৭. খেমকসুত্তং
৮৯. একং সমযং সম্বহুলা থেরা ভিক্খূ কোসম্বিযং ৰিহরন্তি ঘোসিতারামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা খেমকো বদরিকারামে ৰিহরতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো থেরা ভিক্খূ সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতা আযস্মন্তং দাসকং আমন্তেসুং – ‘‘এহি ত্ৰং, আৰুসো দাসক, যেন খেমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা খেমকং ভিক্খুং এৰং ৰদেহি – ‘থেরা তং, আৰুসো খেমক, এৰমাহংসু – কচ্চি তে, আৰুসো, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি নো অভিক্কমন্তি, পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো অভিক্কমো’’’তি? ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা দাসকো থেরানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা খেমকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং খেমকং এতদৰোচ – ‘‘থেরা তং, আৰুসো খেমক, এৰমাহংসু – ‘কচ্চি তে, আৰুসো, খমনীযং…পে… নো অভিক্কমো’’’তি? ‘‘ন মে, আৰুসো, খমনীযং ন যাপনীযং…পে… অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো’’তি.
অথ খো আযস্মা দাসকো যেন থেরা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা থেরে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘খেমকো, আৰুসো, ভিক্খু এৰমাহ – ‘ন মে, আৰুসো, খমনীযং…পে… অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো’’’তি. ‘‘এহি ত্ৰং, আৰুসো দাসক, যেন খেমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা খেমকং ভিক্খুং এৰং ৰদেহি – ‘থেরা তং, আৰুসো খেমক, এৰমাহংসু – পঞ্চিমে, আৰুসো, উপাদানক্খন্ধা ৰুত্তা ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো, ৰেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু আযস্মা খেমকো পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু কিঞ্চি অত্তং ৰা অত্তনিযং ৰা সমনুপস্সতী’’’তি?
‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা দাসকো থেরানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা খেমকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা…পে… থেরা তং, আৰুসো খেমক, এৰমাহংসু – ‘‘পঞ্চিমে, আৰুসো, উপাদানক্খন্ধা ৰুত্তা ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু আযস্মা খেমকো পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু কিঞ্চি অত্তং ৰা অত্তনিযং ৰা সমনুপস্সতী’’তি? ‘‘পঞ্চিমে, আৰুসো, উপাদানক্খন্ধা ৰুত্তা ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু খ্ৰাহং, আৰুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ন কিঞ্চি অত্তং ৰা অত্তনিযং ৰা সমনুপস্সামী’’তি.
অথ খো আযস্মা দাসকো যেন থেরা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা থেরে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘খেমকো, আৰুসো, ভিক্খু এৰমাহ – ‘পঞ্চিমে, আৰুসো, উপাদানক্খন্ধা ৰুত্তা ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু খ্ৰাহং, আৰুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ন কিঞ্চি অত্তং ৰা অত্তনিযং ৰা সমনুপস্সামী’’’তি. ‘‘এহি ত্ৰং, আৰুসো দাসক, যেন খেমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা খেমকং ভিক্খুং এৰং ৰদেহি – ‘থেরা তং, আৰুসো খেমক, এৰমাহংসু – পঞ্চিমে, আৰুসো, উপাদানক্খন্ধা ৰুত্তা ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. নো চে কিরাযস্মা খেমকো ইমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু কিঞ্চি অত্তং ৰা অত্তনিযং ৰা সমনুপস্সতি. তেনহাযস্মা খেমকো অরহং খীণাসৰো’’’তি.
‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা দাসকো থেরানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা খেমকো…পে… থেরা তং, আৰুসো খেমক, এৰমাহংসু – ‘‘পঞ্চিমে, আৰুসো, উপাদানক্খন্ধা ৰুত্তা ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো; নো চে কিরাযস্মা খেমকো ইমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু কিঞ্চি অত্তং ৰা অত্তনিযং ৰা সমনুপস্সতি, তেনহাযস্মা খেমকো অরহং খীণাসৰো’’তি. ‘‘পঞ্চিমে, আৰুসো, উপাদানক্খন্ধা ৰুত্তা ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু খ্ৰাহং, আৰুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ন কিঞ্চি অত্তং ৰা অত্তনিযং ৰা সমনুপস্সামি, ন চম্হি অরহং খীণাসৰো; অপি চ মে, আৰুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘অস্মী’তি অধিগতং, ‘অযমহমস্মী’তি ন চ সমনুপস্সামী’’তি.
অথ খো আযস্মা দাসকো যেন থেরা ভিক্খূ…পে… থেরে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘খেমকো, আৰুসো, ভিক্খু এৰমাহ – পঞ্চিমে, আৰুসো, উপাদানক্খন্ধা ৰুত্তা ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু খ্ৰাহং, আৰুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ন কিঞ্চি অত্তং ৰা অত্তনিযং ৰা সমনুপস্সামি, ন চম্হি অরহং খীণাসৰো; অপি চ মে, আৰুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘অস্মী’তি অধিগতং, ‘অযমহমস্মী’তি ন চ সমনুপস্সামী’’তি.
‘‘এহি ত্ৰং, আৰুসো দাসক, যেন খেমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা খেমকং ভিক্খুং এৰং ৰদেহি – ‘থেরা তং, আৰুসো খেমক, এৰমাহংসু – যমেতং, আৰুসো খেমক, অস্মীতি ৰদেসি, কিমেতং অস্মীতি ৰদেসি? রূপং অস্মীতি ৰদেসি, অঞ্ঞত্র রূপা অস্মীতি ৰদেসি, ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অস্মীতি ৰদেসি, অঞ্ঞত্র ৰিঞ্ঞাণা অস্মীতি ৰদেসি. যমেতং, আৰুসো খেমক, অস্মীতি ৰদেসি. কিমেতং অস্মীতি ৰদেসী’’’তি?
‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা দাসকো থেরানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা খেমকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং খেমকং এতদৰোচ – থেরা তং, আৰুসো খেমক, এৰমাহংসু – ‘‘যমেতং, আৰুসো খেমক, ‘অস্মী’তি ৰদেসি, কিমেতং ‘অস্মী’তি ৰদেসি? রূপং ‘অস্মী’তি ৰদেসি অঞ্ঞত্র রূপা ‘অস্মী’তি ৰদেসি? ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং ‘অস্মী’তি ৰদেসি অঞ্ঞত্র ৰিঞ্ঞাণা ‘অস্মী’তি ৰদেসি? যমেতং, আৰুসো খেমক, ‘অস্মী’তি ৰদেসি, কিমেতং ‘অস্মী’তি ৰদেসি’’তি? ‘‘অলং, আৰুসো দাসক, কিং ইমায সন্ধাৰনিকায! আহরাৰুসো, দণ্ডং; অহমেৰ যেন থেরা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমিস্সামী’’তি.
অথ খো আযস্মা খেমকো দণ্ডমোলুব্ভ যেন থেরা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা থেরেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং খেমকং থেরা ভিক্খূ এতদৰোচুং – ‘‘যমেতং, আৰুসো খেমক, ‘অস্মী’তি ৰদেসি, কিমেতং ‘অস্মী’তি ৰদেসি? রূপং ‘অস্মী’তি ৰদেসি, অঞ্ঞত্র রূপা ‘অস্মী’তি ৰদেসি? ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং ‘অস্মী’তি ৰদেসি, অঞ্ঞত্র ৰিঞ্ঞাণা ‘অস্মী’তি ৰদেসি? যমেতং, আৰুসো খেমক, ‘অস্মী’তি ৰদেসি, কিমেতং ‘অস্মী’তি ৰদেসী’’তি? ‘‘ন খ্ৰাহং, আৰুসো, রূপং ‘অস্মী’তি ৰদামি; নপি অঞ্ঞত্র রূপা ‘অস্মী’তি ৰদামি. ন ৰেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খারে… ন ৰিঞ্ঞাণং ‘অস্মী’তি ৰদামি; নপি অঞ্ঞত্র ৰিঞ্ঞাণা ‘অস্মী’তি ৰদামি. অপি চ মে, আৰুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘অস্মী’তি অধিগতং ‘অযমহমস্মী’তি ন চ সমনুপস্সামি’’.
‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, উপ্পলস্স ৰা পদুমস্স ৰা পুণ্ডরীকস্স ৰা গন্ধো. যো নু খো এৰং ৰদেয্য – ‘পত্তস্স গন্ধো’তি ৰা ‘ৰণ্ণস্স [ৰণ্ডস্স (কত্থচি)] গন্ধো’তি ৰা ‘কিঞ্জক্খস্স গন্ধো’তি ৰা সম্মা নু খো সো ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’. ‘‘যথা কথং, পনাৰুসো, সম্মা ব্যাকরমানো ব্যাকরেয্যা’’তি? ‘‘‘পুপ্ফস্স গন্ধো’তি খো, আৰুসো, সম্মা ব্যাকরমানো ব্যাকরেয্যা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খ্ৰাহং, আৰুসো, ন রূপং ‘অস্মী’তি ৰদামি, নপি অঞ্ঞত্র রূপা ‘অস্মী’তি ৰদামি. ন ৰেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খারে… ন ৰিঞ্ঞাণং ‘অস্মী’তি ৰদামি, নপি অঞ্ঞত্র ৰিঞ্ঞাণা ‘অস্মী’তি ৰদামি. অপি চ মে, আৰুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘অস্মী’তি অধিগতং ‘অযমহমস্মী’তি ন চ সমনুপস্সামি’’.
‘‘কিঞ্চাপি, আৰুসো, অরিযসাৰকস্স পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি ভৰন্তি, অথ খ্ৰস্স হোতি – ‘যো চ পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসহগতো অস্মীতি মানো, অস্মীতি ছন্দো, অস্মীতি অনুসযো অসমূহতো. সো অপরেন সমযেন পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সী ৰিহরতি – ইতি রূপং, ইতি রূপস্স সমুদযো, ইতি রূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৰেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খারা… ইতি ৰিঞ্ঞাণং, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি. তস্সিমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সিনো ৰিহরতো যোপিস্স হোতি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসহগতো ‘অস্মী’তি, মানো ‘অস্মী’তি, ছন্দো ‘অস্মী’তি অনুসযো অসমূহতো, সোপি সমুগ্ঘাতং গচ্ছতি.
‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, ৰত্থং সংকিলিট্ঠং মলগ্গহিতং. তমেনং সামিকা রজকস্স অনুপদজ্জুং. তমেনং রজকো ঊসে ৰা খারে ৰা গোমযে ৰা সম্মদ্দিত্ৰা অচ্ছে উদকে ৰিক্খালেতি. কিঞ্চাপি তং হোতি ৰত্থং পরিসুদ্ধং পরিযোদাতং, অথ খ্ৰস্স হোতি যেৰ অনুসহগতো ঊসগন্ধো ৰা খারগন্ধো ৰা গোমযগন্ধো ৰা অসমূহতো. তমেনং রজকো সামিকানং দেতি. তমেনং সামিকা গন্ধপরিভাৰিতে করণ্ডকে নিক্খিপন্তি. যোপিস্স হোতি অনুসহগতো ঊসগন্ধো ৰা খারগন্ধো ৰা গোমযগন্ধো ৰা অসমূহতো, সোপি সমুগ্ঘাতং গচ্ছতি. এৰমেৰ খো, আৰুসো, কিঞ্চাপি অরিযসাৰকস্স পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি ভৰন্তি, অথ খ্ৰস্স হোতি যেৰ পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসহগতো ‘অস্মী’তি, মানো ‘অস্মী’তি, ছন্দো ‘অস্মী’তি অনুসযো অসমূহতো. সো অপরেন সমযেন পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সী ৰিহরতি. ‘ইতি রূপং, ইতি রূপস্স সমুদযো, ইতি রূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৰেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খারা… ইতি ৰিঞ্ঞাণং, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি. তস্স ইমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সিনো ৰিহরতো যোপিস্স হোতি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসহগতো ‘অস্মী’তি, মানো ‘অস্মী’তি, ছন্দো ‘অস্মী’তি অনুসযো অসমূহতো, সোপি সমুগ্ঘাতং গচ্ছতী’’তি.
এৰং ৰুত্তে, থেরা ভিক্খূ আযস্মন্তং খেমকং এতদৰোচুং – ‘‘ন খো [ন খো পন (ক.)] মযং আযস্মন্তং খেমকং ৰিহেসাপেখা পুচ্ছিম্হ, অপি চাযস্মা খেমকো পহোসি তস্স ভগৰতো সাসনং ৰিত্থারেন আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৰিৰরিতুং ৰিভজিতুং উত্তানীকাতুং. তযিদং আযস্মতা খেমকেন তস্স ভগৰতো সাসনং ৰিত্থারেন আচিক্খিতং দেসিতং পঞ্ঞাপিতং পট্ঠপিতং ৰিৰরিতং ৰিভজিতং উত্তানীকত’’ন্তি.
ইদমৰোচ আযস্মা খেমকো. অত্তমনা থেরা ভিক্খূ আযস্মতো খেমকস্স ভাসিতং অভিনন্দুং. ইমস্মিঞ্চ পন ৰেয্যাকরণস্মিং ভঞ্ঞমানে সট্ঠিমত্তানং থেরানং ভিক্খূনং অনুপাদায আসৰেহি চিত্তানি ৰিমুচ্চিংসু, আযস্মতো খেমকস্স চাতি. সত্তমং.