৩. যমকসুত্তং
৮৫. একং সমযং আযস্মা সারিপুত্তো সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন যমকস্স নাম ভিক্খুনো এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতি – ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’তি.
অস্সোসুং খো সম্বহুলা ভিক্খূ যমকস্স কির নাম ভিক্খুনো এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতি – ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’তি. অথ খো তে ভিক্খূ যেনাযস্মা যমকো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা যমকেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ আযস্মন্তং যমকং এতদৰোচুং –
‘‘সচ্চং কির তে, আৰুসো যমক, এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’’তি? ‘‘এৰং খ্ৰাহং, আৰুসো, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি – ‘খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’’তি.
‘‘মা, আৰুসো যমক, এৰং অৰচ, মা ভগৰন্তং অব্ভাচিক্খি. ন হি সাধু ভগৰতো অব্ভাচিক্খনং. ন হি ভগৰা এৰং ৰদেয্য – ‘খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’’তি. এৰম্পি খো আযস্মা যমকো তেহি ভিক্খূহি ৰুচ্চমানো তথেৰ তং পাপকং দিট্ঠিগতং থামসা পরামাসা অভিনিৰিস্স ৰোহরতি – ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’তি.
যতো খো তে ভিক্খূ নাসক্খিংসু আযস্মন্তং যমকং এতস্মা পাপকা দিট্ঠিগতা ৰিৰেচেতুং, অথ খো তে ভিক্খূ উট্ঠাযাসনা যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘যমকস্স নাম, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খুনো এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি যথা খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’তি. সাধাযস্মা সারিপুত্তো যেন যমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. অধিৰাসেসি খো আযস্মা সারিপুত্তো তুণ্হীভাৰেন. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা যমকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা যমকেন সদ্ধিং সম্মোদি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং যমকং এতদৰোচ –
‘‘সচ্চং কির তে, আৰুসো যমক, এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’’তি? ‘‘এৰং খ্ৰাহং, আৰুসো, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৰুসো যমক, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, আৰুসো’’. ‘‘ৰেদনা নিচ্চা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, আৰুসো’’. তস্মাতিহ…পে… এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৰুসো যমক, রূপং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’ … ‘‘ৰেদনং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’… ‘‘সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৰুসো যমক, রূপস্মিং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’. ‘‘অঞ্ঞত্র রূপা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’. ‘‘ৰেদনায… অঞ্ঞত্র ৰেদনায…পে… সঞ্ঞায… অঞ্ঞত্র সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু… অঞ্ঞত্র সঙ্খারেহি… ৰিঞ্ঞাণস্মিং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’. ‘‘অঞ্ঞত্র ৰিঞ্ঞাণা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৰুসো যমক, রূপং… ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৰুসো যমক, অযং সো অরূপী… অৰেদনো… অসঞ্ঞী… অসঙ্খারো… অৰিঞ্ঞাণো তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’. ‘‘এত্থ চ তে, আৰুসো যমক, দিট্ঠেৰ ধম্মে সচ্চতো থেততো [তথতো (স্যা. কং.)] তথাগতে অনুপলব্ভিযমানে [তথাগতে অনুপলব্ভমানে (?)], কল্লং নু তে তং ৰেয্যাকরণং – ‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’’তি?
‘‘অহু খো মে তং, আৰুসো সারিপুত্ত, পুব্বে অৰিদ্দসুনো পাপকং দিট্ঠিগতং; ইদঞ্চ পনাযস্মতো সারিপুত্তস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা তঞ্চেৰ পাপকং দিট্ঠিগতং পহীনং, ধম্মো চ মে অভিসমিতো’’তি.
‘‘সচে তং, আৰুসো যমক, এৰং পুচ্ছেয্যুং – ‘যো সো, আৰুসো যমক, ভিক্খু অরহং খীণাসৰো সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা কিং হোতী’তি? এৰং পুট্ঠো ত্ৰং, আৰুসো যমক, কিন্তি ব্যাকরেয্যাসী’’তি? ‘‘সচে মং, আৰুসো, এৰং পুচ্ছেয্যুং – ‘যো সো, আৰুসো যমক, ভিক্খু অরহং খীণাসৰো সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা কিং হোতী’তি? এৰং পুট্ঠোহং, আৰুসো, এৰং ব্যাকরেয্যং – ‘রূপং খো, আৰুসো, অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তং নিরুদ্ধং তদত্থঙ্গতং. ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তং নিরুদ্ধং তদত্থঙ্গত’ন্তি. এৰং পুট্ঠোহং, আৰুসো, এৰং ব্যাকরেয্য’’ন্তি.
‘‘সাধু সাধু, আৰুসো যমক! তেন হাৰুসো, যমক, উপমং তে করিস্সামি এতস্সেৰ অত্থস্স ভিয্যোসোমত্তায ঞাণায. সেয্যথাপি, আৰুসো যমক, গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো; সো চ আরক্খসম্পন্নো. তস্স কোচিদেৰ পুরিসো উপ্পজ্জেয্য অনত্থকামো অহিতকামো অযোগক্খেমকামো জীৰিতা ৰোরোপেতুকামো. তস্স এৰমস্স – ‘অযং খো গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো; সো চ আরক্খসম্পন্নো; নাযং [ন হাযং (স্যা. কং.)] সুকরো পসয্হ জীৰিতা ৰোরোপেতুং. যংনূনাহং অনুপখজ্জ জীৰিতা ৰোরোপেয্য’ন্তি. সো তং গহপতিং ৰা গহপতিপুত্তং ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদেয্য – ‘উপট্ঠহেয্যং তং, ভন্তে’তি. তমেনং সো গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা উপট্ঠাপেয্য. সো উপট্ঠহেয্য পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী. তস্স সো গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা মিত্ততোপি নং সদ্দহেয্য [দহেয্য (স্যা. কং. পী. ক.)]; সুহজ্জতোপি নং সদ্দহেয্য; তস্মিঞ্চ ৰিস্সাসং আপজ্জেয্য. যদা খো, আৰুসো, তস্স পুরিসস্স এৰমস্স – ‘সংৰিস্সত্থো খো ম্যাযং গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা’তি, অথ নং রহোগতং ৰিদিত্ৰা তিণ্হেন সত্থেন জীৰিতা ৰোরোপেয্য.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৰুসো যমক, যদা হি সো পুরিসো অমুং গহপতিং ৰা গহপতিপুত্তং ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং আহ – ‘উপট্ঠহেয্যং তং, ভন্তে’তি, তদাপি সো ৰধকোৰ. ৰধকঞ্চ পন সন্তং ন অঞ্ঞাসি – ‘ৰধকো মে’তি. যদাপি সো উপট্ঠহতি পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী, তদাপি সো ৰধকোৰ. ৰধকঞ্চ পন সন্তং ন অঞ্ঞাসি – ‘ৰধকো মে’তি. যদাপি নং রহোগতং ৰিদিত্ৰা তিণ্হেন সত্থেন জীৰিতা ৰোরোপেতি, তদাপি সো ৰধকোৰ. ৰধকঞ্চ পন সন্তং ন অঞ্ঞাসি – ‘ৰধকো মে’’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, আৰুসো, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো, সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং’’.
‘‘সো অনিচ্চং রূপং ‘অনিচ্চং রূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনিচ্চং ৰেদনং ‘অনিচ্চা ৰেদনা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনিচ্চং সঞ্ঞং ‘অনিচ্চা সঞ্ঞা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনিচ্চে সঙ্খারে ‘অনিচ্চা সঙ্খারা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনিচ্চং ৰিঞ্ঞাণং ‘অনিচ্চং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.
‘‘দুক্খং রূপং ‘দুক্খং রূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. দুক্খং ৰেদনং… দুক্খং সঞ্ঞং… দুক্খে সঙ্খারে… দুক্খং ৰিঞ্ঞাণং ‘দুক্খং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.
‘‘অনত্তং রূপং ‘অনত্তা রূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনত্তং ৰেদনং… অনত্তং সঞ্ঞং… অনত্তে সঙ্খারে… অনত্তং ৰিঞ্ঞাণং ‘অনত্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.
‘‘সঙ্খতং রূপং ‘সঙ্খতং রূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. সঙ্খতং ৰেদনং… সঙ্খতং সঞ্ঞং… সঙ্খতে সঙ্খারে… সঙ্খতং ৰিঞ্ঞাণং ‘সঙ্খতং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.
‘‘ৰধকং রূপং ‘ৰধকং রূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৰধকং ৰেদনং ‘ৰধকা ৰেদনা’তি… ৰধকং সঞ্ঞং ‘ৰধকা সঞ্ঞা’তি… ৰধকে সঙ্খারে ‘ৰধকা সঙ্খারা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৰধকং ৰিঞ্ঞাণং ‘ৰধকং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.
‘‘সো রূপং উপেতি উপাদিযতি অধিট্ঠাতি ‘অত্তা মে’তি. ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং উপেতি উপাদিযতি অধিট্ঠাতি ‘অত্তা মে’তি. তস্সিমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা উপেতা উপাদিন্না দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি.
‘‘সুতৰা চ খো, আৰুসো, অরিযসাৰকো অরিযানং দস্সাৰী…পে… সপ্পুরিসধম্মে সুৰিনীতো ন রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন রূপৰন্তং অত্তানং; ন অত্তনি রূপং, ন রূপস্মিং অত্তানং. ন ৰেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খারে… ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰিঞ্ঞাণৰন্তং অত্তানং; ন অত্তনি ৰিঞ্ঞাণং, ন ৰিঞ্ঞাণস্মিং অত্তানং.
‘‘সো অনিচ্চং রূপং ‘অনিচ্চং রূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. অনিচ্চং ৰেদনং … অনিচ্চং সঞ্ঞং… অনিচ্চে সঙ্খারে … অনিচ্চং ৰিঞ্ঞাণং ‘অনিচ্চং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.
‘‘দুক্খং রূপং ‘দুক্খং রূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. দুক্খং ৰেদনং… দুক্খং সঞ্ঞং… দুক্খে সঙ্খারে… দুক্খং ৰিঞ্ঞাণং ‘দুক্খং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.
‘‘অনত্তং রূপং ‘অনত্তা রূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. অনত্তং ৰেদনং… অনত্তং সঞ্ঞং… অনত্তে সঙ্খারে… অনত্তং ৰিঞ্ঞাণং ‘অনত্তা ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.
‘‘সঙ্খতং রূপং ‘সঙ্খতং রূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. সঙ্খতং ৰেদনং… সঙ্খতং সঞ্ঞং… সঙ্খতে সঙ্খারে… সঙ্খতং ৰিঞ্ঞাণং ‘সঙ্খতং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.
‘‘ৰধকং রূপং ‘ৰধকং রূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. ৰধকং ৰেদনং… ৰধকং সঞ্ঞং… ৰধকে সঙ্খারে ‘‘ৰধকা সঙ্খারা’’তি যথাভূতং পজানাতি. ৰধকং ৰিঞ্ঞাণং ‘ৰধকং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.
‘‘সো রূপং ন উপেতি, ন উপাদিযতি, নাধিট্ঠাতি – ‘অত্তা মে’তি. ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং ন উপেতি, ন উপাদিযতি, নাধিট্ঠাতি – ‘অত্তা মে’তি. তস্সিমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা অনুপেতা অনুপাদিন্না দীঘরত্তং হিতায সুখায সংৰত্তন্তী’’তি. ‘‘এৰমেতং, আৰুসো সারিপুত্ত, হোতি যেসং আযস্মন্তানং তাদিসা সব্রহ্মচারিনো অনুকম্পকা অত্থকামা ওৰাদকা অনুসাসকা. ইদঞ্চ পন মে আযস্মতো সারিপুত্তস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি. ততিযং.