পক্কামি, ওতারং অলভমানো.
‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, তুম্হেপি মারো পাপিমা সততং সমিতং পচ্চুপট্ঠিতো – ‘অপ্পেৰ নামাহং ইমেসং চক্খুতো ৰা ওতারং লভেয্যং…পে… জিৰ্হাতো ৰা ওতারং লভেয্যং…পে… মনতো ৰা ওতারং লভেয্য’ন্তি. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারা ৰিহরথ. চক্খুনা রূপং দিস্ৰা মা নিমিত্তগ্গাহিনো অহুৰত্থ, মা অনুব্যঞ্জনগ্গাহিনো. যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জথ, রক্খথ চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জথ. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায মা নিমিত্তগ্গাহিনো অহুৰত্থ, মা অনুব্যঞ্জনগ্গাহিনো. যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জথ, রক্খথ মনিন্দ্রিযং, মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জথ. যতো তুম্হে, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারা ৰিহরিস্সথ, অথ তুম্হেহিপি মারো পাপিমা নিব্বিজ্জ পক্কমিস্সতি, ওতারং অলভমানো – কুম্মম্হাৰ সিঙ্গালো’’তি.
‘‘কুম্মো অঙ্গানি সকে কপালে,
সমোদহং ভিক্খু মনোৰিতক্কে;
অনিস্সিতো অঞ্ঞমহেঠযানো,
পরিনিব্বুতো নূপৰদেয্য কঞ্চী’’তি. ততিযং;
৪. পঠমদারুক্খন্ধোপমসুত্তং
২৪১. একং সমযং ভগৰা কোসম্বিযং ৰিহরতি গঙ্গায নদিযা তীরে. অদ্দসা খো ভগৰা মহন্তং দারুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৰুয্হমানং. দিস্ৰান ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৰে, অমুং মহন্তং দারুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৰুয্হমান’’ন্তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘সচে সো, ভিক্খৰে, দারুক্খন্ধো ন ওরিমং তীরং উপগচ্ছতি, ন পারিমং তীরং উপগচ্ছতি, ন মজ্ঝে সংসীদিস্সতি, ন থলে উস্সীদিস্সতি, ন মনুস্সগ্গাহো গহেস্সতি, ন অমনুস্সগ্গাহো গহেস্সতি, ন আৰট্টগ্গাহো গহেস্সতি, ন অন্তোপূতি ভৰিস্সতি; এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, দারুক্খন্ধো সমুদ্দনিন্নো ভৰিস্সতি সমুদ্দপোণো সমুদ্দপব্ভারো. তং কিস্স হেতু? সমুদ্দনিন্নো, ভিক্খৰে, গঙ্গায নদিযা সোতো সমুদ্দপোণো সমুদ্দপব্ভারো.
‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, সচে তুম্হেপি ন ওরিমং তীরং উপগচ্ছথ, ন পারিমং তীরং উপগচ্ছথ; ন মজ্ঝে সংসীদিস্সথ, ন থলে উস্সীদিস্সথ, ন মনুস্সগ্গাহো গহেস্সতি, ন অমনুস্সগ্গাহো গহেস্সতি, ন আৰট্টগ্গাহো গহেস্সতি, ন অন্তোপূতী ভৰিস্সথ; এৰং তুম্হে, ভিক্খৰে, নিব্বাননিন্না ভৰিস্সথ নিব্বানপোণা নিব্বানপব্ভারা. তং কিস্স হেতু? নিব্বাননিন্না, ভিক্খৰে, সম্মাদিট্ঠি নিব্বানপোণা নিব্বানপব্ভারা’’তি. এৰং ৰুত্তে, অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, ওরিমং তীরং, কিং পারিমং তীরং, কো মজ্ঝে সংসাদো [সংসীদো (ক.), সংসীদিতো (স্যা. কং.)], কো থলে উস্সাদো, কো মনুস্সগ্গাহো, কো অমনুস্সগ্গাহো, কো আৰট্টগ্গাহো, কো অন্তোপূতিভাৰো’’তি?
‘‘‘ওরিমং তীর’ন্তি খো, ভিক্খু, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৰচনং. ‘পারিমং তীর’ন্তি খো, ভিক্খু, ছন্নেতং বাহিরানং আযতনানং অধিৰচনং. ‘মজ্ঝে সংসাদো’তি খো, ভিক্খু, নন্দীরাগস্সেতং অধিৰচনং. ‘থলে উস্সাদো’তি খো, ভিক্খু, অস্মিমানস্সেতং অধিৰচনং.
‘‘কতমো চ, ভিক্খু, মনুস্সগ্গাহো? ইধ, ভিক্খু, গিহীহি সংসট্ঠো [গিহিসংসট্ঠো (ক.)] ৰিহরতি, সহনন্দী সহসোকী, সুখিতেসু সুখিতো, দুক্খিতেসু দুক্খিতো, উপ্পন্নেসু কিচ্চকরণীযেসু অত্তনা তেসু যোগং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খু, মনুস্সগ্গাহো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খু, অমনুস্সগ্গাহো? ইধ, ভিক্খু, একচ্চো অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং পণিধায ব্রহ্মচরিযং চরতি – ‘ইমিনাহং সীলেন ৰা ৰতেন ৰা তপেন ৰা ব্রহ্মচরিযেন ৰা দেৰো ৰা ভৰিস্সামি দেৰঞ্ঞতরো ৰা’তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খু, অমনুস্সগ্গাহো. ‘আৰট্টগ্গাহো’তি খো, ভিক্খু, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৰচনং.
‘‘কতমো চ, ভিক্খু, অন্তোপূতিভাৰো? ইধ, ভিক্খু, একচ্চো দুস্সীলো হোতি পাপধম্মো অসুচিসঙ্কস্সরসমাচারো পটিচ্ছন্নকম্মন্তো অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞো অব্রহ্মচারী ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞো অন্তোপূতি অৰস্সুতো কসম্বুজাতো. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খু, ‘অন্তোপূতিভাৰো’’’তি.
তেন খো পন সমযেন নন্দো গোপালকো ভগৰতো অৰিদূরে ঠিতো হোতি. অথ খো নন্দো গোপালকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অহং খো, ভন্তে, ন ওরিমং তীরং উপগচ্ছামি, ন পারিমং তীরং উপগচ্ছামি, ন মজ্ঝে সংসীদিস্সামি, ন থলে উস্সীদিস্সামি, ন মং মনুস্সগ্গাহো গহেস্সতি, ন অমনুস্সগ্গাহো গহেস্সতি, ন আৰট্টগ্গাহো গহেস্সতি, ন অন্তোপূতি ভৰিস্সামি. লভেয্যাহং, ভন্তে, ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘তেন হি ত্ৰং, নন্দ, সামিকানং গাৰো নিয্যাতেহী’’তি [নীয্যাদেহীতি (সী.), নিয্যাদেহীতি (স্যা. কং. পী.)]. ‘‘গমিস্সন্তি, ভন্তে, গাৰো ৰচ্ছগিদ্ধিনিযো’’তি. ‘‘নিয্যাতেহেৰ ত্ৰং, নন্দ, সামিকানং গাৰো’’তি. অথ খো নন্দো গোপালকো সামিকানং গাৰো নিয্যাতেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘নিয্যাতিতা [নিয্যাতা (স্যা. কং. ক. সী. অট্ঠ.)], ভন্তে, সামিকানং গাৰো. লভেয্যাহং, ভন্তে, ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি. অলত্থ খো নন্দো গোপালকো ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদং. অচিরূপসম্পন্নো চ পনাযস্মা নন্দো একো ৰূপকট্ঠো…পে… অঞ্ঞতরো চ পনাযস্মা নন্দো অরহতং অহোসীতি. চতুত্থং.
৫. দুতিযদারুক্খন্ধোপমসুত্তং
২৪২. একং সমযং ভগৰা কিমিলাযং [কিম্বিলাযং (সী. পী.), কিম্মিলাযং (স্যা. কং.)] ৰিহরতি গঙ্গায নদিযা তীরে. অদ্দসা খো ভগৰা মহন্তং দারুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৰুয্হমানং. দিস্ৰান ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৰে, অমুং মহন্তং দারুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৰুয্হমান’’ন্তি? ‘‘এৰং ভন্তে’’…পে… এৰং ৰুত্তে, আযস্মা কিমিলো ভগৰন্তং এতদৰোচ – কিং নু খো, ভন্তে, ওরিমং তীরং…পে… কতমো চ, কিমিল, অন্তোপূতিভাৰো. ইধ, কিমিল, ভিক্খু অঞ্ঞতরং সংকিলিট্ঠং আপত্তিং আপন্নো হোতি যথারূপায আপত্তিযা ন ৰুট্ঠানং পঞ্ঞাযতি. অযং ৰুচ্চতি, কিমিল, অন্তোপূতিভাৰোতি. পঞ্চমং.
৬. অৰস্সুতপরিযাযসুত্তং
২৪৩. একং সমযং ভগৰা সক্কেসু ৰিহরতি কপিলৰত্থুস্মিং নিগ্রোধারামে. তেন খো পন সমযেন কাপিলৰত্থৰানং সক্যানং নৰং সন্থাগারং [সন্ধাগারং (ক.)] অচিরকারিতং হোতি অনজ্ঝাৰুট্ঠং [অনজ্ঝাৰুত্থং (সী. স্যা. কং. পী.)] সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা কেনচি ৰা মনুস্সভূতেন. অথ খো কাপিলৰত্থৰা সক্যা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো কাপিলৰত্থৰা সক্যা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘ইধ, ভন্তে, কাপিলৰত্থৰানং সক্যানং নৰং সন্থাগারং অচিরকারিতং [অচিরকারিতং হোতি (ক.)] অনজ্ঝাৰুট্ঠং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা কেনচি ৰা মনুস্সভূতেন. তং, ভন্তে, ভগৰা পঠমং পরিভুঞ্জতু. ভগৰতা পঠমং পরিভুত্তং পচ্ছা কাপিলৰত্থৰা সক্যা পরিভুঞ্জিস্সন্তি. তদস্স কাপিলৰত্থৰানং সক্যানং দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন.
অথ খো কাপিলৰত্থৰা সক্যা ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেন নৰং সন্থাগারং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা সব্বসন্থরিং [সব্বসন্থরিং সন্থতং (ক.)] সন্থাগারং সন্থরিত্ৰা আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা উদকমণিকং পতিট্ঠাপেত্ৰা তেলপ্পদীপং আরোপেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘সব্বসন্থরিসন্থতং [সব্বসন্থরিং সন্থতং (সী. পী. ক.)], ভন্তে, সন্থাগারং, আসনানি পঞ্ঞত্তানি, উদকমণিকো পতিট্ঠাপিতো, তেলপ্পদীপো আরোপিতো. যস্স দানি, ভন্তে, ভগৰা কালং মঞ্ঞতী’’তি. অথ খো ভগৰা নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন নৰং সন্থাগারং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পাদে পক্খালেত্ৰা সন্থাগারং পৰিসিত্ৰা মজ্ঝিমং থম্ভং নিস্সায পুরত্থাভিমুখো নিসীদি. ভিক্খুসঙ্ঘোপি খো পাদে পক্খালেত্ৰা সন্থাগারং পৰিসিত্ৰা পচ্ছিমং ভিত্তিং নিস্সায পুরত্থাভিমুখো নিসীদি ভগৰন্তংযেৰ পুরক্খত্ৰা. কাপিলৰত্থৰা সক্যা পাদে পক্খালেত্ৰা সন্থাগারং পৰিসিত্ৰা পুরত্থিমং ভিত্তিং নিস্সায পচ্ছিমাভিমুখা নিসীদিংসু ভগৰন্তংযেৰ পুরক্খত্ৰা. অথ খো ভগৰা কাপিলৰত্থৰে সক্যে বহুদেৰ রত্তিং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৰা সমাদপেত্ৰা সমুত্তেজেত্ৰা সম্পহংসেত্ৰা উয্যোজেসি – ‘‘অভিক্কন্তা খো, গোতমা, রত্তি. যস্স দানি কালং মঞ্ঞথা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো কাপিলৰত্থৰা সক্যা ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কমিংসু.
অথ খো ভগৰা অচিরপক্কন্তেসু কাপিলৰত্থৰেসু সক্যেসু আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং আমন্তেসি – ‘‘ৰিগতথিনমিদ্ধো খো, মোগ্গল্লান, ভিক্খুসঙ্ঘো. পটিভাতু তং, মোগ্গল্লান, ভিক্খূনং ধম্মী কথা. পিট্ঠি মে আগিলাযতি; তমহং আযমিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৰা চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেসি, পাদে পাদং অচ্চাধায, সতো সম্পজানো উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি করিত্ৰা. তত্র খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো ভিক্খৰে’’তি. ‘‘আৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা মহামোগ্গল্লানো এতদৰোচ – ‘‘অৰস্সুতপরিযাযঞ্চ ৰো, আৰুসো, দেসেস্সামি, অনৰস্সুতপরিযাযঞ্চ. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা মহামোগ্গল্লানো এতদৰোচ –
‘‘কথং, আৰুসো, অৰস্সুতো হোতি? ইধাৰুসো, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা পিযরূপে রূপে অধিমুচ্চতি, অপ্পিযরূপে রূপে ব্যাপজ্জতি, অনুপট্ঠিতকাযস্সতি ৰিহরতি পরিত্তচেতসো, তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং নপ্পজানাতি যত্থস্স তে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি …পে… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায পিযরূপে ধম্মে অধিমুচ্চতি, অপ্পিযরূপে ধম্মে ব্যাপজ্জতি, অনুপট্ঠিতকাযস্সতি চ ৰিহরতি পরিত্তচেতসো, তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং নপ্পজানাতি যত্থস্স তে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি. অযং ৰুচ্চতি, আৰুসো, ভিক্খু অৰস্সুতো চক্খুৰিঞ্ঞেয্যেসু রূপেসু…পে… অৰস্সুতো জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যেসু রসেসু…পে… অৰস্সুতো মনোৰিঞ্ঞেয্যেসু ধম্মেসু. এৰংৰিহারিঞ্চাৰুসো, ভিক্খুং চক্খুতো চেপি নং মারো উপসঙ্কমতি লভতেৰ মারো ওতারং, লভতি মারো আরম্মণং…পে… জিৰ্হাতো চেপি নং মারো উপসঙ্কমতি, লভতেৰ [লভেথ (ক.)] মারো ওতারং, লভতি [লভেথ (ক.)] মারো আরম্মণং…পে… মনতো চেপি নং মারো উপসঙ্কমতি, লভতেৰ মারো ওতারং, লভতি মারো আরম্মণং.
‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, নল়াগারং ৰা তিণাগারং ৰা সুক্খং কোলাপং তেরোৰস্সিকং. পুরত্থিমায চেপি নং দিসায পুরিসো আদিত্তায তিণুক্কায উপসঙ্কমেয্য, লভেথেৰ [লভেথ (ক.)] অগ্গি ওতারং, লভেথ অগ্গি আরম্মণং; পচ্ছিমায চেপি নং দিসায পুরিসো আদিত্তায তিণুক্কায উপসঙ্কমেয্য…পে… উত্তরায চেপি নং দিসায…পে… দক্খিণায চেপি নং দিসায…পে… হেট্ঠিমতো চেপি নং…পে… উপরিমতো চেপি নং… যতো কুতোচি চেপি নং পুরিসো আদিত্তায তিণুক্কায উপসঙ্কমেয্য, লভেথেৰ অগ্গি ওতারং লভেথ অগ্গি আরম্মণং. এৰমেৰ খো, আৰুসো, এৰংৰিহারিং ভিক্খুং চক্খুতো চেপি নং মারো উপসঙ্কমতি, লভতেৰ মারো ওতারং, লভতি মারো আরম্মণং…পে… জিৰ্হাতো চেপি নং মারো উপসঙ্কমতি…পে… মনতো চেপি নং মারো উপসঙ্কমতি, লভতেৰ মারো ওতারং, লভতি মারো আরম্মণং. এৰংৰিহারিঞ্চাৰুসো, ভিক্খুং রূপা অধিভংসু, ন ভিক্খু রূপে অধিভোসি; সদ্দা ভিক্খুং অধিভংসু, ন ভিক্খু সদ্দে অধিভোসি; গন্ধা ভিক্খুং অধিভংসু, ন ভিক্খু গন্ধে অধিভোসি; রসা ভিক্খুং অধিভংসু, ন ভিক্খু রসে অধিভোসি; ফোট্ঠব্বা ভিক্খুং অধিভংসু, ন ভিক্খু ফোট্ঠব্বে অধিভোসি; ধম্মা ভিক্খুং অধিভংসু, ন ভিক্খু ধম্মে অধিভোসি. অযং ৰুচ্চতাৰুসো, ভিক্খু রূপাধিভূতো, সদ্দাধিভূতো, গন্ধাধিভূতো, রসাধিভূতো, ফোট্ঠব্বাধিভূতো, ধম্মাধিভূতো, অধিভূতো, অনধিভূ, [অনধিভূতো (সী. স্যা. কং. ক.)] অধিভংসু নং পাপকা অকুসলা ধম্মা সংকিলেসিকা পোনোব্ভৰিকা সদরা দুক্খৰিপাকা আযতিং জাতিজরামরণিযা. এৰং খো, আৰুসো, অৰস্সুতো হোতি.
‘‘কথঞ্চাৰুসো, অনৰস্সুতো হোতি? ইধাৰুসো, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা পিযরূপে রূপে নাধিমুচ্চতি, অপ্পিযরূপে রূপে ন ব্যাপজ্জতি, উপট্ঠিতকাযস্সতি চ ৰিহরতি অপ্পমাণচেতসো, তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং পজানাতি যত্থস্স তে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি…পে… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায পিযরূপে ধম্মে নাধিমুচ্চতি, অপ্পিযরূপে ধম্মে ন ব্যাপজ্জতি, উপট্ঠিতকাযস্সতি চ ৰিহরতি অপ্পমাণচেতসো, তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং পজানাতি যত্থস্স তে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি. অযং ৰুচ্চতাৰুসো, ভিক্খু অনৰস্সুতো চক্খুৰিঞ্ঞেয্যেসু রূপেসু…পে… অনৰস্সুতো মনোৰিঞ্ঞেয্যেসু ধম্মেসু. এৰংৰিহারিঞ্চাৰুসো, ভিক্খুং চক্খুতো চেপি নং মারো উপসঙ্কমতি, নেৰ লভতি মারো ওতারং, ন লভতি মারো আরম্মণং…পে… জিৰ্হাতো চেপি নং মারো উপসঙ্কমতি…পে… মনতো চেপি নং মারো উপসঙ্কমতি, নেৰ লভতি মারো ওতারং, ন লভতি মারো আরম্মণং.
‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, কূটাগারং ৰা সালা ৰা বহলমত্তিকা অদ্দাৰলেপনা. পুরত্থিমায চেপি নং দিসায পুরিসো আদিত্তায তিণুক্কায উপসঙ্কমেয্য, নেৰ লভেথ অগ্গি ওতারং, ন লভেথ অগ্গি আরম্মণং…পে… পচ্ছিমায চেপি নং… উত্তরায চেপি নং… দক্খিণায চেপি নং… হেট্ঠিমতো চেপি নং… উপরিমতো চেপি নং… যতো কুতোচি চেপি নং পুরিসো আদিত্তায তিণুক্কায উপসঙ্কমেয্য, নেৰ লভেথ অগ্গি ওতারং, ন লভেথ অগ্গি আরম্মণং. এৰমেৰ খো, আৰুসো, এৰংৰিহারিং ভিক্খুং চক্খুতো চেপি নং মারো উপসঙ্কমতি, নেৰ লভতি মারো ওতারং, ন লভতি মারো আরম্মণং…পে… মনতো চেপি নং মারো উপসঙ্কমতি, নেৰ লভতি মারো ওতারং, ন লভতি মারো আরম্মণং. এৰংৰিহারী চাৰুসো, ভিক্খু রূপে অধিভোসি, ন রূপা ভিক্খুং অধিভংসু; সদ্দে ভিক্খু অধিভোসি, ন সদ্দা ভিক্খুং অধিভংসু; গন্ধে ভিক্খু অধিভোসি, ন গন্ধা ভিক্খুং অধিভংসু; রসে ভিক্খু অধিভোসি, ন রসা ভিক্খুং অধিভংসু; ফোট্ঠব্বে ভিক্খু অধিভোসি, ন ফোট্ঠব্বা ভিক্খুং অধিভংসু; ধম্মে ভিক্খু অধিভোসি, ন ধম্মা ভিক্খুং অধিভংসু. অযং ৰুচ্চতাৰুসো, ভিক্খু রূপাধিভূ, সদ্দাধিভূ, গন্ধাধিভূ, রসাধিভূ, ফোট্ঠব্বাধিভূ, ধম্মাধিভূ, অধিভূ, অনধিভূতো [অনধিভূতো কেহিচি কিলেসেহি (ক.)], অধিভোসি তে পাপকে অকুসলে ধম্মে সংকিলেসিকে পোনোব্ভৰিকে সদরে দুক্খৰিপাকে আযতিং জাতিজরামরণিযে. এৰং খো, আৰুসো, অনৰস্সুতো হোতী’’তি.
অথ খো ভগৰা ৰুট্ঠহিত্ৰা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং আমন্তেসি – ‘‘সাধু সাধু, মোগ্গল্লান! সাধু খো ত্ৰং, মোগ্গল্লান, ভিক্খূনং অৰস্সুতপরিযাযঞ্চ অনৰস্সুতপরিযাযঞ্চ অভাসী’’তি.
ইদমৰোচ আযস্মা মহামোগ্গল্লানো. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. অত্তমনা তে ভিক্খূ আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স ভাসিতং অভিনন্দুন্তি. ছট্ঠং.
৭. দুক্খধম্মসুত্তং
২৪৪. যতো খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বেসংযেৰ দুক্খধম্মানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. তথা খো পনস্স কামা দিট্ঠা হোন্তি, যথাস্স কামে পস্সতো, যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপরিল়াহো, সো নানুসেতি. তথা খো পনস্স চারো চ ৰিহারো চ অনুবুদ্ধো হোতি, যথা চরন্তং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা নানুসেন্তি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বেসংযেৰ দুক্খধম্মানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ যথাভূতং পজানাতি? ‘ইতি রূপং, ইতি রূপস্স সমুদযো, ইতি রূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৰেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খারা… ইতি ৰিঞ্ঞাণং, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি – এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বেসংযেৰ দুক্খধম্মানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ যথাভূতং পজানাতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো কামা দিট্ঠা হোন্তি? যথাস্স কামে পস্সতো, যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপরিল়াহো, সো নানুসেতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, অঙ্গারকাসু সাধিকপোরিসা পুণ্ণা অঙ্গারানং ৰীতচ্চিকানং ৰীতধূমানং. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য জীৰিতুকামো অমরিতুকামো সুখকামো দুক্খপটিকূলো. তমেনং দ্ৰে বলৰন্তো পুরিসা নানাবাহাসু গহেত্ৰা, তং অঙ্গারকাসুং উপকড্ঢেয্যুং. সো ইতিচীতিচেৰ কাযং সন্নামেয্য. তং কিস্স হেতু? ঞাত [ঞাণং (ক.)] ঞ্হি, ভিক্খৰে, তস্স পুরিসস্স [পুরিসস্স হোতি (সী. স্যা. কং. পী.), পুরিসস্স হেতু হোতি (ক.) ম. নি. ২.৪৫] ইমং চাহং অঙ্গারকাসুং পপতিস্সামি, ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছিস্সামি মরণমত্তং ৰা দুক্খন্তি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অঙ্গারকাসূপমা কামা দিট্ঠা হোন্তি, যথাস্স কামে পস্সতো, যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপরিল়াহো, সো নানুসেতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো চারো চ ৰিহারো চ অনুবুদ্ধো হোতি, যথা চরন্তং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা নানুস্সৰন্তি [নানুসেন্তি (ক.)]? সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো বহুকণ্টকং দাযং পৰিসেয্য. তস্স পুরতোপি কণ্টকো, পচ্ছতোপি কণ্টকো, উত্তরতোপি কণ্টকো, দক্খিণতোপি কণ্টকো, হেট্ঠতোপি কণ্টকো, উপরিতোপি কণ্টকো. সো সতোৰ অভিক্কমেয্য, সতোৰ পটিক্কমেয্য – ‘মা মং কণ্টকো’তি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যং লোকে পিযরূপং সাতরূপং, অযং ৰুচ্চতি অরিযস্স ৰিনযে কণ্টকো’’তি. ইতি ৰিদিত্ৰা [কণ্ডকো. তং কণ্ডকোতি ইতি ৰিদিত্ৰা (সী.)] সংৰরো চ অসংৰরো চ ৰেদিতব্বো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, অসংৰরো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা পিযরূপে রূপে অধিমুচ্চতি, অপ্পিযরূপে রূপে ব্যাপজ্জতি, অনুপট্ঠিতকাযস্সতি চ ৰিহরতি পরিত্তচেতসো, তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং নপ্পজানাতি, যত্থস্স তে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি…পে… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায পিযরূপে ধম্মে অধিমুচ্চতি, অপ্পিযরূপে ধম্মে ব্যাপজ্জতি, অনুপট্ঠিতকাযস্সতি চ ৰিহরতি পরিত্তচেতসো, তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং নপ্পজানাতি যত্থস্স তে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, অসংৰরো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, সংৰরো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা পিযরূপে রূপে নাধিমুচ্চতি, অপ্পিযরূপে রূপে ন ব্যাপজ্জতি, উপট্ঠিতকাযস্সতি চ ৰিহরতি অপ্পমাণচেতসো, তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং পজানাতি, যত্থস্স তে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি…পে… জিৰ্হা রসং সাযিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায পিযরূপে ধম্মে নাধিমুচ্চতি, অপ্পিযরূপে ধম্মে ন ব্যাপজ্জতি, উপট্ঠিতকাযস্সতি চ ৰিহরতি অপ্পমাণচেতসো, তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং পজানাতি, যত্থস্স তে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, সংৰরো হোতি.
‘‘তস্স চে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো এৰং চরতো এৰং ৰিহরতো কদাচি করহচি সতিসম্মোসা উপ্পজ্জন্তি, পাপকা অকুসলা সরসঙ্কপ্পা সংযোজনিযা, দন্ধো, ভিক্খৰে, সতুপ্পাদো. অথ খো নং খিপ্পমেৰ পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো দিৰসংসন্তত্তে [দিৰসসন্তত্তে (সী.)] অযোকটাহে দ্ৰে ৰা তীণি ৰা উদকফুসিতানি নিপাতেয্য. দন্ধো, ভিক্খৰে, উদকফুসিতানং নিপাতো, অথ খো নং খিপ্পমেৰ পরিক্খযং পরিযাদানং গচ্ছেয্য. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, তস্স চে ভিক্খুনো এৰং চরতো, এৰং ৰিহরতো কদাচি করহচি সতিসম্মোসা উপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা সরসঙ্কপ্পা সংযোজনিযা, দন্ধো, ভিক্খৰে, সতুপ্পাদো. অথ খো নং খিপ্পমেৰ পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো চারো চ ৰিহারো চ অনুবুদ্ধো হোতি; যথা চরন্তং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা নানুস্সৰন্তি. তঞ্চে, ভিক্খৰে, ভিক্খুং এৰং চরন্তং এৰং ৰিহরন্তং রাজানো ৰা রাজমহামত্তা ৰা মিত্তা ৰা অমচ্চা ৰা ঞাতী ৰা সালোহিতা ৰা, ভোগেহি অভিহট্ঠুং পৰারেয্যুং – ‘এহি [এৰং (সী.)], ভো পুরিস, কিং তে ইমে কাসাৰা অনুদহন্তি, কিং মুণ্ডো কপালমনুচরসি, এহি হীনাযাৰত্তিত্ৰা ভোগে চ ভুঞ্জস্সু, পুঞ্ঞানি চ করোহী’তি. সো ৰত, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং চরন্তো এৰং ৰিহরন্তো সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, গঙ্গা নদী পাচীননিন্না পাচীনপোণা পাচীনপব্ভারা. অথ মহাজনকাযো আগচ্ছেয্য কুদ্দাল-পিটকং আদায – ‘মযং ইমং গঙ্গং নদিং পচ্ছানিন্নং করিস্সাম পচ্ছাপোণং পচ্ছাপব্ভার’ন্তি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, অপি নু খো সো মহাজনকাযো গঙ্গং নদিং পচ্ছানিন্নং করেয্য পচ্ছাপোণং পচ্ছাপব্ভার’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘গঙ্গা, ভন্তে, নদী পাচীননিন্না পাচীনপোণা পাচীনপব্ভারা; সা ন সুকরা পচ্ছানিন্না কাতুং পচ্ছাপোণা পচ্ছাপব্ভারা. যাৰদেৰ চ পন সো মহাজনকাযো কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, তঞ্চে ভিক্খুং এৰং চরন্তং এৰং ৰিহরন্তং রাজানো ৰা রাজমহামত্তা ৰা মিত্তা ৰা অমচ্চা ৰা ঞাতী ৰা সালোহিতা ৰা ভোগেহি অভিহট্ঠুং পৰারেয্যুং – ‘এহি, ভো পুরিস, কিং তে ইমে কাসাৰা অনুদহন্তি, কিং মুণ্ডো কপালমনুচরসি, এহি হীনাযাৰত্তিত্ৰা ভোগে চ ভুঞ্জস্সু, পুঞ্ঞানি চ করোহী’তি. সো ৰত, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং চরন্তো এৰং ৰিহরন্তো সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. তং কিস্স হেতু? যঞ্হি তং, ভিক্খৰে, চিত্তং দীঘরত্তং ৰিৰেকনিন্নং ৰিৰেকপোণং ৰিৰেকপব্ভারং, তথা [কঞ্চ (স্যা. কং. ক.)] হীনাযাৰত্তিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি. সত্তমং.
৮. কিংসুকোপমসুত্তং
২৪৫. অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু যেনঞ্ঞতরো ভিক্খু তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘‘কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, ভিক্খুনো দস্সনং সুৰিসুদ্ধং হোতী’’তি? ‘‘যতো খো, আৰুসো, ভিক্খু ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ যথাভূতং পজানাতি, এত্তাৰতা খো, আৰুসো, ভিক্খুনো দস্সনং সুৰিসুদ্ধং হোতী’’তি.
অথ খো সো ভিক্খু অসন্তুট্ঠো তস্স ভিক্খুস্স পঞ্হৰেয্যাকরণেন [পঞ্হাৰেয্যাকরণেন (স্যা. কং. ক.)], যেনঞ্ঞতরো ভিক্খু তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘‘কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, ভিক্খুনো দস্সনং সুৰিসুদ্ধং হোতী’’তি? ‘‘যতো খো, আৰুসো, ভিক্খু পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ যথাভূতং পজানাতি, এত্তাৰতা খো, আৰুসো, ভিক্খুনো দস্সনং সুৰিসুদ্ধং হোতী’’তি.
অথ খো সো ভিক্খু অসন্তুট্ঠো তস্স ভিক্খুস্স পঞ্হৰেয্যাকরণেন, যেনঞ্ঞতরো ভিক্খু তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘‘কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, ভিক্খুনো দস্সনং সুৰিসুদ্ধং হোতী’’তি? ‘‘যতো খো, আৰুসো, ভিক্খু চতুন্নং মহাভূতানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ যথাভূতং পজানাতি, এত্তাৰতা খো, আৰুসো, ভিক্খুনো দস্সনং সুৰিসুদ্ধং হোতী’’তি.
অথ খো সো ভিক্খু অসন্তুট্ঠো তস্স ভিক্খুস্স পঞ্হৰেয্যাকরণেন, যেনঞ্ঞতরো ভিক্খু তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘‘কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, ভিক্খুনো দস্সনং সুৰিসুদ্ধং হোতী’’তি? ‘‘যতো খো, আৰুসো, ভিক্খু যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্মন্তি যথাভূতং পজানাতি, এত্তাৰতা, খো, আৰুসো, ভিক্খুনো দস্সনং সুৰিসুদ্ধং হোতী’’তি.
অথ খো সো ভিক্খু অসন্তুট্ঠো তস্স ভিক্খুস্স পঞ্হৰেয্যাকরণেন, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইধাহং, ভন্তে, যেনঞ্ঞতরো ভিক্খু তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা তং ভিক্খুং এতদৰোচং – কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, ভিক্খুনো দস্সনং সুৰিসুদ্ধং হোতী’তি? এৰং ৰুত্তে, ভন্তে, সো ভিক্খু মং এতদৰোচ – ‘যতো খো, আৰুসো, ভিক্খু ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ যথাভূতং পজানাতি, এত্তাৰতা খো, আৰুসো, ভিক্খুনো দস্সনং সুৰিসুদ্ধং হোতী’তি. অথ খ্ৰাহং, ভন্তে, অসন্তুট্ঠো তস্স ভিক্খুস্স পঞ্হৰেয্যাকরণেন, যেনঞ্ঞতরো ভিক্খু তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা তং ভিক্খুং এতদৰোচং – ‘কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, ভিক্খুনো দস্সনং সুৰিসুদ্ধং হোতী’তি? এৰং ৰুত্তে, ভন্তে, সো ভিক্খু মং এতদৰোচ – ‘যতো খো, আৰুসো, ভিক্খু পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং…পে… চতুন্নং মহাভূতানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ যথাভূতং পজানাতি…পে… যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্মন্তি যথাভূতং পজানাতি, এত্তাৰতা খো, আৰুসো, ভিক্খুনো দস্সনং সুৰিসুদ্ধং হোতী’তি. অথ খ্ৰাহং, ভন্তে, অসন্তুট্ঠো তস্স ভিক্খুস্স পঞ্হৰেয্যাকরণেন যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিং ( ) [(উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচং) (ক.)]. কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, ভিক্খুনো দস্সনং সুৰিসুদ্ধং হোতী’’তি?
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খু, পুরিসস্স কিংসুকো অদিট্ঠপুব্বো অস্স. সো যেনঞ্ঞতরো পুরিসো কিংসুকস্স দস্সাৰী তেনুপসঙ্কমেয্য. উপসঙ্কমিত্ৰা তং পুরিসং এৰং ৰদেয্য – ‘কীদিসো, ভো পুরিস, কিংসুকো’তি? সো এৰং ৰদেয্য – ‘কাল়কো খো, অম্ভো পুরিস, কিংসুকো – সেয্যথাপি ঝামখাণূ’তি. তেন খো পন, ভিক্খু, সমযেন তাদিসোৰস্স কিংসুকো যথাপি [যথা (সী. স্যা. কং.) দুতিযৰারাদীসু পন ‘‘যথাপি’’ত্ৰেৰ দিস্সতি] তস্স পুরিসস্স দস্সনং. অথ খো, সো ভিক্খু, পুরিসো অসন্তুট্ঠো তস্স পুরিসস্স পঞ্হৰেয্যাকরণেন, যেনঞ্ঞতরো পুরিসো কিংসুকস্স দস্সাৰী তেনুপসঙ্কমেয্য; উপসঙ্কমিত্ৰা তং পুরিসং এৰং ৰদেয্য – ‘কীদিসো, ভো পুরিস, কিংসুকো’তি? সো এৰং ৰদেয্য – ‘লোহিতকো খো, অম্ভো পুরিস, কিংসুকো – সেয্যথাপি মংসপেসী’তি. তেন খো পন, ভিক্খু, সমযেন তাদিসোৰস্স কিংসুকো যথাপি তস্স পুরিসস্স দস্সনং. অথ খো সো ভিক্খু পুরিসো অসন্তুট্ঠো তস্স পুরিসস্স পঞ্হৰেয্যাকরণেন, যেনঞ্ঞতরো পুরিসো কিংসুকস্স দস্সাৰী তেনুপসঙ্কমেয্য; উপসঙ্কমিত্ৰা তং পুরিসং এৰং ৰদেয্য – ‘কীদিসো, ভো পুরিস, কিংসুকো’তি? সো এৰং ৰদেয্য – ‘ওচীরকজাতো [ওজীরকজাতো (সী.), ওদীরকজাতো (পী.)] খো, অম্ভো পুরিস, কিংসুকো আদিন্নসিপাটিকো – সেয্যথাপি সিরীসো’তি. তেন খো পন, ভিক্খু, সমযেন তাদিসোৰস্স কিংসুকো, যথাপি তস্স পুরিসস্স দস্সনং. অথ খো সো ভিক্খু পুরিসো অসন্তুট্ঠো তস্স পুরিসস্স পঞ্হৰেয্যাকরণেন, যেনঞ্ঞতরো পুরিসো কিংসুকস্স দস্সাৰী তেনুপসঙ্কমেয্য; উপসঙ্কমিত্ৰা তং পুরিসং এৰং ৰদেয্য – ‘কীদিসো, ভো পুরিস, কিংসুকো’তি? সো এৰং ৰদেয্য – ‘বহলপত্তপলাসো সন্দচ্ছাযো [সণ্ডচ্ছাযো (স্যা. কং.)] খো, অম্ভো পুরিস, কিংসুকো – সেয্যথাপি নিগ্রোধো’তি. তেন খো পন, ভিক্খু, সমযেন তাদিসোৰস্স কিংসুকো, যথাপি তস্স পুরিসস্স দস্সনং. এৰমেৰ খো, ভিক্খু, যথা যথা অধিমুত্তানং তেসং সপ্পুরিসানং দস্সনং সুৰিসুদ্ধং হোতি, তথা তথা খো তেহি সপ্পুরিসেহি ব্যাকতং.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খু, রঞ্ঞো পচ্চন্তিমং নগরং দল়্হুদ্ধাপং [দল়্হুদ্দাপং (সী. পী.)] দল়্হপাকারতোরণং ছদ্ৰারং. তত্রস্স দোৰারিকো পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৰী, অঞ্ঞাতানং নিৰারেতা, ঞাতানং পৰেসেতা. পুরত্থিমায দিসায আগন্ত্ৰা সীঘং দূতযুগং তং দোৰারিকং এৰং ৰদেয্য – ‘কহং, ভো পুরিস, ইমস্স নগরস্স নগরস্সামী’তি? সো এৰং ৰদেয্য – ‘এসো, ভন্তে, মজ্ঝে সিঙ্ঘাটকে নিসিন্নো’তি. অথ খো তং সীঘং দূতযুগং নগরস্সামিকস্স যথাভূতং ৰচনং নিয্যাতেত্ৰা যথাগতমগ্গং পটিপজ্জেয্য. পচ্ছিমায দিসায আগন্ত্ৰা সীঘং দূতযুগং…পে… উত্তরায দিসায… দক্খিণায দিসায আগন্ত্ৰা সীঘং দূতযুগং তং দোৰারিকং এৰং ৰদেয্য – ‘কহং, ভো পুরিস, ইমস্স নগরস্সামী’তি? সো এৰং ৰদেয্য – ‘এসো, ভন্তে, মজ্ঝে সিঙ্ঘাটকে নিসিন্নো’তি. অথ খো তং সীঘং দূতযুগং নগরস্সামিকস্স যথাভূতং ৰচনং নিয্যাতেত্ৰা যথাগতমগ্গং পটিপজ্জেয্য.
‘‘উপমা খো ম্যাযং, ভিক্খু, কতা অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনায. অযঞ্চেত্থ অত্থো – ‘নগর’ন্তি খো, ভিক্খু, ইমস্সেতং চাতুমহাভূতিকস্স কাযস্স অধিৰচনং মাতাপেত্তিকসম্ভৰস্স ওদনকুম্মাসূপচযস্স অনিচ্চুচ্ছাদনপরিমদ্দনভেদনৰিদ্ধংসনধম্মস্স. ‘ছ দ্ৰারা’তি খো, ভিক্খু, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৰচনং. ‘দোৰারিকো’তি খো, ভিক্খু, সতিযা এতং অধিৰচনং. ‘সীঘং দূতযুগ’ন্তি খো, ভিক্খু, সমথৰিপস্সনানেতং অধিৰচনং. ‘নগরস্সামী’তি খো, ভিক্খু, ৰিঞ্ঞাণস্সেতং অধিৰচনং. ‘মজ্ঝে সিঙ্ঘাটকো’তি খো, ভিক্খু, চতুন্নেতং মহাভূতানং অধিৰচনং – পথৰীধাতুযা, আপোধাতুযা, তেজোধাতুযা, ৰাযোধাতুযা. ‘যথাভূতং ৰচন’ন্তি খো, ভিক্খু, নিব্বানস্সেতং অধিৰচনং. ‘যথাগতমগ্গো’তি খো, ভিক্খু, অরিযস্সেতং অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স অধিৰচনং, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠিযা…পে… সম্মাসমাধিস্সা’’তি. অট্ঠমং.
৯. ৰীণোপমসুত্তং
২৪৬. ‘‘যস্স কস্সচি, ভিক্খৰে, ভিক্খুস্স ৰা ভিক্খুনিযা ৰা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যেসু রূপেসু উপ্পজ্জেয্য ছন্দো ৰা রাগো ৰা দোসো ৰা মোহো ৰা পটিঘং ৰাপি [পটিঘং ৰা (সী.)] চেতসো, ততো চিত্তং নিৰারেয্য. সভযো চেসো মগ্গো সপ্পটিভযো চ সকণ্টকো চ সগহনো চ উম্মগ্গো চ কুম্মগ্গো চ দুহিতিকো চ. অসপ্পুরিসসেৰিতো চেসো মগ্গো, ন চেসো মগ্গো সপ্পুরিসেহি সেৰিতো. ন ত্ৰং এতং অরহসীতি. ততো চিত্তং নিৰারযে চক্খুৰিঞ্ঞেয্যেহি রূপেহি…পে… যস্স কস্সচি, ভিক্খৰে, ভিক্খুস্স ৰা ভিক্খুনিযা ৰা জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যেসু রসেসু…পে… মনোৰিঞ্ঞেয্যেসু ধম্মেসু উপ্পজ্জেয্য ছন্দো ৰা রাগো ৰা দোসো ৰা মোহো ৰা পটিঘং ৰাপি চেতসো ততো চিত্তং নিৰারেয্য. সভযো চেসো মগ্গো সপ্পটিভযো চ সকণ্টকো চ সগহনো চ উম্মগ্গো চ কুম্মগ্গো চ দুহিতিকো চ. অসপ্পুরিসসেৰিতো চেসো মগ্গো, ন চেসো মগ্গো সপ্পুরিসেহি সেৰিতো. ন ত্ৰং এতং অরহসীতি. ততো চিত্তং নিৰারযে মনোৰিঞ্ঞেয্যেহি ধম্মেহি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, কিট্ঠং সম্পন্নং. কিট্ঠারক্খো [কিট্ঠারক্খকো (সী.)] চ পমত্তো, গোণো চ কিট্ঠাদো অদুং কিট্ঠং ওতরিত্ৰা যাৰদত্থং মদং আপজ্জেয্য পমাদং আপজ্জেয্য; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ছসু ফস্সাযতনেসু অসংৰুতকারী পঞ্চসু কামগুণেসু যাৰদত্থং মদং আপজ্জতি পমাদং আপজ্জতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, কিট্ঠং সম্পন্নং কিট্ঠারক্খো চ অপ্পমত্তো গোণো চ কিট্ঠাদো অদুং কিট্ঠং ওতরেয্য. তমেনং কিট্ঠারক্খো নাসাযং সুগ্গহিতং গণ্হেয্য. নাসাযং সুগ্গহিতং গহেত্ৰা উপরিঘটাযং সুনিগ্গহিতং নিগ্গণ্হেয্য. উপরিঘটাযং সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা দণ্ডেন সুতাল়িতং তাল়েয্য. দণ্ডেন সুতাল়িতং তাল়েত্ৰা ওসজ্জেয্য. দুতিযম্পি খো, ভিক্খৰে …পে… ততিযম্পি খো, ভিক্খৰে, গোণো কিট্ঠাদো অদুং কিট্ঠং ওতরেয্য. তমেনং কিট্ঠারক্খো নাসাযং সুগ্গহিতং গণ্হেয্য. নাসাযং সুগ্গহিতং গহেত্ৰা উপরিঘটাযং সুনিগ্গহিতং নিগ্গণ্হেয্য. উপরিঘটাযং সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা দণ্ডেন সুতাল়িতং তাল়েয্য. দণ্ডেন সুতাল়িতং তাল়েত্ৰা ওসজ্জেয্য. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, গোণো কিট্ঠাদো গামগতো ৰা অরঞ্ঞগতো ৰা, ঠানবহুলো ৰা অস্স নিসজ্জবহুলো ৰা ন তং কিট্ঠং পুন ওতরেয্য – তমেৰ পুরিমং দণ্ডসম্ফস্সং সমনুস্সরন্তো. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যতো খো ভিক্খুনো ছসু ফস্সাযতনেসু চিত্তং উদুজিতং হোতি সুদুজিতং, অজ্ঝত্তমেৰ সন্তিট্ঠতি, সন্নিসীদতি, একোদি হোতি, সমাধিযতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, রঞ্ঞো ৰা রাজমহামত্তস্স ৰা ৰীণায সদ্দো অস্সুতপুব্বো অস্স. সো ৰীণাসদ্দং সুণেয্য. সো এৰং ৰদেয্য – ‘অম্ভো, কস্স [কিস্স (সী. পী.)] নু খো এসো সদ্দো এৰংরজনীযো এৰংকমনীযো এৰংমদনীযো এৰংমুচ্ছনীযো এৰংবন্ধনীযো’তি? তমেনং এৰং ৰদেয্যুং – ‘এসা, খো, ভন্তে, ৰীণা নাম, যস্সা এসো সদ্দো এৰংরজনীযো এৰংকমনীযো এৰংমদনীযো এৰংমুচ্ছনীযো এৰংবন্ধনীযো’তি. সো এৰং ৰদেয্য – ‘গচ্ছথ মে, ভো, তং ৰীণং আহরথা’তি. তস্স তং ৰীণং আহরেয্যুং. তমেনং এৰং ৰদেয্যুং – ‘অযং খো সা, ভন্তে, ৰীণা যস্সা এসো সদ্দো এৰংরজনীযো এৰংকমনীযো এৰংমদনীযো এৰংমুচ্ছনীযো এৰংবন্ধনীযো’তি. সো এৰং ৰদেয্য – ‘অলং মে, ভো, তায ৰীণায, তমেৰ মে সদ্দং আহরথা’তি. তমেনং এৰং ৰদেয্যুং – ‘অযং খো, ভন্তে, ৰীণা নাম অনেকসম্ভারা মহাসম্ভারা. অনেকেহি সম্ভারেহি সমারদ্ধা ৰদতি, সেয্যথিদং – দোণিঞ্চ পটিচ্চ চম্মঞ্চ পটিচ্চ দণ্ডঞ্চ পটিচ্চ উপধারণে চ পটিচ্চ তন্তিযো চ পটিচ্চ কোণঞ্চ পটিচ্চ পুরিসস্স চ তজ্জং ৰাযামং পটিচ্চ এৰাযং, ভন্তে, ৰীণা নাম অনেকসম্ভারা মহাসম্ভারা. অনেকেহি সম্ভারেহি সমারদ্ধা ৰদতী’তি. সো তং ৰীণং দসধা ৰা সতধা ৰা ফালেয্য, দসধা ৰা সতধা ৰা তং ফালেত্ৰা সকলিকং সকলিকং করেয্য. সকলিকং সকলিকং করিত্ৰা অগ্গিনা ডহেয্য, অগ্গিনা ডহিত্ৰা মসিং করেয্য. মসিং করিত্ৰা মহাৰাতে ৰা ওফুনেয্য [ওপুনেয্য (সী. পী.), ওফুণেয্য (?)], নদিযা ৰা সীঘসোতায পৰাহেয্য. সো এৰং ৰদেয্য – ‘অসতী কিরাযং, ভো, ৰীণা নাম, যথেৰং যং [যথেৰাযং (সী.), যথেৰযং (পী.)] কিঞ্চি ৰীণা নাম এত্থ চ পনাযং জনো [এত্থ পনাযং জনো (স্যা. কং.), এত্থ চ মহাজনো (পী. ক.)] অতিৰেলং পমত্তো পলল়িতো’তি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু রূপং সমন্ৰেসতি [সমন্নেসতি (সী. স্যা. কং.), সমনেসতি (পী.)] যাৰতা রূপস্স গতি, ৰেদনং সমন্ৰেসতি যাৰতা ৰেদনায গতি, সঞ্ঞং সমন্ৰেসতি যাৰতা সঞ্ঞায গতি, সঙ্খারে সমন্ৰেসতি যাৰতা সঙ্খারানং গতি, ৰিঞ্ঞাণং সমন্ৰেসতি যাৰতা ৰিঞ্ঞাণস্স গতি. তস্স রূপং সমন্ৰেসতো যাৰতা রূপস্স গতি, ৰেদনং সমন্ৰেসতো…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং সমন্ৰেসতো যাৰতা ৰিঞ্ঞাণস্স গতি. যম্পিস্স তং হোতি অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা অস্মীতি ৰা তম্পি তস্স ন হোতী’’তি. নৰমং.
১০. ছপ্পাণকোপমসুত্তং
২৪৭. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো অরুগত্তো পক্কগত্তো সরৰনং পৰিসেয্য. তস্স কুসকণ্টকা চেৰ পাদে ৰিজ্ঝেয্যুং, সরপত্তানি চ গত্তানি [সরপত্তানি পক্কগত্তানি (স্যা. কং.), অরুপক্কানি গত্তানি (পী. ক.)] ৰিলেখেয্যুং. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, পুরিসো ভিয্যোসোমত্তায ততোনিদানং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদিযেথ. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো ভিক্খু গামগতো ৰা অরঞ্ঞগতো ৰা লভতি ৰত্তারং – ‘অযঞ্চ সো [অযঞ্চ খো (পী. ক.), অযং সো (?)] আযস্মা এৰংকারী এৰংসমাচারো অসুচিগামকণ্টকো’তি. তং কণ্টকোতি [তং ‘‘অসুচিগামকণ্ডতো’’তি (ক.)] ইতি ৰিদিত্ৰা সংৰরো চ অসংৰরো চ ৰেদিতব্বো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, অসংৰরো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা পিযরূপে রূপে অধিমুচ্চতি, অপ্পিযরূপে রূপে ব্যাপজ্জতি, অনুপট্ঠিতকাযস্সতি চ ৰিহরতি পরিত্তচেতসো. তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং নপ্পজানাতি, যত্থস্স তে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায পিযরূপে ধম্মে অধিমুচ্চতি, অপ্পিযরূপে ধম্মে ব্যাপজ্জতি, অনুপট্ঠিতকাযস্সতি চ ৰিহরতি পরিত্তচেতসো, তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং নপ্পজানাতি, যত্থস্স তে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো ছপ্পাণকে গহেত্ৰা নানাৰিসযে নানাগোচরে দল়্হায রজ্জুযা বন্ধেয্য. অহিং গহেত্ৰা দল়্হায রজ্জুযা বন্ধেয্য. সুসুমারং [সুংসুমারং (সী. স্যা. কং. পী.)] গহেত্ৰা দল়্হায রজ্জুযা বন্ধেয্য. পক্খিং গহেত্ৰা দল়্হায রজ্জুযা বন্ধেয্য. কুক্কুরং গহেত্ৰা দল়্হায রজ্জুযা বন্ধেয্য. সিঙ্গালং গহেত্ৰা দল়্হায রজ্জুযা বন্ধেয্য. মক্কটং গহেত্ৰা দল়্হায রজ্জুযা বন্ধেয্য. দল়্হায রজ্জুযা বন্ধিত্ৰা মজ্ঝে গণ্ঠিং করিত্ৰা ওস্সজ্জেয্য. অথ খো, তে, ভিক্খৰে, ছপ্পাণকা নানাৰিসযা নানাগোচরা সকং সকং গোচরৰিসযং আৰিঞ্ছেয্যুং [আৰিঞ্জেয্যুং (সী.)] – অহি আৰিঞ্ছেয্য ‘ৰম্মিকং পৰেক্খামী’তি, সুসুমারো আৰিঞ্ছেয্য ‘উদকং পৰেক্খামী’তি, পক্খী আৰিঞ্ছেয্য ‘আকাসং ডেস্সামী’তি, কুক্কুরো আৰিঞ্ছেয্য ‘গামং পৰেক্খামী’তি, সিঙ্গালো আৰিঞ্ছেয্য ‘সীৰথিকং [সিৰথিকং (ক.)] পৰেক্খামী’তি, মক্কটো আৰিঞ্ছেয্য ‘ৰনং পৰেক্খামী’তি. যদা খো তে, ভিক্খৰে, ছপ্পাণকা ঝত্তা অস্সু কিলন্তা, অথ খো যো নেসং পাণকানং বলৰতরো অস্স তস্স তে অনুৰত্তেয্যুং, অনুৰিধাযেয্যুং ৰসং গচ্ছেয্যুং. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যস্স কস্সচি ভিক্খুনো কাযগতাসতি অভাৰিতা অবহুলীকতা, তং চক্খু আৰিঞ্ছতি মনাপিযেসু রূপেসু, অমনাপিযা রূপা পটিকূলা হোন্তি…পে… মনো আৰিঞ্ছতি মনাপিযেসু ধম্মেসু, অমনাপিযা ধম্মা পটিকূলা হোন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, অসংৰরো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, সংৰরো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা পিযরূপে রূপে নাধিমুচ্চতি, অপ্পিযরূপে রূপে ন ব্যাপজ্জতি, উপট্ঠিতকাযস্সতি চ ৰিহরতি অপ্পমাণচেতসো, তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং পজানাতি, যত্থস্স তে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি…পে… জিৰ্হা রসং সাযিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায পিযরূপে ধম্মে নাধিমুচ্চতি, অপ্পিযরূপে ধম্মে ন ব্যাপজ্জতি, উপট্ঠিতকাযস্সতি চ ৰিহরতি অপ্পমাণচেতসো, তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং পজানাতি যত্থস্স তে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো ছপ্পাণকে গহেত্ৰা নানাৰিসযে নানাগোচরে দল়্হায রজ্জুযা বন্ধেয্য. অহিং গহেত্ৰা দল়্হায রজ্জুযা বন্ধেয্য. সুসুমারং গহেত্ৰা দল়্হায রজ্জুযা বন্ধেয্য. পক্খিং গহেত্ৰা…পে… কুক্কুরং গহেত্ৰা… সিঙ্গালং গহেত্ৰা… মক্কটং গহেত্ৰা দল়্হায রজ্জুযা বন্ধেয্য. দল়্হায রজ্জুযা বন্ধিত্ৰা দল়্হে খীলে ৰা থম্ভে ৰা উপনিবন্ধেয্য. অথ খো তে, ভিক্খৰে, ছপ্পাণকা নানাৰিসযা নানাগোচরা সকং সকং গোচরৰিসযং আৰিঞ্ছেয্যুং – অহি আৰিঞ্ছেয্য ‘ৰম্মিকং পৰেক্খামী’তি, সুসুমারো আৰিঞ্ছেয্য ‘উদকং পৰেক্খামী’তি, পক্খী আৰিঞ্ছেয্য ‘আকাসং ডেস্সামী’তি, কুক্কুরো আৰিঞ্ছেয্য ‘গামং পৰেক্খামী’তি, সিঙ্গালো আৰিঞ্ছেয্য ‘সীৰথিকং পৰেক্খামী’তি, মক্কটো আৰিঞ্ছেয্য ‘ৰনং পৰেক্খামী’তি. যদা খো তে, ভিক্খৰে, ছপ্পাণকা ঝত্তা অস্সু কিলন্তা, অথ তমেৰ খীলং ৰা থম্ভং ৰা উপতিট্ঠেয্যুং, উপনিসীদেয্যুং, উপনিপজ্জেয্যুং. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যস্স কস্সচি ভিক্খুনো কাযগতাসতি ভাৰিতা বহুলীকতা, তং চক্খু নাৰিঞ্ছতি মনাপিযেসু রূপেসু, অমনাপিযা রূপা নপ্পটিকূলা হোন্তি…পে… জিৰ্হা নাৰিঞ্ছতি মনাপিযেসু রসেসু…পে… মনো নাৰিঞ্ছতি মনাপিযেসু ধম্মেসু, অমনাপিযা ধম্মা নপ্পটিকূলা হোন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, সংৰরো হোতি.
‘‘‘দল়্হে খীলে ৰা থম্ভে ৰা’তি খো, ভিক্খৰে, কাযগতায সতিযা এতং অধিৰচনং. তস্মাতিহ ৰো, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘কাযগতা নো সতি ভাৰিতা ভৰিস্সতি বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা’তি. এৰঞ্হি খো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. দসমং.
১১. যৰকলাপিসুত্তং
২৪৮. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যৰকলাপী চাতুমহাপথে নিক্খিত্তা অস্স. অথ ছ পুরিসা আগচ্ছেয্যুং ব্যাভঙ্গিহত্থা. তে যৰকলাপিং ছহি ব্যাভঙ্গীহি হনেয্যুং. এৰঞ্হি সা, ভিক্খৰে, যৰকলাপী সুহতা অস্স ছহি ব্যাভঙ্গীহি হঞ্ঞমানা. অথ সত্তমো পুরিসো আগচ্ছেয্য ব্যাভঙ্গিহত্থো. সো তং যৰকলাপিং সত্তমায ব্যাভঙ্গিযা হনেয্য. এৰঞ্হি সা ভিক্খৰে, যৰকলাপী সুহততরা অস্স, সত্তমায ব্যাভঙ্গিযা হঞ্ঞমানা. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো চক্খুস্মিং হঞ্ঞতি মনাপামনাপেহি রূপেহি…পে… জিৰ্হায হঞ্ঞতি মনাপামনাপেহি রসেহি…পে… মনস্মিং হঞ্ঞতি মনাপামনাপেহি ধম্মেহি. সচে সো, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো আযতিং পুনব্ভৰায চেতেতি, এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, মোঘপুরিসো সুহততরো হোতি, সেয্যথাপি সা যৰকলাপী সত্তমায ব্যাভঙ্গিযা হঞ্ঞমানা.
‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, দেৰাসুরসঙ্গামো সমুপব্যূল়্হো [সমুপব্বূল়্হো (সী. পী.)] অহোসি. অথ খো, ভিক্খৰে, ৰেপচিত্তি অসুরিন্দো অসুরে আমন্তেসি – ‘সচে, মারিসা, দেৰাসুরসঙ্গামে সমুপব্যূল়্হে অসুরা জিনেয্যুং দেৰা পরাজিনেয্যুং, যেন নং সক্কং দেৰানমিন্দং কণ্ঠপঞ্চমেহি বন্ধনেহি বন্ধিত্ৰা মম সন্তিকে আনেয্যাথ অসুরপুর’ন্তি. সক্কোপি খো, ভিক্খৰে, দেৰানমিন্দো দেৰে তাৰতিংসে আমন্তেসি – ‘সচে, মারিসা, দেৰাসুরসঙ্গামে সমুপব্যূল়্হে দেৰা জিনেয্যুং অসুরা পরাজিনেয্যুং, যেন নং ৰেপচিত্তিং অসুরিন্দং কণ্ঠপঞ্চমেহি বন্ধনেহি বন্ধিত্ৰা মম সন্তিকে আনেয্যাথ সুধম্মং দেৰসভ’ন্তি. তস্মিং খো পন, ভিক্খৰে, সঙ্গামে দেৰা জিনিংসু, অসুরা পরাজিনিংসু. অথ খো, ভিক্খৰে, দেৰা তাৰতিংসা ৰেপচিত্তিং অসুরিন্দং কণ্ঠপঞ্চমেহি বন্ধনেহি বন্ধিত্ৰা সক্কস্স দেৰানমিন্দস্স সন্তিকে আনেসুং সুধম্মং দেৰসভং. তত্র সুদং, ভিক্খৰে, ৰেপচিত্তি অসুরিন্দো কণ্ঠপঞ্চমেহি বন্ধনেহি বদ্ধো [বন্ধো (সী. স্যা. কং. ক.)] হোতি. যদা খো, ভিক্খৰে, ৰেপচিত্তিস্স অসুরিন্দস্স এৰং হোতি – ‘ধম্মিকা খো দেৰা, অধম্মিকা অসুরা, ইধেৰ দানাহং দেৰপুরং গচ্ছামী’তি. অথ কণ্ঠপঞ্চমেহি বন্ধনেহি মুত্তং অত্তানং সমনুপস্সতি, দিব্বেহি চ পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পরিচারেতি. যদা চ খো, ভিক্খৰে, ৰেপচিত্তিস্স অসুরিন্দস্স এৰং হোতি – ‘ধম্মিকা খো অসুরা, অধম্মিকা দেৰা, তত্থেৰ দানাহং অসুরপুরং গমিস্সামী’তি, অথ কণ্ঠপঞ্চমেহি বন্ধনেহি বদ্ধং অত্তানং সমনুপস্সতি. দিব্বেহি চ পঞ্চহি কামগুণেহি পরিহাযতি. এৰং সুখুমং খো, ভিক্খৰে, ৰেপচিত্তিবন্ধনং. ততো সুখুমতরং মারবন্ধনং. মঞ্ঞমানো খো, ভিক্খৰে, বদ্ধো মারস্স, অমঞ্ঞমানো মুত্তো পাপিমতো.
‘‘‘অস্মী’তি, ভিক্খৰে, মঞ্ঞিতমেতং, ‘অযমহমস্মী’তি মঞ্ঞিতমেতং, ‘ভৰিস্স’ন্তি মঞ্ঞিতমেতং, ‘ন ভৰিস্স’ন্তি মঞ্ঞিতমেতং, ‘রূপী ভৰিস্স’ন্তি মঞ্ঞিতমেতং, ‘অরূপী ভৰিস্স’ন্তি মঞ্ঞিতমেতং, ‘সঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তি মঞ্ঞিতমেতং, ‘অসঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তি মঞ্ঞিতমেতং, ‘নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তি মঞ্ঞিতমেতং. মঞ্ঞিতং, ভিক্খৰে, রোগো, মঞ্ঞিতং গণ্ডো, মঞ্ঞিতং সল্লং. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ‘অমঞ্ঞমানেন [অমঞ্ঞিতমানেন (পী. ক.)] চেতসা ৰিহরিস্সামা’তি – এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্বং.
‘‘‘অস্মী’তি, ভিক্খৰে, ইঞ্জিতমেতং, ‘অযমহমস্মী’তি ইঞ্জিতমেতং, ‘ভৰিস্স’ন্তি ইঞ্জিতমেতং, ‘ন ভৰিস্স’ন্তি ইঞ্জিতমেতং, ‘রূপী ভৰিস্স’ন্তি ইঞ্জিতমেতং, ‘অরূপী ভৰিস্স’ন্তি ইঞ্জিতমেতং, ‘সঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তি ইঞ্জিতমেতং, ‘অসঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তি ইঞ্জিতমেতং, ‘নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তি ইঞ্জিতমেতং. ইঞ্জিতং, ভিক্খৰে, রোগো, ইঞ্জিতং গণ্ডো, ইঞ্জিতং সল্লং. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ‘অনিঞ্জমানেন [অনিঞ্জিযমানেন (স্যা. কং. ক.)] চেতসা ৰিহরিস্সামা’তি – এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্বং.
‘‘‘অস্মী’তি, ভিক্খৰে, ফন্দিতমেতং, ‘অযমহমস্মী’তি ফন্দিতমেতং, ‘ভৰিস্স’ন্তি…পে… ‘ন ভৰিস্স’ন্তি… ‘রূপী ভৰিস্স’ন্তি… ‘অরূপী ভৰিস্স’ন্তি… ‘সঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তি… ‘অসঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তি… ‘নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তি ফন্দিতমেতং. ফন্দিতং, ভিক্খৰে, রোগো, ফন্দিতং গণ্ডো, ফন্দিতং সল্লং. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ‘অফন্দমানেন [অফন্দিযমানেন (স্যা. কং. ক.)] চেতসা ৰিহরিস্সামা’তি – এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্বং.
‘‘‘অস্মী’তি, ভিক্খৰে, পপঞ্চিতমেতং, ‘অযমহমস্মী’তি পপঞ্চিতমেতং, ‘ভৰিস্স’ন্তি…পে… ‘ন ভৰিস্স’ন্তি… ‘রূপী ভৰিস্স’ন্তি… ‘অরূপী ভৰিস্স’ন্তি… ‘সঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তি… ‘অসঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তি… ‘নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তি পপঞ্চিতমেতং. পপঞ্চিতং, ভিক্খৰে, রোগো, পপঞ্চিতং গণ্ডো, পপঞ্চিতং সল্লং. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ‘নিপ্পপঞ্চেন চেতসা ৰিহরিস্সামা’তি – এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্বং.
‘‘‘অস্মী’তি, ভিক্খৰে, মানগতমেতং, ‘অযমহমস্মী’তি মানগতমেতং, ‘ভৰিস্স’ন্তি মানগতমেতং, ‘ন ভৰিস্স’ন্তি মানগতমেতং, ‘রূপী ভৰিস্স’ন্তি মানগতমেতং, ‘অরূপী ভৰিস্স’ন্তি মানগতমেতং, ‘সঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তি মানগতমেতং, ‘অসঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তি মানগতমেতং, ‘নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী ভৰিস্স’ন্তি মানগতমেতং. মানগতং, ভিক্খৰে, রোগো, মানগতং গণ্ডো, মানগতং সল্লং. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ‘নিহতমানেন চেতসা ৰিহরিস্সামা’তি – এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. একাদসমং.
আসীৰিসৰগ্গো একূনৰীসতিমো.
তস্সুদ্দানং –
আসীৰিসো রথো কুম্মো, দ্ৰে দারুক্খন্ধা অৰস্সুতো;
দুক্খধম্মা কিংসুকা ৰীণা, ছপ্পাণা যৰকলাপীতি.
সল়াযতনৰগ্গে চতুত্থপণ্ণাসকো সমত্তো.
তস্স ৰগ্গুদ্দানং –
নন্দিক্খযো সট্ঠিনযো, সমুদ্দো উরগেন চ;
চতুপণ্ণাসকা এতে, নিপাতেসু পকাসিতাতি.
সল়াযতনসংযুত্তং সমত্তং.